متن تحقیق

المسکه: بازخوانی مفهوم بداء در چارچوب معرفت توحیدی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره (جلسه بیست‌وششم)

دیباچه

کتاب حاضر، با الهام از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره، به بازخوانی و تبیین مفهوم بداء در چارچوب معرفت توحیدی می‌پردازد. این اثر، با نگاهی عقل‌محور و تأمل‌انگیز، به بررسی جایگاه این مفهوم در روایات اسلامی و آیات قرآن کریم پرداخته و بر اهمیت ایمان به بداء به‌عنوان جلوه‌ای از عظمت و حاکمیت مطلق الهی تأکید دارد. هدف این نوشتار، ارائه نگرشی ژرف و منسجم به این مفهوم دینی است که ضمن حفظ اصالت معارف اسلامی، از تفسیرهای سطحی و غیرعقلانی فاصله گرفته و به تقویت بنیان‌های معرفتی توحید یاری رساند. با بهره‌گیری از زبانی روان و متین، این اثر در پی آن است که خواننده را به تأملی عمیق در برابر مشیت الهی دعوت کند، گویی سفری است به سوی اقیانوسی بی‌کران که هر موج آن، جلوه‌ای از حکمت و قدرت بی‌انتهای پروردگار را نمایان می‌سازد.

بخش بیست‌وششم: بداء، جلوه‌ای از عظمت الهی

اهمیت ایمان به بداء در معرفت توحیدی

مفهوم بداء، به‌عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در معرفت توحیدی، جایگاهی ویژه در روایات اسلامی دارد. این مفهوم، نه‌تنها بیانگر حاکمیت مطلق الهی بر هستی است، بلکه ایمان به آن، انسان را به تسلیم و رضا در برابر اراده بی‌چون‌وچرای پروردگار دعوت می‌کند. روایتی منسوب به امام صادق علیه‌السلام چنین می‌فرماید:

لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِي الْقَوْلِ بِالْبَدَاءِ مِنَ الْأَجْرِ مَا فَتَرُوا عَنِ الْكَلَامِ فِيهِ

ترجمه: اگر مردم می‌دانستند در سخن گفتن از بداء چه پاداشی است، در این باره سست نمی‌شدند.

این روایت، که از اصول کافی نقل شده، بر ارزش معنوی و معرفتی ایمان به بداء تأکید دارد. ایمان به بداء، گویی کلیدی است که درهای معرفت به سوی عظمت الهی را می‌گشاید، زیرا این اعتقاد، انسان را از خودبینی و ادعای فهم کامل مشیت الهی بازمی‌دارد و او را به آستان تسلیم در برابر اراده بی‌کران پروردگار می‌کشاند.

بداء، برترین مرتبه عبادت

در روایتی دیگر از یکی از ائمه علیهم‌السلام، جایگاه بی‌نظیر بداء در عبادت پروردگار چنین توصیف شده است:

مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِثْلِ الْبَدَاءِ

ترجمه: خداوند با چیزی مانند بداء عبادت نشده است.

این روایت، اعتقاد به بداء را به‌عنوان برترین شکل عبادت معرفی می‌کند، زیرا این ایمان، انسان را به درک عمیقی از حاکمیت مطلق الهی و انعطاف مشیت او در اداره هستی رهنمون می‌سازد. بداء، گویی آیینه‌ای است که در آن، قدرت بی‌انتهای پروردگار و پویایی اراده او در هر لحظه از خلقت بازتاب می‌یابد.

این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ

ترجمه: فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آن خداست (سوره آل‌عمران، آیه 189).

این آیه، بر حاکمیت مطلق الهی تأکید می‌کند و بداء را به‌عنوان جلوه‌ای از این حاکمیت معرفی می‌نماید.

تعظیم پروردگار از رهگذر بداء

روایت دیگری بر این نکته تأکید دارد که بداء، ابزاری برای تعظیم و بزرگداشت پروردگار است:

مَا عُظِّمَ اللَّهُ بِهِ مِثْلِ الْبَدَاءِ

ترجمه: خداوند با چیزی مانند بداء بزرگ داشته نشده است.

این روایت، بداء را به‌عنوان نشانه‌ای از عظمت الهی معرفی می‌کند، زیرا این مفهوم، قدرت بی‌حد پروردگار در تغییر و تحول امور عالم را به نمایش می‌گذارد. بداء، گویی رودی است که از سرچشمه حکمت الهی جاری شده و هر لحظه، هستی را با اراده بی‌کران پروردگار تازه می‌سازد.

این مفهوم با آیه‌ای دیگر از قرآن کریم پیوند دارد:

إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

ترجمه: خداوند بر هر چیز تواناست (سوره بقره، آیه 20).

محو و اثبات الهی در چارچوب بداء

یکی از آیات کلیدی مرتبط با بداء، آیه 39 سوره رعد است که بدین‌گونه نازل شده است:

يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ

ترجمه: خداوند آنچه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و اصل کتاب نزد اوست.

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرموده‌اند:

فَقَالَ وَهَلْ يَمْحَى إِلَّا مَا كَانَ ثَابِتًا وَهَلْ يُثْبِتُ إِلَّا مَا لَمْ يَكُنْ

ترجمه: آیا جز آنچه ثابت بوده محو می‌شود و آیا جز آنچه نبوده اثبات می‌شود؟

این روایت، بداء را به‌عنوان فرایند محو و اثبات الهی تبیین می‌کند که لحظه‌به‌لحظه عالم را نو می‌سازد. این پویایی، گویی رقص قلم الهی است بر لوح هستی که هر آن، نقشی نو می‌آفریند و نقش پیشین را برمی‌دارد، بی‌آنکه از حکمت و عدالت او کاسته شود.

پیچیدگی فهم بداء و ضرورت ایمان به آن

فهم بداء، به دلیل ارتباط آن با علم مکنون الهی، از دسترس عقل بشری خارج است. استاد فرزانه قدس سره تأکید دارند که انسان تنها باید به این مفهوم ایمان آورد، نه آنکه مدعی فهم کامل آن شود. این محدودیت، با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا

ترجمه: از علم جز اندکی به شما داده نشده است (سوره اسراء، آیه 85).

این آیه، گویی هشداری است به انسان که در برابر اقیانوس بی‌کران علم الهی، تنها قطره‌ای از معرفت در اختیار دارد. ایمان به بداء، انسان را به فروتنی در برابر این عظمت دعوت می‌کند.

خصلت‌های مورد انتظار از انبیاء و بداء

روایتی از امام صادق علیه‌السلام، شروط بعثت انبیاء را چنین برمی‌شمارد:

مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيًّا حَتَّى يَأْخُذَ عَلَيْهِ ثَلَاثَ خِصَالٍ الْإِقْرَارَ لَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ وَخَلْعَ الْأَنْدَادِ وَأَنَّ اللَّهَ يُقَدِّمُ مَا يَشَاءُ وَيُؤَخِّرُ مَا يَشَاءُ

ترجمه: خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر اینکه از او سه خصلت گرفت: اقرار به عبودیت، نفی شرک، و اینکه خداوند آنچه را بخواهد مقدم یا مؤخر می‌کند.

این روایت، ایمان به بداء را یکی از شروط بنیادین بعثت انبیاء می‌داند، زیرا این ایمان، نشان‌دهنده تسلیم کامل در برابر اراده الهی است. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم پیوند دارد:

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

ترجمه: بگو: همانا نماز من و قربانی‌ام و زندگی و مرگم برای خدای پروردگار جهانیان است (سوره انعام، آیه 162).

تشبیه عالم به توپ پینگ‌پنگ

استاد فرزانه قدس سره، با تمثیلی بدیع، عالم را به توپی پینگ‌پنگ تشبیه کرده‌اند که تحت اراده الهی می‌چرخد و بداء، پویایی این چرخش را به نمایش می‌گذارد. این تشبیه، گویی نقاشی است که کوچکی عالم را در برابر عظمت الهی و انعطاف مشیت او به تصویر می‌کشد.

این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ

ترجمه: هر روز او در کاری است (سوره الرحمن، آیه 29).

تفسیر آیه قضا و اجل

روایتی از امام باقر علیه‌السلام، در تفسیر آیه‌ای از قرآن کریم، بداء را به اجل‌های حتمی و موقت پیوند می‌دهد:

قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ

ترجمه: [خداوند] اجلی را مقرر کرده و اجل معینی نزد اوست (سوره انعام، آیه 2).

روایت می‌افزاید:

هُمَا أَجَلَانِ أَجَلٌ مَحْتُومٌ وَأَجَلٌ مَوْقُوفٌ

ترجمه: دو اجل است: اجل حتمی و اجل موقت.

این روایت، بداء را به اجل موقت مرتبط می‌سازد که در آن، اراده الهی می‌تواند تغییراتی ایجاد کند، گویی پروردگار با قلم حکمت خویش، سرنوشت‌ها را در چارچوب عدالت و حکمتش بازنویسی می‌کند.

تفسیر آیات خلقت انسان

روایتی دیگر از امام صادق علیه‌السلام، به تفسیر آیه‌ای از قرآن کریم می‌پردازد:

أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ

ترجمه: آیا انسان ندید که ما او را از نطفه‌ای آفریدیم؟ (سوره یس، آیه 77).

روایت می‌افزاید:

لَا مُقَدَّرًا وَلَا مُكَوَّنًا وَكَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ

ترجمه: نه مقدر بود و نه مکون، بلکه در علم خدا بود.

این روایت، خلقت انسان را در علم الهی می‌داند که با بداء به ظهور می‌رسد، گویی هر موجود، از مخزن علم بی‌کران الهی به عرصه وجود پای می‌نهد.

تفسیر آیه حین من الدهر

روایت دیگری از امام صادق علیه‌السلام، آیه‌ای دیگر از قرآن کریم را تبیین می‌کند:

هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا

ترجمه: آیا بر انسان زمانی از روزگار گذشته که چیز ذکرشده‌ای نبود؟ (سوره انسان، آیه 1).

روایت می‌افزاید:

كَانَ مُقَدَّرًا غَيْرَ مَذْكُورٍ

ترجمه: مقدر بود اما ذکرشده نبود.

این روایت، بر وجود انسان در علم الهی پیش از ظهور او تأکید دارد، گویی هر پدیده، در دفتر علم الهی نگاشته شده و با اراده او به ظهور می‌رسد.

امور موقوفه و بداء

روایتی از امام باقر علیه‌السلام، بداء را به امور موقوفه پیوند می‌دهد:

مِنَ الْأُمُورِ أُمُورٌ مَوْقُوفَةٌ عِنْدَ اللَّهِ يُقَدِّمُ مِنْهَا مَا يَشَاءُ وَيُؤَخِّرُ مِنْهَا مَا يَشَاءُ

ترجمه: برخی امور نزد خداوند موقوفه‌اند که آنچه را بخواهد مقدم یا مؤخر می‌کند.

این روایت، بداء را به‌عنوان جلوه‌ای از انعطاف مشیت الهی در امور موقوفه معرفی می‌کند، گویی پروردگار، با دست قدرت خویش، رشته‌های سرنوشت را به میل حکمتش می‌تند.

علم مکنون و بداء

روایتی دیگر، بداء را به علم مکنون الهی نسبت می‌دهد:

إِنَّ لِلَّهِ عِلْمَيْنِ عِلْمٌ مَكْنُونٌ مَخْزُونٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ مِنْ ذَلِكَ يَكُونُ الْبَدَاءُ وَعِلْمٌ عَلَّمَهُ مَلَائِكَتَهُ وَرُسُلَهُ وَأَنْبِيَاءَهُ فَنَحْنُ نَعْلَمُهُ

ترجمه: برای خدا دو علم است: علمی مکنون و مخزون که جز او کسی آن را نمی‌داند و از آن بداء پدید می‌آید، و علمی که به فرشتگان و رسولان و انبیایش آموخته و ما آن را می‌دانیم.

این روایت، بداء را به علم مکنون الهی پیوند می‌دهد که از دسترس بشر خارج است، گویی گنجی است در خزانه بی‌کران الهی که تنها پروردگار به آن دسترس دارد.

حرمت خمر و ایمان به بداء

روایتی از امام رضا علیه‌السلام، ایمان به بداء را در کنار تحریم خمر، از اصول مشترک بعثت انبیاء می‌داند:

مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيًّا قَطُّ إِلَّا بِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَأَنْ يُقِرَّ لِلَّهِ بِالْبَدَاءِ

ترجمه: خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر با تحریم خمر و اقرار به بداء برای خدا.

این روایت، ایمان به بداء را در کنار تحریم خمر، به‌عنوان دو اصل بنیادین در بعثت انبیاء معرفی می‌کند، گویی این دو، دو بال پرواز به سوی معرفت توحیدی‌اند.

نقد تفسیرهای ساده‌انگارانه از بداء

استاد فرزانه قدس سره، با تمثیلی طنزآمیز، بداء را به رفتار دلبخواهی کودکی تشبیه کرده‌اند، اما تأکید دارند که بداء، فراتر از این تشبیه است. این نقد، گویی هشداری است به علم دینی که از تفسیرهای سطحی و غیرعقلانی پرهیز کند و بداء را در چارچوب حکمت و عدالت الهی بنگرد.

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

ترجمه: خداوند عزیز و حکیم است (سوره بقره، آیه 209).

ثمره ایمان به بداء

ایمان به بداء، انسان را به تعظیم پروردگار و درک عظمت او رهنمون می‌سازد. این ایمان، گویی پلی است که انسان را از خودبینی به سوی تسلیم و رضا در برابر اراده الهی می‌برد.

این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم پیوند دارد:

وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا

ترجمه: عزت، یکسره از آن خداست (سوره نساء، آیه 139).

امکان تغییر سرنوشت‌ها

بداء، امکان تغییر سرنوشت‌ها را به نمایش می‌گذارد، گویی پروردگار می‌تواند با حکمت خویش، کافری را به پیامبری و پیامبری را به کفر بکشاند، هرچند این تغییر، در چارچوب عدالت و حکمت الهی رخ می‌دهد.

این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ

ترجمه: خداوند سرنوشت قومی را تغییر نمی‌دهد تا وقتی که خودشان آنچه را در خود دارند تغییر دهند (سوره رعد، آیه 11).

نقد فهم جزیی از پروردگار

استاد فرزانه قدس سره، با طنزی حکیمانه، پروردگار را از هرگونه تشبیه به موجودات محدود مبرا می‌دانند و بر عظمت بی‌کران او تأکید دارند. این نقد، گویی هشداری است به علم دینی که از انسان‌انگاری خدا پرهیز کند.

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ

ترجمه: هیچ‌چیز مانند او نیست (سوره شوری، آیه 11).

تسلیم و رضا در برابر مشیت الهی

استاد فرزانه قدس سره، با بهره‌گیری از عباراتی عرفانی، بر ضرورت تسلیم کامل و رضایت به مشیت الهی تأکید دارند. این تسلیم، گویی گلی است که در باغ معرفت توحیدی می‌روید و انسان را به آرامش ابدی می‌رساند.

این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم پیوند دارد:

الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ

ترجمه: کسانی که ایمان آوردند و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد (سوره رعد، آیه 28).

جمع‌بندی بخش بیست‌وششم

بخش بیست‌وششم، با تأمل در مفهوم بداء، انسان را به سفری معرفتی دعوت می‌کند که در آن، عظمت و حاکمیت مطلق الهی در مرکز توجه قرار دارد. ایمان به بداء، به‌عنوان بالاترین مرتبه عبادت و تعظیم پروردگار، انسان را از خودبینی و ادعای فهم کامل مشیت الهی بازمی‌دارد و او را به تسلیم و رضا در برابر اراده بی‌کران پروردگار رهنمون می‌سازد. این بخش، با بهره‌گیری از روایات اصول کافی و آیات قرآن کریم، بداء را به‌عنوان جلوه‌ای از پویایی مشیت الهی معرفی می‌کند که لحظه‌به‌لحظه عالم را نو می‌سازد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

کتاب المسکه، با بازخوانی مفهوم بداء در چارچوب معرفت توحیدی، دعوتی است به تأمل در عظمت و حاکمیت مطلق الهی. این اثر، با تکیه بر روایات معتبر و آیات قرآن کریم، بر چند اصل کلیدی تأکید دارد:

• ایمان به بداء، به‌عنوان بالاترین مرتبه عبادت، انسان را به درک عظمت و حاکمیت الهی رهنمون می‌سازد.
• بداء، به‌عنوان جلوه‌ای از علم مکنون الهی، از دسترس فهم کامل بشر خارج است و تنها باید به آن ایمان آورد.
• انعطاف مشیت الهی در قالب بداء، امکان تغییر سرنوشت‌ها را در چارچوب حکمت و عدالت الهی به نمایش می‌گذارد.
• تسلیم و رضا در برابر مشیت الهی، کمال معرفت توحیدی است که انسان را به آرامش و انقطاع به خدا می‌رساند.

این کتاب، گویی مشعلی است که راه معرفت توحیدی را روشن می‌سازد و از خواننده دعوت می‌کند تا با دلی فروتن و ذهنی باز، در برابر اقیانوس بی‌کران حکمت و قدرت الهی سر تعظیم فرود آورد.