متن تحقیق

کتاب المسکه: تأملاتی در باب ذکر و قرب الهی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۵۲)

دیباچه

این نوشتار، بازتابی از درس‌گفتارهای عمیق و معنوی در باب ذکر الله و مراتب آن است که در جلسه‌ای از مجموعه درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره ارائه شده است. محور این تأملات، تبیین دو حدیث گران‌سنگ (۱۴۴ و ۱۴۵) از کتاب شریف المسکه است که جایگاه ذکر را به‌عنوان پلی میان معرفت و عمل صالح و راهی به‌سوی قرب الهی روشن می‌سازد. در این متن، با نگاهی ژرف به مفاهیم عرفانی و اخلاقی، تلاش شده است تا روح کلام استاد به زبانی روشن، فصیح و متناسب با فضای پژوهشی بازنمایی شود. ساختار این نوشتار، با تقسیم‌بندی موضوعی و شرح تفصیلی، به گونه‌ای طراحی شده که خواننده را به سوی فهمی عمیق‌تر از مراتب ذکر و سلوک معنوی رهنمون سازد.

بخش نخست: جایگاه ذکر الله در سلوک دینی

ذکر الله، به مثابه جریانی زلال، قلب مؤمن را به سوی حقیقت الهی سوق می‌دهد. استاد فرزانه قدس‌سره، ذکر را رکنی بنیادین در ساختار دین می‌دانند که معارف پیشین نظیر نیت، باطن و حقیقت را تثبیت کرده و انسان را به عمل صالح رهنمون می‌سازد. همان‌گونه که جسم بی‌وضو از طهارت ظاهری محروم است، روح بی‌ذکر از صفا و سلامت معنوی تهی می‌گردد. غفلت از ذکر، انسان را به بی‌ثباتی معنوی می‌کشاند، گویی بند وجودش از مبدأ هستی گسسته است.

این دیدگاه با کلام نورانی قرآن کریم هم‌راستاست که می‌فرماید:

فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَمَا عَلَّمَکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ
(سوره بقره، آیه ۲۳۹؛ ترجمه: پس خدا را یاد کنید، چنان‌که به شما آموخت آنچه را نمی‌دانستید). ذکر، ابزار تعلیم الهی است که معرفت را در قلب مؤمن تعمیق می‌بخشد.

بخش دوم: حدیث ۱۴۴: مناجات موسی و مراتب ذکر

حدیث ۱۴۴، به نقل از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، مناجاتی از حضرت موسی علیه‌السلام را روایت می‌کند که در آن می‌فرماید:

یَا رَبِّ إِنْ بَعُدْتَ فَأُنَادِیکَ وَإِنْ قَرُبْتَ فَأُنَاجِیکَ
(پروردگارا، اگر از تو دور باشم، تو را با ندای بلند می‌خوانم و اگر نزدیک باشم، با نجوا تو را یاد می‌کنم). خداوند در پاسخ می‌فرماید:

أَنَا جَلِیسُ مَنْ ذَکَرَنِی
(من هم‌نشین کسی هستم که مرا یاد کند).

استاد فرزانه قدس‌سره، این حدیث را شاهدی بر مراتب ذکر می‌دانند: ذکر جلی که با ندای بلند و همراه با «یا» آغاز می‌شود، ذکر بی‌«یا» که به قرب بیشتر اشاره دارد، و ذکر خفی که در آن، سالک در برابر عظمت الهی به سکوت و سمتی عمیق فرو می‌رود. این مراتب، با آیه شریفه

فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِکُمْ
(سوره نساء، آیه ۱۰۳؛ ترجمه: خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو یاد کنید) هم‌خوانی دارد.

ذکر خفی، چونان چشمه‌ای آرام در اعماق قلب، سالک را به وصول و قرب الهی می‌رساند. در این مرتبه، قلب از بدی‌ها پاک شده و به خیر و صلاح گرایش می‌یابد، مصداقی از

یَوْمَ لَا یَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ * إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ
(سوره شعراء، آیات ۸۸-۸۹؛ ترجمه: روزی که مال و فرزندان سودی نمی‌دهند، مگر کسی که با قلبی سلیم نزد خدا آید).

بخش سوم: لال شدن در برابر عظمت الهی

حضرت موسی علیه‌السلام در ادامه مناجات خود می‌فرماید:

یَا رَبِّ إِنِّی أَجَلُّکَ أَنْ أَذْکُرَکَ فِیهَا
(پروردگارا، تو را چنان بزرگ می‌بینم که زبانم از ذکر تو لال می‌شود). استاد فرزانه قدس‌سره این سخن را نشانه اوج سلوک عرفانی می‌دانند، جایی که سالک در برابر عظمت الهی به سکوت قلبی می‌رسد. این حالت، مصداقی از «فناء فی الله» است که در آن، هویت سالک در برابر ذات الهی محو می‌شود.

این مفهوم با آیه

وَاذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ
(سوره اعراف، آیه ۲۰۵؛ ترجمه: و پروردگارت را در دل خود با تضرع و ترس و به‌آرامی یاد کن) هم‌راستاست که بر ذکر خفی و درونی تأکید دارد.

بخش چهارم: ذات لا تعین و رهایی از تعینات

استاد فرزانه قدس‌سره با استناد به آیه

فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى
(سوره طه، آیه ۱۲؛ ترجمه: کفش‌هایت را درآور، زیرا تو در وادی مقدس طوی هستی)، تأکید دارند که برای وصول به ذات الهی که لا تعین است، سالک باید از تعینات مادی و هویتی رها شود. ذات الهی، ورای اسما و صفات، فاقد هرگونه تعریف و محدودیت است. سالک برای رسیدن به این مرتبه، باید چونان شیشه‌ای که در برابر ضربه‌ای خرد می‌شود، «لقمه‌لقمه» و ذره‌ذره گردد.

این فرآیند رهایی، با تجربه‌های شخصی استاد گره خورده است. ایشان از سختی‌هایی چون خرابی فریزر، سوختن پاها با چای داغ و مشکلات دیگر سخن می‌گویند که انسان را از تعلقات مادی آزاد کرده و به سوی قرب الهی سوق می‌دهد. این دیدگاه با آیه

وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ
(سوره بقره، آیه ۱۵۵؛ ترجمه: قطعاً شما را با چیزی از ترس و گرسنگی و کاهش اموال و جان‌ها و محصولات می‌آزماییم) هم‌خوانی دارد.

بخش پنجم: نقد ذکرهای ظاهری و اسمای فعلی

استاد فرزانه قدس‌سره، ذکرهایی چون «یا رئوف» و «یا کریم» را به دلیل تعین داشتن، در مراتب پایین‌تر قرار داده و آن‌ها را «ذکرهای آبگوشتی» می‌نامند. ایشان سالک را به سوی اسمای ذاتی (مانند رحمن و صمد) و نهایتاً ذات لا تعین رهنمون می‌سازند. ذکر ذات، که ورای تعینات است، اوج ذکر محسوب می‌شود.

این تمایز ریشه در عرفان نظری دارد، جایی که اسمای فعلی به افعال الهی و اسمای ذاتی به ذات بی‌تعین خداوند اشاره دارند. ذکر ذات، چونان آتشی است که تعلقات را می‌سوزاند و قلب را به سوی حقیقت بی‌مرز الهی می‌گشاید.

بخش ششم: شعر و عرفان: زبانی برای حقیقت

استاد فرزانه قدس‌سره، اشعار خود را ابزاری خودجوش و بی‌پیرایه برای بیان حقایق عرفانی می‌دانند. این اشعار، که از قلب صادق برخاسته‌اند، گاه جایگزین ادعیه‌ای چون مفاتیح‌الجنان تلقی شده‌اند. برخلاف برخی اشعار که در وادی گمراهی سرگردان‌اند (مانند

وَالشُّعَرَاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ * أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وَادٍ یَهِیمُونَ
؛ سوره شعراء، آیات ۲۲۴-۲۲۵؛ ترجمه: و شاعران را گمراهان پیروی می‌کنند، آیا ندیدی که آن‌ها در هر وادی سرگردان‌اند؟)، شعر استاد در خدمت حقیقت و عرفان است.

این اشعار، چونان جریانی زلال، قلب را به سوی خدا رهنمون می‌سازند و به دلیل صداقت و بی‌آلایشی، تأثیری عمیق بر مخاطب دارند.

بخش هفتم: نقد خودبزرگ‌بینی و تواضع عرفانی

استاد فرزانه قدس‌سره، با نقل تجربه‌ای از دیدار با یکی از عالمان دینی و واکنش او به شعرشان، به نقد خودبزرگ‌بینی می‌پردازند. تواضع، چونان گوهری در سلوک عرفانی، سالک را از ظاهرسازی دور کرده و به پذیرش حقیقت رهنمون می‌سازد. این دیدگاه با آیه

وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا
(سوره فرقان، آیه ۶۳؛ ترجمه: و بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که بر زمین به نرمی گام برمی‌دارند) هم‌راستاست.

بخش هشتم: فتوای «اقتلوا انفسکم» و خودکشی هدفمند

استاد فرزانه قدس‌سره، با استناد به آیه

اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بَارِئِکُمْ
(سوره بقره، آیه ۵۴؛ ترجمه: خود را بکشید، این برای شما نزد آفریدگارتان بهتر است)، به دفاع از خودکشی هدفمند در راستای خیر جمعی می‌پردازند. این فتوا، خودکشی را در صورتی که با نیت اصلاح جامعه و ایثار باشد، جایز می‌داند، مانند شهادت در جبهه.

این دیدگاه، با مفهوم جهاد و ایثار در فرهنگ اسلامی هم‌خوانی دارد و بر اهمیت نیت خیر در اعمال تأکید می‌کند.

بخش نهم: حدیث ۱۴۵: دایم‌الذکر بودن

حدیث ۱۴۵ از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است:

لَا تَرُدُّوا ذِکْرَ اللَّهِ عَلَىٰ کُلِّ حَالٍ
(ذکر خدا را در هیچ حالی رد نکنید). این حدیث بر لزوم دایم‌الذکر بودن تأکید دارد، حتی در سختی‌ها و گرفتاری‌ها.

استاد فرزانه قدس‌سره، این حدیث را نشانه‌ای از پیوستگی ذکر با همه احوال انسان می‌دانند، مصداقی از

الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ
(سوره آل‌عمران، آیه ۱۹۱؛ ترجمه: کسانی که خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو یاد می‌کنند).

بخش دهم: نقد منادی غیرانسانی

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که منادی در حدیث ۱۴۵ باید انسانی باشد که با صفا و اخلاص اذان می‌گوید. ذکر مکانیکی، چونان صدایی بی‌روح، فاقد اثر معنوی است. این دیدگاه با آیه

وَاذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ
(سوره اعراف، آیه ۲۰۵) هم‌خوانی دارد که بر اخلاص در ذکر تأکید می‌کند.

بخش یازدهم: داستان ابن‌سینا و بهمنیار: اخلاص در عمل

استاد فرزانه قدس‌سره، با نقل داستانی از ابن‌سینا و شاگردش بهمنیار، بر اهمیت اخلاص و عمل به وظیفه تأکید می‌کنند. ابن‌سینا، با وجود مقام علمی والا، خود را در برابر پیامبر کوچک می‌بیند و تواضع را نشانه کمال انسانی می‌داند. این داستان با آیه

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ
(سوره بینه، آیه ۵؛ ترجمه: و به آن‌ها جز این فرمان داده نشده بود که خدا را بپرستند درحالی‌که دین را برای او خالص کرده‌اند) هم‌راستاست.

بخش دوازدهم: تلاش طلاب در حفظ معارف دینی

استاد فرزانه قدس‌سره، با قدردانی از زحمات طلاب در ضبط و نشر درس‌گفتارها، به نقش جامعه در حفظ معارف دینی اشاره می‌کنند. این تلاش جمعی، چونان جریانی زلال، معارف را زنده نگه داشته است. این دیدگاه با آیه

وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ
(سوره مائده، آیه ۲؛ ترجمه: و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید) هم‌خوانی دارد.

جمع‌بندی

این درس‌گفتار، چونان نوری در مسیر سلوک، جایگاه ذکر الله را به‌عنوان پلی میان معرفت و عمل صالح روشن می‌سازد. حدیث ۱۴۴، با تبیین مراتب ذکر از جلی تا خفی و سکوت، سالک را به سوی قرب الهی رهنمون می‌کند. حدیث ۱۴۵، دایم‌الذکر بودن را چونان ضرورتی برای اتصال مدام به خدا معرفی می‌کند. تجربه‌های شخصی استاد، چونان آیینه‌ای، فرآیند رهایی از تعینات را بازتاب می‌دهند، و نقدهای ایشان به ذکرهای ظاهری و خودبزرگ‌بینی، راه را برای فهمی عمیق‌تر از عرفان حقیقی هموار می‌سازد. این تأملات، خواننده را به سوی تأمل در مراتب ذکر و نقش آن در تهذیب نفس دعوت می‌کند.