متن تحقیق

المسکه: معرفت توحیدی و صفات اولیاء در نهج‌البلاغه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه نوزدهم)

دیباچه

مفهوم المسکه، به‌سان نگینی درخشان در منظومه معرفت توحیدی، در کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نهج‌البلاغه تجلی یافته است. این مفهوم، که ریشه در شناخت عظمت الهی، تسلیم در برابر قدرت بی‌کران او، و تمسک به اولیای حق دارد، راهنمایی است برای سالکان طریق معرفت. در این نوشتار، با تکیه بر سخنان حکیمانه نهج‌البلاغه، به تبیین و تحلیل این اصول پرداخته شده است. هدف، ارائه چارچوبی است که انسان را به سوی هدایت، امنیت معنوی، و دوری از کبر و اختلاف رهنمون سازد، چنان‌که گویی با نوری الهی، مسیر حقیقت در پیش روی او روشن می‌گردد.

بخش نخست: پذیرش نصایح الهی و هدایت به سوی حق

پذیرش نصایح الهی: دروازه توفیق

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده‌اند: أَيْهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللَّهَ وُفِّقَ؛ یعنی ای مردم، هر که از خداوند نصیحت جوید، به توفیق الهی دست یابد. پذیرش نصایح الهی، چون کلیدی است که درهای سعادت را می‌گشاید. این اصل، انسان را به انقطاع کامل به سوی خداوند و پذیرش هدایت او دعوت می‌کند. هنگامی که انسان دل را به نصایح الهی می‌سپارد، گویی در جویباری زلال، از پلیدی‌های نفسانی شسته می‌شود و به سوی توفیق رهنمون می‌گردد. این مفهوم با کلام قرآن کریم هم‌راستاست: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (سوره طلاق، آیه ۲)؛ و هر که از خدا پروا کند، برای او راه برون‌شدی قرار می‌دهد.

هدایت به سوی مستقیم‌ترین مسیر

در ادامه، کلام حضرت چنین است: وَ مَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِيلًا هُدِيَ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ؛ یعنی هر که کلام الهی را راهنما قرار دهد، به مستقیم‌ترین مسیر هدایت می‌شود. این کلام، چونان ستاره‌ای در آسمان معرفت، راه را به سالک نشان می‌دهد. محوریت قرآن کریم و کلام الهی در هدایت، انسان را از گمراهی به سوی صراط مستقیم رهنمون می‌سازد. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ (سوره اسراء، آیه ۹)؛ این قرآن به سوی آنچه استوارتر است هدایت می‌کند.

بخش دوم: امنیت و خوف در جوار الهی

امنیت در جوار خداوند

حضرت می‌فرمایند: فَإِنَّ جَارَ اللَّهِ آمِنٌ؛ یعنی هر که در جوار خداوند باشد، از امنیت برخوردار است. جوار الهی، چون سایبانی است که انسان را از طوفان‌های نفسانی و دنیوی در امان نگه می‌دارد. این جوار، به معنای انس و همراهی با خداوند است، که قلب را از اضطراب و تشویش می‌رهاند. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست: أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (سوره یونس، آیه ۶۲)؛ آگاه باشید که بر اولیای خدا نه ترسی است و نه اندوهگین می‌شوند.

خوف دشمنان خدا

در مقابل، حضرت می‌فرمایند: وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ؛ یعنی دشمن خدا در دل خود خوف دارد. این خوف، چون سایه‌ای شوم بر دل دشمنان حق افتاده و آرامش را از آنان سلب کرده است. حتی اگر ظاهراً این ترس را انکار کنند، باطن آن‌ها گواهی بر ناامنی و اضطراب می‌دهد. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ (سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۱)؛ به‌زودی در دل‌های کافران ترس خواهیم افکند.

بخش سوم: تواضع و تسلیم در برابر عظمت الهی

نقد تکبر در برابر عظمت خدا

کلام حضرت چنین است: إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ يَتَعَظَّمَ؛ یعنی سزاوار نیست کسی که عظمت خدا را شناخته، خود را بزرگ پندارد. شناخت عظمت الهی، چون آینه‌ای است که حقیقت ناچیز بودن انسان را در برابر خالق هستی نمایان می‌سازد. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ (سوره نحل، آیه ۲۳)؛ خداوند متکبران را دوست ندارد.

تواضع، نشانه شناخت عظمت

حضرت می‌فرمایند: فَإِنَّ رِفْعَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ يَتَوَاضَعُوا لَهُ؛ یعنی بلندی مقام کسانی که عظمت خدا را می‌شناسند، در تواضع آن‌ها در برابر اوست. تواضع، چون بال‌هایی است که روح را به سوی مقامات عالی معنوی پرواز می‌دهد. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (سوره حجر، آیه ۸۸)؛ و بال خود را برای مؤمنان فرو نه.

تسلیم در برابر قدرت الهی

در ادامه، کلام حضرت چنین است: وَ سَلَامَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ يَسْتَسْلِمُوا لَهُ؛ یعنی سلامت کسانی که قدرت خدا را می‌شناسند، در تسلیم شدن به اوست. تسلیم، چون سپری است که انسان را از آسیب‌های نفسانی حفظ می‌کند و سلامت معنوی را به ارمغان می‌آورد. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست: فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ (سوره هود، آیه ۱۱۲)؛ پس چنان‌که فرمان یافته‌ای استوار باش.

بخش چهارم: پرهیز از دوری از حق و شناخت اضداد

پرهیز از دوری از حق

حضرت می‌فرمایند: فَلَا تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِيحِ مِنَ الْأَجْرَبِ وَ الْبَارِئِ مِنْ ذِي السَّقَمِ؛ یعنی از حق گریزان نباشید، چنان‌که انسان سالم از بیمار و پاک از ناپاک می‌گریزد. دوری از حق، چون گام نهادن در مسیر تاریکی است که به گمراهی و سقوط می‌انجامد. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد: فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ (سوره یونس، آیه ۳۲)؛ پس بعد از حق جز گمراهی چیست؟

شناخت رشد از طریق اضداد

کلام حضرت ادامه می‌یابد: وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرُّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي تَرَكَهُ؛ یعنی بدانید که رشد را نمی‌شناسید مگر آن‌که کسی را که آن را ترک کرده بشناسید. این اصل، چون مشعلی است که با نور معرفت اضداد، راه رشد و هدایت را روشن می‌سازد. شناخت رشد و هدایت، در گرو فهم ضلالت و انحراف است، چنان‌که نور در برابر ظلمت معنا می‌یابد. این مفهوم با اصل «معرفت بالضد» در فلسفه اسلامی هم‌راستاست.

بخش پنجم: تمسک به کتاب الهی و اولیای حق

تمسک به میثاق قرآن کریم

حضرت می‌فرمایند: وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِيثَاقِ الْكِتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَقَضَهُ؛ یعنی به میثاق کتاب خدا پایبند نمی‌شوید مگر آن‌که کسی را که آن را نقض کرده بشناسید. تمسک به قرآن کریم، چون چنگ زدن به ریسمان الهی است که انسان را از پرتگاه‌های گمراهی نجات می‌دهد. شناخت پیمان‌شکنان، آگاهی از تاریخ و انحرافات دینی را ضروری می‌سازد. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ (سوره مائده، آیه ۱۳)؛ و به سبب پیمان‌شکنی‌شان لعنتشان کردیم.

تمسک به دین از طریق شناخت نبذ

در ادامه، کلام حضرت چنین است: وَ لَنْ تَمَسَّكُوا بِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَبَذَهُ؛ یعنی به دین تمسک نمی‌جویید مگر آن‌که کسی را که آن را کنار گذاشته بشناسید. این اصل، چون راهنمایی است که سالک را به سوی حفظ دین از طریق آگاهی از انحرافات هدایت می‌کند. شناخت کسانی که دین را ترک کرده‌اند، انسان را به سوی استواری در مسیر حق رهنمون می‌سازد. این مفهوم با اصل «امر به معروف و نهی از منکر» هم‌راستاست.

جستجوی معرفت از اهل آن

حضرت می‌فرمایند: فَالْتَمِسُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ؛ یعنی این معرفت را از اهل آن جویید. اهل‌بیت علیهم‌السلام، چون چشمه‌های زلال معرفت‌اند که علم و هدایت از آن‌ها جاری می‌شود. جستجوی معرفت از این منبع، انسان را به سوی حقیقت رهنمون می‌سازد. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (سوره نحل، آیه ۴۳)؛ از اهل ذکر بپرسید اگر نمی‌دانید.

بخش ششم: صفات اولیای الهی

اهل‌بیت، حیات علم و مرگ جهل

کلام حضرت چنین است: فَإِنَّهُمْ عَيْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ؛ یعنی آنان حیات علم و مرگ جهل‌اند. اهل‌بیت علیهم‌السلام، چون خورشیدی درخشان‌اند که جهل را می‌زدایند و علم را به ارمغان می‌آورند. علم آن‌ها، از جهل جدا و به حقیقت متصل است، چنان‌که در حدیث شریف ثقلین، به نقش آن‌ها در هدایت امت اشاره شده است.

حکم اولیاء از علم و حکمت

حضرت می‌فرمایند: هُمُ الَّذِينَ يُخْبِرُكُمْ حُكْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ؛ یعنی آنان کسانی‌اند که احکامشان از علمشان خبر می‌دهد. سخنان و احکام اولیای الهی، چون چشمه‌ای زلال از علم و حکمت جاری است و از جهل به دور است. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست: وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (سوره نجم، آیه ۳)؛ و از روی هوی سخن نمی‌گوید.

انسجام ظاهر و باطن اولیاء

در ادامه، کلام حضرت چنین است: وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ؛ یعنی سکوتشان از کلامشان و ظاهرشان از باطنشان خبر می‌دهد. انسجام میان ظاهر و باطن اولیای الهی، چون آینه‌ای است که صدق و اخلاص آن‌ها را نمایان می‌سازد. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ (سوره احزاب، آیه ۲۳)؛ از مؤمنان مردانی‌اند که به پیمانی که با خدا بسته بودند وفا کردند.

عدم مخالفت و اختلاف اولیاء با دین

حضرت می‌فرمایند: لَا يُخَالِفُونَ الدِّينَ وَ لَا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ؛ یعنی نه با دین مخالفت می‌کنند و نه در آن اختلاف دارند. اولیای الهی، چون ستون‌های استوار دین‌اند که وحدت و اصالت آن را حفظ می‌کنند. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا (سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳)؛ و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.

صدق و نطق اولیاء

کلام حضرت ادامه می‌یابد: فَهُوَ بَيْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَاطِق؛ یعنی دین در میان آن‌ها شاهدی صادق و ساکتی ناطق است. اولیای الهی، چون شاهدان صادقی‌اند که حتی سکوتشان نیز گویای حقیقت است. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ (سوره بقره، آیه ۱۴۳)؛ و بدین‌سان شما را امتی میانه قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید.

بخش هفتم: نقد اختلاف و معرکه در دین

نقد اختلاف و نزاع در دین

اختلاف و نزاع در دین، چون آتشی است که معرفت را به معرکه بدل می‌سازد. این نزاع‌ها، به جای هدایت، گمراهی را به ارمغان می‌آورند و از حقیقت دین دور می‌کنند. این نقد با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست: وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ (سوره انفال، آیه ۴۶)؛ و با یکدیگر نزاع نکنید که سست شوید و هیبت شما برود.

سجاده و سکوت، راه معرفت

بهترین راه کسب معرفت الهی، سجاده، سکوت، و صدق است. سجاده، چون بستری است که انسان را به سوی قرب الهی می‌برد، و سکوت، چون دریچه‌ای است که قلب را به نور حقیقت می‌گشاید. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (سوره علق، آیه ۱۹)؛ و سجده کن و [به خدا] نزدیک شو.

نقد اختلاط دین و سیاست

اختلاط دین با سیاست و امور دنیوی، چون غباری است که زلال حقیقت را تیره می‌سازد. این اختلاط، انسان را از معرفت حقیقی دور کرده و به سوی گمراهی می‌کشاند. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد: أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ (سوره زمر، آیه ۳)؛ آگاه باشید که دین خالص از آن خداست.

معرفت، جوهره دین

دین و معرفت، چون دو روی یک سکه‌اند. بدون معرفت، دین به معرکه‌ای از اختلافات بدل می‌شود. این اصل با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ (سوره آل‌عمران، آیه ۱۹)؛ دین نزد خدا اسلام است. اسلام، که تسلیم و معرفت را در خود دارد، جوهره دین است.

جمع‌بندی

مفهوم المسکه، چون گوهری درخشان در کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام، چارچوبی است برای معرفت توحیدی و شناخت صفات اولیای الهی. پذیرش نصایح الهی، تواضع و تسلیم در برابر عظمت و قدرت خداوند، و تمسک به اهل‌بیت علیهم‌السلام، انسان را به سوی هدایت و امنیت معنوی رهنمون می‌سازد. نقد اختلاط دین با سیاست و پرهیز از اختلاف و معرکه، بر ضرورت بازگشت به سجاده، سکوت، و صدق تأکید دارد. این اصول، چون ستارگانی در آسمان معرفت، راه را برای سالکان طریق حقیقت روشن می‌سازند.