متن تحقیق

المسکه: بازاندیشی در مفاهیم دینی و انسانی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۷۸)

دیباچه

این نوشتار، با الهام از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به بازاندیشی در مفاهیم بنیادین دینی و انسانی می‌پردازد. محور این بررسی، نقد و بازتعریف ارزش‌های اخلاقی و علمی در پرتو عقلانیت و انسان‌دوستی است. با تکیه بر نقد خشونت، خودبرتربینی، و تعاریف محدود از علم، این اثر در پی آن است که راهی به سوی فهمی ژرف‌تر از دین و انسانیت بگشاید. همانند درختی که ریشه‌هایش در خاک حقیقت فرو رفته و شاخسارهایش به سوی آسمان معرفت گسترده شده، این متن کوشیده است تا با زبانی روشن و متین، مفاهیم را به گونه‌ای بازگو کند که هم‌زمان دل و عقل را به تأمل وادارد.

بخش یکم: اصول بنیادین اخلاق انسانی

پرهیز از خشونت و خودخواهی

استاد فرزانه با تأکید بر دو اصل بنیادین، یعنی پرهیز از خشونت و خودخواهی، چارچوبی اخلاقی برای ارزیابی روایات و رفتارهای دینی ترسیم می‌کند. این دو اصل، چون دو ستون استوار، بنای یک زندگی مؤمنانه و انسانی را تشکیل می‌دهند. هر روایتی که این دو اصل را نقض کند، از منظر استاد فرزانه، فاقد اعتبار است. این دیدگاه، به مثابه نوری است که تاریکی‌های تعصب و خودبرتربینی را می‌زداید و راه را برای فهمی عقلانی و اخلاقی از دین هموار می‌سازد.

نقد خودبرتربینی دینی

استاد فرزانه با نقد خودبرتربینی دینی، به روایاتی می‌تازد که گروهی خاص را برتر از دیگران می‌دانند. وی با اشاره به سخنی که می‌گوید: «ما عربیم، ما عجمیم، ما فلانیم»، این نگاه انحصارگرایانه را به چالش می‌کشد. به باور او، چنین ادعاهایی که تنها گروهی اندک را برتر می‌شمارد، با حقیقت انسانیت که چون دریایی گسترده همه را در بر می‌گیرد، ناسازگار است. استاد فرزانه تأکید می‌کند که خودستایی و بزرگ‌نمایی خود، پیامبر، یا پیشوایان دینی، راه را بر فهم حقیقت می‌بندد.

پذیرش تنوع انسانی

استاد فرزانه بر ارزش و کرامت همه انسان‌ها، صرف‌نظر از دین، قومیت، یا باور، تأکید می‌ورزد. وی با ذکر مثالی از گفت‌وگو با فردی ارمنی که خواستار کار بود، می‌فرماید: «چرا نتوانی کار کنی؟ کار می‌کنی، پول می‌گیری. ارمنی‌ها باید بروند بمیرند؟» این سخن، چون آینه‌ای است که چهره زیبای انسانیت را بازمی‌تاباند و نشان می‌دهد که همه انسان‌ها، از هر دین و آیینی، شایسته احترام و زندگی شرافتمندانه‌اند. استاد فرزانه هرگونه تبعیض را نادرست می‌داند و بر ارزش کار و تلاش همه انسان‌ها تأکید می‌کند.

جمع‌بندی بخش یکم

این بخش، با تأکید بر اصول بنیادین اخلاق انسانی، یعنی پرهیز از خشونت و خودخواهی، نقد خودبرتربینی دینی، و پذیرش تنوع انسانی، بنیانی استوار برای فهم دین و انسانیت ارائه می‌دهد. استاد فرزانه با این اصول، چون باغبانی که نهال‌های حقیقت را می‌پرورد، خواننده را به سوی زندگی‌ای هدایت می‌کند که در آن عقل، اخلاق، و انسان‌دوستی در هم آمیخته‌اند.

بخش دوم: بازتعریف مفهوم «الإسلام یعلو ولا یُعلى علیه»

نقد مفهومی و مصداقی

استاد فرزانه مفهوم «الإسلام یعلو ولا یُعلى علیه» را از دو منظر مفهومی و مصداقی مورد نقد قرار می‌دهد. وی می‌فرماید: «کدام اسلام؟ اسلامی که وجود خارجی ندارد؟ اسلامی که این یک میلیارد هستند؟» این نقد، چون تیغی تیز، پوسته ظاهری این ادعا را می‌شکافد و نشان می‌دهد که بدون مصداق عملی، چنین سخنانی تهی از معناست. استاد فرزانه تأکید می‌کند که اگر مقصود از اسلام، رفتارهای والای پیامبر اکرم (ص) و پیشوایان راستین باشد، این ادعا پذیرفتنی است؛ اما اگر به رفتارهای غیرانسانی برخی مدعیان اسلام اشاره داشته باشد، فاقد اعتبار است.

اهمیت مصداق در برابر مفهوم

استاد فرزانه با تأکید بر اینکه «اسلام مفهوم است، باید مصداق داشته باشد»، بر اهمیت انطباق گفتار و رفتار در ادعاهای دینی اصرار می‌ورزد. وی می‌فرماید: «مصداقش این یک میلیارد جانور نمی‌تواند باشد.» این سخن، چون جویباری زلال، حقیقت را از میان سنگلاخ‌های مفاهیم انتزاعی عبور می‌دهد و نشان می‌دهد که ارزش دین در مصادیق عملی آن، مانند رفتار پیامبر و پیشوایان، نهفته است.

نقد رفتارهای غیرانسانی برخی مدعیان

استاد فرزانه با ذکر نمونه‌هایی از رفتارهای غیرانسانی، مانند کشتار حیوانات یا خوردن گوشت‌های غیرمتعارف تحت لوای دین، به تناقض میان ادعاهای دینی و کردارهای غیراخلاقی اشاره می‌کند. وی می‌فرماید: «این لعنتی سگ‌ها را صدتا صدتا می‌کشد… گوشت خر را درست نمی‌خوریم، اما گوشت سگ را به ما می‌دهند و می‌خوریم.» این سخنان، چون آینه‌ای، زشتی این رفتارها را بازمی‌تاباند و بر ضرورت هماهنگی میان ادعا و عمل تأکید می‌کند.

مقایسه رفتار با حیوانات در جوامع مختلف

استاد فرزانه با مقایسه رفتار مهربانانه برخی جوامع با حیوانات، مانند اختصاص بیمارستان و یارانه به آنها، با رفتارهای غیرانسانی در برخی دیگر، بر ارزش رفتارهای انسانی تأکید می‌ورزد. وی می‌فرماید: «آن‌ها دارند به سگ و گربه و شغال سوبسید می‌رسانند… ما گوشت خر را درست نمی‌خوریم، اما گوشت سگ را می‌خوریم.» این مقایسه، چون نسیمی خنک، ذهن را به سوی تأمل در ارزش‌های انسانی می‌برد و بر یادگیری از رفتارهای مهربانانه، حتی از جوامع غیرمسلمان، دعوت می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با نقد مفهوم «الإسلام یعلو ولا یُعلى علیه» و تأکید بر اهمیت مصداق عملی، به بازتعریف ارزش‌های دینی در پرتو رفتارهای انسانی می‌پردازد. استاد فرزانه، چون حکیمی فرزانه، خواننده را به سوی فهمی عمیق‌تر از دین هدایت می‌کند که در آن عقل، اخلاق، و انسان‌دوستی در کانون توجه قرار دارند.

بخش سوم: بازتعریف مفهوم علم و عالم

نقد تعریف محدود از علم

استاد فرزانه با نقد حدیثی که علوم انسانی مانند نسب‌شناسی، تاریخ، و شعر عربی را بی‌ارزش می‌داند، بر ارزش همه علوم، از جمله ریاضی، فیزیک، و جامعه‌شناسی، تأکید می‌ورزد. وی به روایتی اشاره می‌کند که می‌فرماید:

رُوِيَ عَنِ ٱلْكَاظِمِ ع… قَالَ فَقَالَ ٱلنَّبِيُّ ص ذَٰلِكَ عِلْمٌ لَا يَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَلَا يَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ

ترجمه: از کاظم علیه‌السلام روایت شده… پیامبر فرمود: این علمی است که ندانستنش ضرر ندارد و دانستنش سود نمی‌رساند.

استاد فرزانه این دیدگاه را به چالش می‌کشد و می‌فرماید: «خب ریاضی و فیزیک و شیمی هم همین‌طور است… پس این مردم صد قرن و هزار قرن چهارپا بوده‌اند که دنبال علم و دانش و تحصیل رفته‌اند؟» این سخن، چون مشعلی فروزان، تاریکی تحقیر علوم را روشن می‌کند و بر ارزش همه دانش‌ها تأکید دارد.

نقد حسادت در تعریف علم

استاد فرزانه با فرض اینکه پیامبر از تعریف یک عالم به‌عنوان علامه آزرده شده باشد، این دیدگاه را نقد می‌کند. وی می‌فرماید: «گمانم به پیامبر برخورد که گفتند این از شما بالاتر است… برای چه به تو بر می‌خورد که بگویند این علامه است؟» این نقد، چون آیینه‌ای، خطر حسادت و خودبرتربینی را بازمی‌تاباند و بر ضرورت فروتنی در برابر دانش دیگران دعوت می‌کند.

ارزش علوم انسانی در گذشته

استاد فرزانه با اشاره به ارزش علوم انسانی مانند نسب‌شناسی و تاریخ در گذشته، می‌فرماید: «در هزار و پانصد سال پیش، علم به انساب عرب و وقایع روزگار و اشعار عربی از فیزیک و شیمی خیلی بالاتر بوده است.» این سخن، چون پلی است که گذشته و حال را به هم پیوند می‌دهد و بر ارزش تاریخی و فرهنگی این علوم تأکید می‌کند.

تعریف علم به سه دسته

استاد فرزانه حدیثی را نقد می‌کند که علم را به سه دسته محدود می‌کند:

ثُمَّ قَالَ ع إِنَّمَا ٱلْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ… وَمَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ

ترجمه: سپس فرمود: علم تنها سه چیز است: آیه محکمه، فریضه عادله، یا سنت قائمه… و آنچه غیر از اینهاست، فضل است.

وی این تعریف را خودخواهانه و غیرمنطقی می‌داند و می‌فرماید: «بگو نه، فضولات یعنی زیادی و به درد نخور است.» این نقد، چون نسیمی، غبار انحصارگرایی را از مفهوم علم می‌زداید و بر ارزش همه دانش‌ها تأکید می‌کند.

ارزش همه علوم به‌عنوان فضیلت

استاد فرزانه با تأکید بر اینکه «هر علمی فضیلت است»، از علوم پایه مانند ریاضی تا علوم انسانی مانند روان‌شناسی و جامعه‌شناسی را ارزشمند می‌داند. وی می‌فرماید: «علم ماده اصلی تمام فضائل است.» این سخن، چون چشمه‌ای زلال، حقیقت علم را به‌عنوان پایه همه فضایل اخلاقی و انسانی آشکار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با بازتعریف مفهوم علم و عالم، بر ارزش همه دانش‌ها و پرهیز از انحصارگرایی تأکید دارد. استاد فرزانه، چون حکیمی که راه حقیقت را نشان می‌دهد، خواننده را به سوی احترام به همه علوم و فروتنی در برابر دانش دیگران هدایت می‌کند.

بخش چهارم: نقد تقسیم‌بندی مردم و تفسیر آیات قرآن کریم

نقد تقسیم‌بندی مردم به سه دسته

استاد فرزانه حدیثی را نقد می‌کند که مردم را به سه دسته عالم، متعلم، و غثاء (آشغال) تقسیم می‌کند:

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَىٰ عَنْ يُونُسَ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ ٱللَّهِ ع قَالَ… يَغْدُو ٱلنَّاسُ عَلَىٰ ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ عَالِمٌ وَمُتَعَلِّمٌ وَغَثَاءٌ… فَنَحْنُ ٱلْعُلَمَاءُ… وَشِيعَتُنَا ٱلْمُتَعَلِّمُونَ… وَسَائِرُ ٱلنَّاسِ غَثَاءٌ

ترجمه: علی بن ابراهیم از محمد بن عیسی از یونس از جمیل از ابوعبدالله علیه‌السلام نقل کرد… مردم به سه دسته تقسیم می‌شوند: عالم، متعلم، و غثاء… ما علماء هستیم… و شیعیان ما متعلمان هستند… و سایر مردم غثاء هستند.

استاد فرزانه این تقسیم‌بندی را به دلیل تحقیر سایر انسان‌ها خودخواهانه و غیرمنطقی می‌داند. وی می‌فرماید: «غثاء یعنی چه؟ آشغال… این حرف زشتی است… همه این ده میلیارد آشغال هستند؟» این نقد، چون موجی نیرومند، دیوارهای انحصارگرایی را فرو می‌ریزد و بر ارزش همه انسان‌ها تأکید می‌کند.

نقد واژه غثاء

استاد فرزانه واژه غثاء را به دلیل تحقیر سایر انسان‌ها غیراخلاقی می‌داند و می‌فرماید: «این خیلی خودخواه است… این حرف خیلی زشتی است.» این سخن، چون آتشی، پرده‌های خودبرتربینی را می‌سوزاند و بر ضرورت احترام به کرامت همه انسان‌ها تأکید می‌کند.

تفسیر آیه «إنما یخشی الله من عباده العلماء»

استاد فرزانه آیه‌ای از قرآن کریم را تفسیر می‌کند:

إِنَّمَا يَخْشَىٰ ٱللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ ٱلْعُلَمَاءُ

ترجمه: تنها علماء از بندگان خدا از او می‌ترسند.

وی عالم واقعی را کسی می‌داند که قول و فعلش هماهنگ باشد، اما تعریف مطلق‌گرایانه از عالم را که قول و فعلش صددرصد یکی باشد، غیرمنطقی می‌شمارد. این تفسیر، چون جویباری زلال، حقیقت عالم بودن را روشن می‌سازد.

نقد تعریف مطلق‌گرایانه از عالم

استاد فرزانه با نقد تعریف عالم به‌عنوان کسی که قول و فعلش صددرصد یکی باشد، می‌فرماید: «ما اصلاً صددرصد هیچ چیزی نداریم… عالم یعنی آنی که علم شیئا چیزی را بلد است.» این سخن، چون نسیمی، غبار کمال‌گرایی غیرواقعی را می‌زداید و بر نسبی بودن علم و فضیلت تأکید می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با نقد تقسیم‌بندی‌های انحصارگرایانه و تفسیر آیات قرآن کریم، بر ارزش همه انسان‌ها و نسبی بودن علم و فضیلت تأکید دارد. استاد فرزانه، چون راهنمایی حکیم، خواننده را به سوی فهمی عقلانی و انسانی از دین و علم هدایت می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

این نوشتار، با الهام از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به بازاندیشی در مفاهیم دینی و انسانی پرداخته و با نقد خشونت، خودبرتربینی، و تعاریف محدود از علم، راهی به سوی فهمی ژرف‌تر از دین و انسانیت گشوده است. اصول بنیادین اخلاق انسانی، بازتعریف مفهوم «الإسلام یعلو ولا یُعلى علیه»، ارزش همه علوم، و احترام به تنوع انسانی، چون ستارگانی در آسمان این متن می‌درخشند. این اثر، خواننده را به تأمل در ارزش‌های والای انسانی و دینی دعوت می‌کند و الگویی جامع برای زندگی مؤمنانه و متعادل ارائه می‌دهد.