متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در مذمت اکثریت و مدح اقلیت در قرآن کریم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۹۶)

دیباچه

کتاب حاضر، بازتاب تأملات عمیق استاد فرزانه قدس‌سره در باب یکی از مفاهیم بنیادین قرآن کریم است که به بررسی جایگاه اکثریت و اقلیت در منظومه معارف الهی می‌پردازد. این اثر، با تکیه بر آیات نورانی قرآن کریم و روایات، به تحلیل دقیق و عقلانی وضعیت انسان‌ها در برابر هدایت الهی پرداخته و با زبانی فصیح و متین، راه‌های رهایی از گمراهی و پیوستن به اقلیت هدایت‌یافته را ترسیم می‌کند. همانند نهری زلال که در اقیانوسی شور جریان می‌یابد، این متن در پی آن است که حقیقت اقلیت عاقل و مؤمن را در برابر اکثریت گمراه آشکار سازد و خواننده را به سوی فهم عمیق‌تر دعوت نماید.

بخش نخست: مذمت اکثریت در قرآن کریم

خسران عمومی انسان‌ها

قرآن کریم در آیه‌ای روشن و تأثیرگذار، وضعیت عمومی انسان‌ها را در خسران توصیف می‌کند: إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (به‌راستی انسان در زیان است). این آیه، که از سوره والعصر نقل شده، بیانگر آن است که اکثریت انسان‌ها در مسیری از زیان و تباهی گام برمی‌دارند، مگر آنانی که به ایمان و عمل صالح آراسته‌اند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌ورزند که این استثنا، اقلیتی نادر را در بر می‌گیرد که با عقل و ایمان، از این خسران رهایی یافته‌اند. عقل، چون چراغی در تاریکی، انسان را از پرتگاه زیان به سوی کمال هدایت می‌کند.

گمراهی اکثریت در پیروی از ظن

در آیه‌ای دیگر از قرآن کریم، خداوند هشدار می‌دهد: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ۚ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (و اگر از بیشتر کسانی که در زمین‌اند پیروی کنی، تو را از راه خدا گمراه می‌کنند. آنان جز گمان را پیروی نمی‌کنند و جز گزافه‌گویی نمی‌کنند). این آیه، که از سوره انعام نقل شده، پیروی از اکثریت را به مثابه افتادن در ورطه ظن و گمان‌های بی‌اساس ترسیم می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کنند که اکثریت، به دلیل فقدان عقلانیت، از مسیر حق منحرف می‌شوند و به جای حقیقت، به خیالات و اوهام پناه می‌برند.

جهل اکثریت به حقیقت خالقیت

قرآن کریم در سوره لقمان می‌فرماید: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ۚ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (و اگر از آنان بپرسی چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفرید، قطعاً خواهند گفت: خدا. بگو: سپاس خدای را. ولی بیشترشان نمی‌دانند). این آیه، به پذیرش ظاهری خالقیت خداوند توسط اکثریت اشاره دارد، در حالی که فهم عمیق و عقلانی این حقیقت از آنان دور است. استاد فرزانه قدس‌سره این جهل را نشانه‌ای از فقدان عقلانیت در اکثریت می‌دانند که مانع از درک حقیقت الهی می‌شود.

عدم تعقل در آیات طبیعی

در سوره جاثیه، قرآن کریم می‌فرماید: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ۚ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (و اگر از آنان بپرسی چه کسی از آسمان آبی فرو فرستاد و با آن زمین را پس از مرگش زنده کرد، قطعاً خواهند گفت: خدا. بگو: سپاس خدای را. ولی بیشترشان تعقل نمی‌کنند). استاد فرزانه قدس‌سره این آیه را گواهی بر ناتوانی اکثریت در فهم حکمت الهی در پدیده‌های طبیعی مانند نزول باران می‌دانند. اکثریت، اگرچه به ظاهر خداوند را به عنوان خالق می‌پذیرند، اما از تعقل در آیات الهی ناتوان‌اند.

ماهیت عقل و نقش آن در رهایی

استاد فرزانه قدس‌سره، عقل را به حرکتی پویا از مبادی به سوی مرادها تشبیه می‌کنند: «عقل مثل فکر، حرکه من المبادی و من مبادی الی المرادی است». این تعریف، عقل را به مثابه ابزاری استدلالی معرفی می‌کند که از مقدمات به نتایج می‌رسد و انسان را از سطحی‌نگری به سوی فهم عمیق هدایت می‌کند. عقل، چون پلی استوار، انسان را از ظلمات جهل به سوی نور حقیقت رهنمون می‌شود. اکثریت، به دلیل فقدان این ابزار، در پذیرش ظاهری آیات الهی متوقف می‌مانند و از درک حکمت آن‌ها بازمی‌مانند.

جمع‌بندی بخش نخست

بخش نخست این اثر، با استناد به آیات قرآن کریم، به مذمت اکثریت پرداخته و نشان داده است که اکثریت انسان‌ها، به دلیل فقدان عقلانیت، در خسران، گمراهی، و جهل به سر می‌برند. این آیات، از سوره‌های والعصر، انعام، لقمان، و جاثیه، بر ناتوانی اکثریت در فهم حقیقت خالقیت، آیات طبیعی، و مسیر هدایت تأکید دارند. عقل، به عنوان ابزار اصلی رهایی، انسان را از پیروی کورکورانه از اکثریت بازمی‌دارد و به سوی حقیقت رهنمون می‌شود.

بخش دوم: مدح اقلیت شاکر و مؤمن

ستایش اقلیت شاکر

قرآن کریم در سوره سبأ می‌فرماید: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (و اندکی از بندگان من شکرگزارند). استاد فرزانه قدس‌سره این آیه را گواهی بر نادر بودن شاکران واقعی می‌دانند که در همه حال، چه در نعمت و چه در محرومیت، شکر الهی را به جای می‌آورند. شکر، چون گوهری نایاب، در دل اقلیتی جای دارد که با عقل و ایمان، به حکمت الهی تسلیم‌اند.

تمایز شکر و حمد

استاد فرزانه قدس‌سره، با تکیه بر روایتی، میان شکر و حمد تمایز قائل می‌شوند: «قلیل من عبادی الشکور» به شاکرانی اشاره دارد که در برابر نعمت شکر می‌گویند، اما «حامدون» کسانی‌اند که چه در نعمت و چه در محرومیت، حمد الهی را به جای می‌آورند. حمد، چون قله‌ای رفیع، از شکر برتر است و حامدان، که حتی از شاکران نیز نادرترند، با عقل و بصیرت، در همه حال خداوند را ستایش می‌کنند. این تمایز، نشان‌دهنده عمق عقلانی اقلیت هدایت‌یافته است.

نقد شکر مشروط

استاد فرزانه قدس‌سره، با زبانی کنایی، به نقد شکر مشروط اکثریت می‌پردازند: «اگر به آنها بدهی می‌گویند الهی شکر و اگر ندهی می‌گویند خدا سادیسم دارد». این نقد، به سطحی‌نگری اکثریت در شکر اشاره دارد که تنها در برابر نعمت شاکرند و در سختی‌ها به سرزنش خداوند می‌پردازند. عقل، انسان را از این شرطی‌نگری رها کرده و به شکر و حمد بی‌قید و شرط هدایت می‌کند.

کمبود اهل کمال

قرآن کریم در سوره صاد می‌فرماید: قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَىٰ نِعَاجِهِ ۚ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ (گفت: به‌راستی که او با درخواست گوسفندت به گوسفندانش بر تو ستم کرده است، و به‌راستی بسیاری از شریکان بر یکدیگر ستم می‌کنند، مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، و اینان اندک‌اند). این آیه، به نادر بودن اهل ایمان و عمل صالح اشاره دارد. استاد فرزانه قدس‌سره این اقلیت را چون ستارگانی در آسمان تاریک توصیف می‌کنند که با ایمان و عقل، از ستم و گمراهی به دورند.

ایمان مخفی در میان کفر

قرآن کریم در سوره غافر می‌فرماید: وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ (و مردی مؤمن از خاندان فرعون که ایمانش را پنهان می‌داشت گفت: آیا مردی را می‌کشید که می‌گوید پروردگارم خداست؟). این آیه، به ایمان مخفی یک فرد در محیط کفر اشاره دارد. استاد فرزانه قدس‌سره این آیه را نشانه‌ای از نادر بودن ایمان واقعی در میان اکثریت کافر می‌دانند. عقل، چون سپری استوار، این مؤمن را در برابر فشار اکثریت حفظ کرده است.

اندک بودن مؤمنان واقعی

در ادامه آیه پیشین، قرآن کریم می‌فرماید: وَمَنْ آمَنَ ۖ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ (و چه کسی ایمان آورد؟ و جز اندکی با او ایمان نیاوردند). این آیه، به کمی مؤمنان واقعی تأکید دارد. استاد فرزانه قدس‌سره این اقلیت را به نهری شیرین در اقیانوس شور تشبیه می‌کنند که با عقل و ایمان، از گمراهی اکثریت به دور مانده‌اند.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم این اثر، با استناد به آیات سوره‌های سبأ، صاد، و غافر، به ستایش اقلیت شاکر و مؤمن پرداخته و بر نادر بودن این گروه تأکید کرده است. شاکران و حامدان واقعی، که با عقل و ایمان از گمراهی اکثریت رهایی یافته‌اند، چون گوهرهایی نایاب در میان انبوه سنگ‌ریزه‌ها می‌درخشند. عقل، به عنوان ابزار اصلی این اقلیت، آن‌ها را به سوی شکر و حمد بی‌قید و شرط هدایت می‌کند.

بخش سوم: نقد جامعه غیرعاقل و راه رهایی

جهانی بودن گمراهی اکثریت

استاد فرزانه قدس‌سره، با نگاهی جهانی، مشکلات اکثریت غیرعاقل را فراگیر می‌دانند: «اینجا که ما زندگی می‌کنیم دهات است و شهر نیست… هیچ خبری نیست». این سخن، به یکسانی گمراهی اکثریت در همه جوامع اشاره دارد، چه در سرزمین‌های ساده و چه در مراکز پیشرفته. اکثریت، چون اقیانوسی شور، در همه جا یکسان است و تفاوت‌های ظاهری جوامع، چون امواجی گذرا، حقیقت گمراهی آن‌ها را تغییر نمی‌دهد.

نقد سوءاستفاده از علم دینی و دانش بشری

استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به سوءاستفاده از علم دینی و دانش بشری، می‌فرمایند: «یا علم دینی دارد می‌کشد یا علم و صنعت می‌کشد و همه هم اکثریت هستند». این نقد، به انحراف اکثریت در بهره‌گیری از علم دینی و دانش بشری اشاره دارد که به جای هدایت، به خشونت و گمراهی منجر شده است. عقل، چون فیلتری زلال، انسان را از سوءاستفاده از این علوم حفظ می‌کند و به سوی استفاده صحیح هدایت می‌نماید.

نقد خشونت و بلایا به عنوان پیامد گمراهی

استاد فرزانه قدس‌سره، بلایای طبیعی و خشونت‌های اجتماعی را نتیجه گمراهی اکثریت می‌دانند: «چقدر از کشورها را آب و زلزله و سیل برده است». این بلایا، چون آینه‌ای، بازتاب گمراهی اکثریت‌اند که از فقدان عقلانیت نشئت می‌گیرد. عقل، انسان را به درک رابطه میان گمراهی و این پیامدها رهنمون می‌شود و راه رهایی را نشان می‌دهد.

لزوم پیوستن به اقلیت عاقل

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌ورزند: «انسان باید یک جوری خودش را در قلیل جا بزند و بگوید ما اکثریت نیستیم». این سخن، به ضرورت پرورش عقل و پیوستن به اقلیت هدایت‌یافته اشاره دارد. انسان عاقل، چون مسافری در بیابانی بی‌آب و علف، باید خود را به سوی نهر زلال اقلیت برساند و از اقیانوس شور اکثریت دوری گزیند.

دعا برای رهایی از شر اکثریت

استاد فرزانه قدس‌سره، در پایان، با دعایی عمیق، رهایی از شر اکثریت را از خداوند طلب می‌کنند: «خدا عاقبت ما را به خیر کند و از شر دوره ما و قبل و بعد آن نجات دهد». این دعا، چون فریادی از عمق جان، نشان‌دهنده خطر گمراهی اکثریت و ضرورت پناه بردن به عقل و هدایت الهی است.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم این اثر، با نقد گمراهی جهانی اکثریت، سوءاستفاده از علم دینی و دانش بشری، و پیامدهای آن، بر ضرورت پیوستن به اقلیت عاقل تأکید کرده است. عقل، چون مشعلی فروزان، انسان را از تاریکی گمراهی اکثریت به سوی نور هدایت اقلیت رهنمون می‌شود. دعای پایانی، نشانه‌ای از امید به رهایی از شر اکثریت و پناه بردن به خداوند است.

نتیجه‌گیری

کتاب «المسکه»، با تأمل در آیات قرآن کریم و روایات، به بررسی جایگاه اکثریت و اقلیت در منظومه معارف الهی پرداخته و عقل را به عنوان ابزار اصلی رهایی از گمراهی و پیوستن به اقلیت هدایت‌یافته معرفی کرده است. اکثریت، به دلیل فقدان عقلانیت، در خسران، جهل، و گمراهی به سر می‌برند، در حالی که اقلیت شاکر و مؤمن، با عقل و ایمان، به سوی کمال هدایت شده‌اند. این اثر، چون نقشه‌ای دقیق، راه‌های رهایی از اقیانوس شور گمراهی را نشان داده و انسان را به سوی نهر زلال حقیقت دعوت می‌کند.