متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در بشارت شیعه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۵۱)

دیباچه

این نوشتار، با تأمل در حدیث بشارت شیعه، سفری است به سوی فهم عمیق رابطه میان امام و شیعه، که چونان نوری درخشان، مسیر هدایت را روشن می‌سازد. سخنان استاد فرزانه قدس سره، چون چشمه‌ای زلال، معارف والای اسلامی را در قالب گفت‌وگویی حکیمانه با شاگردان عرضه می‌دارد. این اثر، با نگاهی به جایگاه شیعیان مخلص و نقش آنان در برپایی دین، کوشیده است تا این معانی ژرف را با زبانی روشن و متین، چونان گوهری در صدف، به خوانندگان تقدیم نماید. آنچه در پی می‌آید، نه تنها بازتابی از درس‌گفتار اصلی است، بلکه با پیوندهای معنایی و توضیحات تکمیلی، چونان درختی تناور، شاخسارهای معرفت را گسترده است.

بخش نخست: حدیث بشارت شیعه و اعتبار آن

استاد فرزانه قدس سره، در آغاز این درس‌گفتار، به حدیث بشارت شیعه اشاره دارند که از طریق ابوبصیر، از امام صادق علیه‌السلام، از پدران گرامی‌شان، از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است. این حدیث، با شماره ۳۹۶ در منابع معتبر ثبت گردیده و از منظر استاد، از صحت و اعتبار برخوردار است. متن حدیث چنین است:

بَشِّرْ شِيعَتَكَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ رَضِيَ عَنْهُمْ، أَذْ رَضِيتُكَ لَهُمْ إِمَامًا وَرَضُوا بِكَ وَلِيًّا

ترجمه: به شیعیانت بشارت ده که خداوند از آن‌ها راضی است، زیرا تو را به‌عنوان امام آن‌ها برگزید و آن‌ها نیز تو را به‌عنوان ولی پذیرفتند.

این حدیث، چونان آیینه‌ای صاف، رابطه دوسویه میان امام و شیعه را بازتاب می‌دهد. رضایت الهی از شیعیان، ریشه در پذیرش آگاهانه و مخلصانه ولایت حضرت علی علیه‌السلام دارد. این رضایت، چونان بارانی رحمت‌آمیز، بر دل‌های پاک شیعیان فرو می‌ریزد و آن‌ها را به مقام قرب الهی رهنمون می‌سازد. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ۚ ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ

خداوند از آن‌ها راضی است و آن‌ها نیز از او راضی‌اند؛ این برای کسی است که از پروردگارش بترسد (بینه: ۸).

تبیین مفهوم شیعه و شرط پذیرش ولایت

استاد فرزانه قدس سره تأکید دارند که شیعه بودن، فراتر از ادعای زبانی است. شیعه واقعی، کسی است که با آگاهی و دقت، امامت حضرت علی علیه‌السلام را پذیرفته و از معصیت پرهیز کند. ایشان می‌فرمایند: «هر کس گناه کند، نمی‌تواند ولایت را بپذیرد». این سخن، چونان تیغی برنده، مرز میان شیعه ظاهری و شیعه حقیقی را ترسیم می‌کند. شیعه‌ای که با گناه، حرمت امام را خدشه‌دار سازد، از دایره ولایت خارج می‌شود. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و با راستان باشید (توبه: ۱۱۹).

شیعه واقعی، چونان ستاره‌ای در آسمان ایمان، با التزام عملی به ولایت و پرهیز از گناه، در مسیر اخلاص گام برمی‌دارد. این اخلاص، نه تنها در گفتار، بلکه در کردار و رفتار نیز نمایان است. استاد با تمثیلی زیبا، شیعه را به گوهری تشبیه می‌کنند که تنها با پاکی و صداقت، درخشش خود را حفظ می‌کند.

زینت بودن برای امام

استاد به روایتی اشاره دارند که شیعه را به زینت بودن برای امام دعوت می‌کند:

كُونُوا لَنَا زَيْنًا وَلَا تَكُونُوا عَلَيْنَا شَيْنًا

ترجمه: برای ما زینت باشید و عیب و نقص ما نباشید.

این روایت، چونان ندایی آسمانی، شیعه را به حفظ شأن و عزت امام فرا می‌خواند. شیعه‌ای که با رفتار ناشایست، حرمت امام را مخدوش کند، شایسته این عنوان نیست. استاد تأکید دارند که شیعه باید چونان آیینه‌ای پاک، فضیلت و تقوای امام را بازتاب دهد. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

و برای خدا شریک قرار ندهید در حالی که می‌دانید (بقره: ۲۲).

بخش دوم: اخلاص و سلامت در شیعه بودن

استاد فرزانه قدس سره تأکید دارند که شیعه بودن، نیازی به عصمت ندارد، اما سلامت و صداقت را می‌طلبد. شیعه واقعی، با پرهیز از گناه و التزام به واجبات، به مقام مخلصین می‌رسد. ایشان می‌فرمایند: «شیعه لازم نیست معصوم باشد، ولی خیلی سلامت و صداقت می‌خواهد». این سخن، چونان نسیمی خنک، دل‌های مشتاقان حقیقت را نوازش می‌دهد. شیعه‌ای که در نهان و آشکار، خدا را در نظر دارد، چونان درختی است که ریشه‌هایش در ایمان و شاخسارهایش در تقوا استوار است. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ

بگو: من مأمورم که خدا را با اخلاص کامل در دین پرستش کنم (زمر: ۱۱).

اخلاص، چونان کلید گنجینه‌ای الهی، درهای رحمت را به روی شیعه می‌گشاید. استاد با اشاره به نمونه‌هایی از شیعیان مخلص، مانند سلمان و ابوذر، تأکید دارند که امامت حضرت علی علیه‌السلام، ویژه افرادی است که با پاکی و تقوا، ولایت را پذیرفته‌اند.

امامت و شیعیان خاص

استاد به عبارتی از حدیث اشاره دارند که حضرت علی علیه‌السلام را «امیرالمؤمنین و قائد الغر المحجلین» می‌خواند:

يَا عَلِيُّ أَنْتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَقَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ

ترجمه: ای علی، تو امیرمؤمنان و پیشوای سفیدرویان هستی.

عبارت «غر محجلین»، به مؤمنانی اشاره دارد که آثار نورانیت عبادت و تقوا در چهره و اعمالشان نمایان است. استاد توضیح می‌دهند که حضرت علی علیه‌السلام، امام افراد پاک و مخلص مانند سلمان، ابوذر، و عمار است، نه هر فرد گناهکار یا ناپاک. این تعبیر، چونان نقشی بر سنگ، جایگاه والای شیعیان مخلص را حک می‌کند. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ

نشانه آن‌ها در چهره‌هایشان از اثر سجده است (فتح: ۲۹).

شیعیان منتجب و نقش آن‌ها در دین

استاد به عبارتی دیگر از حدیث استناد می‌کنند:

يَا عَلِيُّ شِيعَتُكَ الْمُنْتَجَبُونَ

ترجمه: ای علی، شیعیانت برگزیده‌اند.

شیعیان منتجب، افرادی پاک، عفیف، و درستکار هستند که از مؤمنان عادی فراترند. استاد تأکید دارند که این برگزیدگان، با اخلاص و پایبندی به ولایت، ستون‌های دین الهی‌اند. ایشان به روایت دیگری اشاره می‌کنند:

لَوْلَا أَنْتَ وَشِيعَتُكَ مَا قَامَ لِلَّهِ دِينٌ

ترجمه: اگر تو و شیعیانت نبودید، دینی برای خدا برپا نمی‌شد.

این روایت، چونان نغمه‌ای آسمانی، نقش محوری حضرت علی علیه‌السلام و شیعیانش را در حفظ دین می‌ستاید. شیعیان، چونان سربازان وفادار، با فداکاری و اخلاص، دین را از شر کفر و شرک پاسداری می‌کنند. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ

و هر کس از خدا و پیامبر اطاعت کند، با کسانی است که خدا به آن‌ها نعمت داده (نساء: ۶۹).

مبالغه در تأثیر شیعیان بر نزول رحمت

استاد به عبارتی دیگر از حدیث اشاره دارند:

لَوْلَا مَنْ فِي الْأَرْضِ مِنْكُمْ مَا أَنْزَلْتُ السَّمَاءَ قَطْرَهَا

ترجمه: اگر شما در زمین نبودید، آسمان قطره‌ای باران فرو نمی‌فرستاد.

استاد توضیح می‌دهند که این عبارت، مبالغه‌ای است برای تأکید بر اهمیت معنوی شیعیان. گرچه باران حتی بر کافران نیز می‌بارد، اما حضور شیعیان مخلص، چونان چشمه‌ای زلال، سبب نزول برکات الهی است. این مبالغه، چونان شعری حماسی، جایگاه والای شیعیان را در نظام هستی می‌ستاید. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ

و اگر اهل شهرها ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند، برکت‌هایی از آسمان و زمین بر آن‌ها فرو می‌ریخت (اعراف: ۹۶).

بخش سوم: قیام بالقسط و خیرة الله

استاد به عبارتی دیگر از حدیث استناد می‌کنند:

يَا عَلِيُّ شِيعَتُكَ الْقَائِمُونَ بِالْقِسْطِ وَخَيْرَةُ اللَّهِ مِنْ خَلْقِهِ

ترجمه: ای علی، شیعیانت قائمان به قسط و برگزیدگان خدا از خلقش هستند.

قیام بالقسط، چونان ستونی استوار، عدالت را در جامعه برپا می‌دارد. شیعیان، با فداکاری و خون‌دادن در این مسیر، بهترین بندگان خدا هستند. استاد تأکید دارند که شیعه واقعی، با آزار نرساندن حتی به مورچه‌ای، صداقت و توحید را در خود متجلی می‌سازد. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به عدالت قیام کنید و برای خدا گواهی دهید (نساء: ۱۳۵).

شیعیان، چونان سربازان عدالت، با خون خود درخت قسط را آبیاری می‌کنند. این فداکاری، آن‌ها را به مقام خیرة الله، یعنی برگزیدگان خلق خدا، می‌رساند.

حوض کوثر و ساقی آن

استاد به عبارتی دیگر اشاره دارند:

يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَشِيعَتُكَ عَلَى الْحَوْضِ

ترجمه: ای علی، تو و شیعیانت بر حوض کوثرید.

حضرت علی علیه‌السلام، چونان ساقی‌ای مهربان، بر حوض کوثر ایستاده و به هرکس بخواهد از آن می‌نوشاند و از هرکس نخواهد، منع می‌کند. این حوض، چونان چشمه‌ای از رحمت الهی، در روز قیامت به شیعیان مخلص عطا می‌شود. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ

ما به تو کوثر عطا کردیم (کوثر: ۱).

امنیت شیعیان در روز قیامت

استاد به عبارتی دیگر استناد می‌کنند:

وَأَنْتُمُ الْآمِنُونَ يَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ

ترجمه: شما در روز قیامت که بزرگ‌ترین هراس است، ایمنید.

شیعیان مخلص، در روز قیامت، از ترس و اندوه در امان‌اند و در جوار حق تعالی مهمان‌اند. این امنیت، چونان سایه‌ای خنک در روزی سوزان، نتیجه ایمان و تقوای آن‌هاست. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

آگاه باشید که بر دوستان خدا نه بیمی است و نه آنان اندوهگین می‌شوند (یونس: ۶۲).

بهره‌مندی از نعمت‌های بهشتی

استاد به عبارتی دیگر اشاره دارند:

وَأَنْتُمْ فِي الْجَنَّانِ تَتَنَعَّمُونَ

ترجمه: شما در بهشت‌ها از نعمت‌های الهی بهره‌مند می‌شوید.

شیعیان، به دلیل قیام و تقوا، در بهشتی خاص و متمایز از سایر مؤمنان، از نعمت‌های الهی بهره‌مند می‌شوند. این بهشت، چونان باغی سرسبز، ویژه کسانی است که با فداکاری و اخلاص، علم قیام برافراشته‌اند. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ

باغ‌های عدن که آن‌ها و هر کس از پدران و همسران و فرزندانشان که شایسته باشد، وارد آن می‌شوند (رعد: ۲۳).

اشتياق فرشتگان و خازنان بهشت

استاد به عبارتی دیگر استناد می‌کنند:

إِنَّ الْمَلَائِكَةَ وَخَزَنَةَ الْجَنَّةِ يَشْتَاقُونَ إِلَيْكُمْ

ترجمه: فرشتگان و خازنان بهشت به شما مشتاق‌اند.

این اشتياق، چونان شادی والدین به بازگشت فرزند پس از غیبت طولانی، جایگاه والای شیعیان را در نظام هستی نشان می‌دهد. خازنان بهشت، که چونان نگهبانان حرم الهی، از آن حفاظت می‌کنند، به دلیل پاکی و تقوای شیعیان، به آن‌ها مشتاق‌اند. استاد در پاسخ به پرسش شاگرد، توضیح می‌دهند که خازنان، سرپرستان و متصدیان بهشت‌اند و نه صرفاً انبارداران. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ

و فرشتگان از هر دری بر آن‌ها وارد می‌شوند (رعد: ۲۳).

تقوا در نهان و آشکار

استاد به عبارتی دیگر اشاره دارند:

يَا عَلِيُّ شِيعَتُكَ يَخَافُونَ اللَّهَ فِي السِّرِّ وَالْإِعْلَانِ

ترجمه: ای علی، شیعیانت در نهان و آشکار از خدا می‌ترسند.

شیعیان واقعی، چونان پرندگانی سبکبال، در نهان و آشکار خدا را در نظر دارند. رفتار یکسان آن‌ها در خلوت و جلوت، نشانه صداقت و ایمان حقیقی است. استاد با تمثیلی از معماری شفاف در جزیره کیش و آبادان، به اهمیت این ویژگی اشاره دارند. ایشان می‌فرمایند که دیوارها، مانع ارتباط با مردم‌اند و شفافیت، تاریکی را از بین می‌برد. این شفافیت، چونان آیینه‌ای صاف، باطن پاک شیعه را بازتاب می‌دهد. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ

کسانی که از پروردگارشان در نهان می‌ترسند (انبیاء: ۴۹).

بخش چهارم: تجربه‌های عملی در مسیر عدالت

استاد فرزانه قدس سره، با ذکر تجربه‌های خود در جزیره کیش و سایر مناطق، مصادیقی عملی از قیام بالقسط ارائه می‌دهند. ایشان خانه‌ای بزرگ در کیش را به چهل نفر از افراد مختلف، اعم از ارتش، مسجدی‌ها، و زنان، اختصاص دادند و اموال را با عدالت میان نیازمندان توزیع کردند. این اقدام، چونان جویباری زلال، عدالت و انفاق را در جامعه جاری ساخت. این رفتار با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا

و کسانی که چون انفاق کنند، نه اسراف می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند (فرقان: ۶۷).

توزیع عادلانه اموال

استاد تأکید دارند که اموال جزیره کیش را به نیازمندان، اعم از شیعه و سنی، توزیع کردند و از انتقال آن‌ها به مراکز دیگر جلوگیری نمودند. ایشان حتی شراب‌ها را تخریب کردند تا از فساد اخلاقی پیشگیری شود. این اقدام، چونان تیری بر قلب فساد، جامعه را از آلودگی پاک ساخت. این رفتار با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ

به معروف امر می‌کنند و از منکر نهی می‌کنند (توبه: ۷۱).

مهربانی با نیازمندان و دزدان

استاد به ماجرای دزدی در انبار اشاره دارند که با مهربانی با دزد برخورد کردند و نیازهای او را تأمین نمودند. ایشان می‌فرمایند: «مهربان باش، دزد است، زود به او برسان». این رفتار، چونان نسیمی ملایم، دل‌های گمراه را به سوی هدایت رهنمون می‌سازد. این مفهوم با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ

اگر تندخو و سخت‌دل بودی، از اطراف تو پراکنده می‌شدند (آل‌عمران: ۱۵۹).

تأمین نیازهای اساسی مردم

استاد قانونی وضع کردند که آب و نان نباید قطع شود و دستگاه‌های لازم، حتی از منابع خارجی، تأمین گردد. ایشان می‌فرمایند: «خدا لعنت کند کسی که نیاز دارد و به من نگوید». این تأکید، چونان فریادی از عمق جان، بر اهمیت رفع نیازهای مردم گواهی می‌دهد. این رفتار با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا

و به عشق خدا به مسکین و یتیم و اسیر طعام می‌دهند (انسان: ۸).

حمایت از عالمان دینی

استاد به دیدار از خانه عالمی شیعه اشاره دارند که در فقر شدید بود، اما هیچ‌گاه نیاز خود را بیان نکرد. ایشان با تأمین نیازهای او، به حفظ حرمت عالمان تأکید کردند. این اقدام، چونان گلی در باغ معرفت، کرامت عالمان را پاس می‌دارد. این رفتار با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ

از بندگان خدا، تنها عالمان از او می‌ترسند (فاطر: ۲۸).

مخالفت با تصمیمات نادرست

استاد به ماجرای طلبه‌ای اشاره دارند که قصد داشت خانه‌اش را برای جهیزیه دخترش بفروشد. ایشان این عمل را حرام دانستند و قول دادند که نیاز او را تأمین کنند. این حکمت، چونان چراغی در تاریکی، از تصمیمات نادرست پیشگیری می‌کند. این رفتار با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌راستاست:

وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ

و در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید (مائده: ۲).

رسیدگی به زندانیان

استاد به بازدید از زندان و دریافت ۶۰۰ نامه از زندانیان اشاره دارند. ایشان با بررسی نامه‌ها و رفع مشکلات، حتی به فردی که مواد مخدر داشت کمک کردند تا آزاد شود. این اقدام، چونان پلی به سوی اصلاح، جامعه را به سوی عدالت هدایت می‌کند. این رفتار با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ

و در اموالشان حقی برای سائل و محروم است (ذاریات: ۱۹).

جمع‌بندی

این درس‌گفتار، چونان گنجینه‌ای از معارف الهی، جایگاه والای شیعیان مخلص را در رابطه با حضرت علی علیه‌السلام تبیین می‌کند. حدیث بشارت شیعه، با تأکید بر اخلاص، تقوا، و قیام بالقسط، شیعه را به زینت ولایت فرا می‌خواند. تجربه‌های عملی استاد در جزیره کیش و سایر مناطق، مصادیقی زنده از عدالت و انفاق ارائه می‌دهد که چونان آیینه‌ای، آیات قرآن کریم را بازتاب می‌دهد. این نوشتار، با پیوند مفاهیم روایی و قرآنی، تلاش کرد تا این معارف را چونان گوهری درخشان، در قالبی روشن و متین به خوانندگان عرضه نماید.