متن تحقیق

المسکه: تبیین جایگاه شیعه و محب در پرتو رفتار و عمل

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۱۹)

دیباچه

کتاب حاضر، با هدف تبیین جایگاه شیعه و محب در فرهنگ اسلامی، به بازخوانی سخنان ارزشمند ائمه اطهار (ع) در موضوع التزام عملی و قلبی به ولایت می‌پردازد. این اثر، با نگاهی عمیق به روایات و سخنان پیشوایان دین، تلاش دارد تا مفاهیم والای شیعه بودن و محب بودن را در بستری از اخلاق و رفتار شایسته روشن سازد. همان‌گونه که خورشید حقیقت، با پرتوهای خود تاریکی‌های جهل را می‌زداید، این نوشتار نیز می‌کوشد تا با تکیه بر کلام نورانی ائمه، راه‌های رسیدن به مراتب والای ایمان را نمایان کند. در این مسیر، از سخنان ائمه به‌عنوان چراغ‌هایی بهره گرفته شده که نه‌تنها راه را روشن می‌کنند، بلکه دل‌ها را به سوی حقیقت هدایت می‌نمایند.

بخش اول: تبیین جایگاه شیعه در پرتو اطاعت

سخن امام حسن (ع) در تعریف شیعه

در روایتی ارزشمند، فردی به امام حسن (ع) عرض کرد: «إني من شيعتكم»، یعنی من از شیعیان شما هستم. حضرت در پاسخ فرمودند: «يا عبد الله إن كنت لنا في أوامرنا و زواجرنا مطيعا فقد صدقت»، به این معنا که ای بنده خدا، اگر در اوامر و نواهی ما مطیع باشی، سخن راست گفته‌ای و شیعه ما هستی. اما اگر چنین نباشی، «فلا تزد في ذنوبك بدعواك مرتبة شريفة لست من أهلها»، یعنی با ادعای مرتبه‌ای شریف که شایسته آن نیستی، بر گناهان خود می‌افزایی. حضرت در ادامه فرمودند: «و لكن قل أنا من مواليكم و محبيكم و معادي أعدائكم و أنت في خير و إلى خير»، یعنی بگو من از دوستداران و محبان شما و دشمن دشمنان شما هستم، که این خود جایگاه خیر و به سوی خیر است.

این کلام نورانی، همانند نوری که از مشکات حقیقت ساطع می‌شود، نشان می‌دهد که شیعه بودن نه‌تنها اعتقادی قلبی، بلکه التزامی عملی به دستورات الهی است. این سخن با آیه شریفه يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (صف: ۲) همخوانی دارد که می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟» ادعای شیعه بودن بدون عمل، گناهی است که قلب را از نور حقیقت دور می‌سازد.

تقسیم‌بندی شیعیان و محبین

در ادامه این روایت، به تقسیم‌بندی شیعیان و محبین پرداخته شده است. شیعیان به دو دسته تقسیم می‌شوند: نخست، شیعیانی مانند سلمان و ابوذر که در زمان خود به سبب ایمان و استقامت، الگویی بی‌نظیر بودند. دسته دوم، شیعیانی هستند که مصداق «طوبی لقرباء امتی» بوده و در سختی‌های روزگار، با پایداری در مسیر حق، از پیشینیان خود برترند. این برتری، نه از سر تفاخر، بلکه به سبب تحمل سختی‌ها و ظلم‌های بیشتری است که در طول تاریخ بر شیعیان رفته است. محبین نیز به دو گروه تقسیم می‌شوند: گروهی که با وجود گناه، محبت به ولایت دارند و از دشمنی با آن پرهیز می‌کنند، و گروهی که به نام محب، مرتکب جنایت شده و در واقع کاسبانی هستند که از دین برای منافع شخصی سوءاستفاده می‌کنند.

این تقسیم‌بندی، همانند درختی تنومند که شاخه‌هایش در گذر زمان گسترده‌تر می‌شود، نشان‌دهنده پویایی مفهوم شیعه و محب در بستر تاریخ است. کاسبان دین، که به نام محبت، به علم دینی توهین کرده یا مرتکب اعمال ناشایست می‌شوند، از دایره محبت حقیقی خارج‌اند و نمی‌توان آنها را محب یا شیعه دانست.

جمع‌بندی بخش اول

این بخش، با تکیه بر کلام امام حسن (ع)، نشان داد که شیعه بودن، مرتبه‌ای والاست که مستلزم اطاعت عملی و قلبی از اوامر و نواهی الهی است. محب بودن، جایگاهی خیر است که با وجود گناه، به سبب محبت به ولایت، از دشمنی متمایز می‌شود. تقسیم‌بندی شیعیان و محبین، به پویایی این مفاهیم در طول تاریخ اشاره دارد و برتری شیعیان امروزی را به سبب استقامت در برابر سختی‌های بیشتر نشان می‌دهد.

بخش دوم: پاکی قلب، شرط شیعه بودن

سخن امام حسین (ع) در تبیین شیعه

در روایتی دیگر، فردی به امام حسین (ع) گفت: «يا ابن رسول الله أنا من شيعتكم»، یعنی ای پسر رسول خدا، من از شیعیان شما هستم. حضرت فرمودند: «اتق الله و لا تدعين شيئا يقول الله لك كذبت و فجرت في دعواك»، یعنی از خدا بترس و ادعایی نکن که خداوند به تو بگوید دروغ گفته‌ای و در ادعایت گناه کرده‌ای. سپس فرمودند: «إن شيعتنا من سلمت قلوبهم من كل غش و غل و دغل»، یعنی شیعه ما کسی است که قلبش از هرگونه غش (فریب در معامله)، غل (کینه باطنی) و دغل (فریب در غیر معامله) پاک باشد. حضرت در ادامه توصیه کردند: «و لكن قل أنا من مواليكم و محبيكم»، یعنی بگو من از دوستداران و محبان شما هستم.

این کلام، مانند جویباری زلال که از چشمه حقیقت جاری می‌شود، بر اهمیت پاکی قلب در شیعه بودن تأکید دارد. این سخن با آیه شریفه إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ (ابراهیم: ۵۲) همخوانی دارد که می‌فرماید: «تنها خردمندان متذکر می‌شوند.» قلب پاک، شرط لازم برای ورود به جرگه شیعیان است.

سخن امام سجاد (ع) درباره شیعه خالص

در روایتی دیگر، فردی به امام سجاد (ع) گفت: «يا ابن رسول الله أنا من شيعتكم الخلص»، یعنی ای پسر رسول خدا، من از شیعیان خالص شما هستم. حضرت فرمودند: «فإذا أنت كإبراهيم الخليل الذي قال الله و إن من شيعته لإبراهيم إذ جاء ربه بقلب سليم»، یعنی آیا تو مانند ابراهیم خلیل هستی که خداوند فرمود از شیعیان او ابراهیم بود، آن‌گاه که با قلبی سالم به سوی پروردگارش آمد؟ (وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ، صافات: ۸۳-۸۴). حضرت افزودند: «فإن كان قلبك كقلبه فأنت من شيعتنا و إن لم يكن قلبك كقلبه و هو طاهر من الغش و الغل فأنت من محبينا»، یعنی اگر قلبت مانند قلب ابراهیم پاک باشد، شیعه ما هستی، وگرنه محب ما هستی. در پایان، هشدار دادند: «إنك إن عرفت أنك بقولك كاذب فيه إنك لمبتلى بفالج لا يفارقك إلى الموت أو جذام ليكون كفارة لكذبك هذا»، یعنی اگر بدانی که در ادعایت دروغ می‌گویی، گرفتار بلایی مانند فلج یا جذام می‌شوی تا کفاره دروغت باشد.

این سخن، مانند ستاره‌ای درخشان در آسمان معرفت، نشان می‌دهد که شیعه خالص، قلبی پاک و سلیم دارد که از هرگونه ناپاکی به دور است. ادعای کاذب، همانند باری سنگین، انسان را از مسیر حقیقت دور می‌سازد.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با تکیه بر سخنان امام حسین (ع) و امام سجاد (ع)، نشان داد که شیعه بودن مستلزم پاکی قلب از غش، غل و دغل است. قلب سلیم، که در قرآن کریم به ابراهیم خلیل نسبت داده شده، معیار شیعه خالص است. محبین، با وجود گناه، به سبب محبت به ولایت، جایگاهی خیر دارند، اما ادعای کاذب شیعه بودن، پیامدهای سنگینی در پی دارد.

بخش سوم: شهادت و کرامت شیعه

شهادت شیعیان در کلام امام صادق (ع)

امام صادق (ع) فرمودند: «ما يضر رجلا من شيعتنا أية ميتة مات أكله السبع أو أحرق بالنار أو غرق أو قتل هو و الله شهيد»، یعنی هر نوع مرگی که شیعه بمیرد، چه خورده شدن توسط حیوان، سوختن، غرق شدن یا کشته شدن، به خدا قسم او شهید است. این سخن، با این بیان تکمیل می‌شود که «الشیعه مات فهو شهید»، یعنی هر شیعه‌ای که بمیرد، شهید است. این جایگاه، به سبب سختی‌های مسیر شیعه بودن است، همان‌گونه که زایمان برای زن، به دلیل سختی‌هایش، او را به مقام شهادت می‌رساند.

این کلام، مانند نسیمی که از بهشت معرفت می‌وزد، نشان می‌دهد که شیعه بودن، راهی پر از سختی و آزمون است که در نهایت به مقام شهادت منتهی می‌شود. این سخن با آیه شریفه وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا (آل‌عمران: ۱۶۹) همخوانی دارد که می‌فرماید: «هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده مپندار.»

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با استناد به کلام امام صادق (ع)، نشان داد که شیعه بودن، به سبب سختی‌ها و آزمون‌هایش، انسان را به مقام شهادت می‌رساند. این جایگاه، همانند گوهری در صدف ایمان، از استقامت در مسیر حق ناشی می‌شود.

بخش چهارم: کرامت انسانی و رفتار شایسته

توصیه امام کاظم (ع) درباره رفتار با موجودات

در روایتی، فردی که ماهی را به‌صورت ناشایست در دست گرفته بود، مورد خطاب امام کاظم (ع) قرار گرفت: «اقذفها إني لأكره للرجل السري أن يحمل الشي‏ء الدني بنفسه»، یعنی آن را بینداز، زیرا من خوش ندارم که انسان بزرگوار، چیزی پست را به دست خود حمل کند. حضرت افزودند: «إنكم قوم أعداؤكم كثير عاداكم الخلق يا معشر الشيعة إنكم قد عاداكم الخلق فتزينوا لهم بما قدرتم عليه»، یعنی شما قومی هستید که دشمنانتان بسیارند و مردم با شما دشمنی می‌کنند، پس در برابر آنها با بهترین رفتار آراسته شوید.

این کلام، مانند آیینه‌ای که حقیقت را بازمی‌تاباند، نشان می‌دهد که شیعه باید حتی در برخورد با موجودات، شأن و کرامت خود را حفظ کند. حمل ناشایست ماهی، حتی اگر مرده باشد، نشانه سبک‌مغزی است و به دشمنان بهانه می‌دهد تا شیعیان را بی‌رحم یا سبک‌سر بدانند.

اهمیت حفظ ظاهر در برابر دشمنان

امام کاظم (ع) تأکید کردند که شیعیان، به دلیل کثرت دشمنان، باید در رفتار خود آراسته و محترم باشند تا از اتهامات بی‌رحمی یا سبک‌مغزی در امان بمانند. این رفتار، نه‌تنها به موجودات زنده، بلکه به موجودات مرده نیز تعمیم می‌یابد. حمل ماهی به‌صورت ناشایست، همانند آزار یک حیوان زنده، شأن شیعه را پایین می‌آورد و به دشمنان بهانه می‌دهد.

این توصیه، مانند چراغی در تاریکی، راه را برای شیعیان روشن می‌کند تا با رفتار شایسته، نه‌تنها خود را از اتهامات حفظ کنند، بلکه نور ایمان را به جهانیان نشان دهند.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با استناد به کلام امام کاظم (ع)، بر اهمیت حفظ کرامت انسانی و رفتار شایسته در برابر موجودات و دشمنان تأکید کرد. شیعه، به‌عنوان پرچم‌دار حقیقت، باید در همه حال شأن خود را حفظ کند تا دشمنان از رفتار او سوءاستفاده نکنند.

نتیجه‌گیری نهایی

کتاب «المسکه»، با تکیه بر کلام نورانی ائمه اطهار (ع)، تبیینی جامع از جایگاه شیعه و محب در فرهنگ اسلامی ارائه داد. شیعه بودن، مرتبه‌ای والاست که مستلزم اطاعت عملی و قلبی از اوامر و نواهی الهی و پاکی قلب از غش، غل و دغل است. محبین، با وجود گناه، به سبب محبت به ولایت، جایگاهی خیر دارند، اما کاسبان دین، از دایره ایمان خارج‌اند. شیعیان امروزی، به دلیل تحمل سختی‌های بیشتر، ممکن است از پیشینیان خود برتر باشند. رفتار شایسته، حتی در برخورد با موجودات، بخشی از هویت شیعه است و حفظ ظاهر در برابر دشمنان، سپری در برابر اتهامات است. این اثر، مانند گوهری در صدف معرفت، تلاش کرد تا با زبانی روشن و فاخر، این مفاهیم را برای مخاطبان روشن سازد.