متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در فهم پویای دین

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۸۲)

دیباچه

جهان هستی، چونان دریایی بی‌کران، در هر لحظه موجی نو می‌آفریند و انسان، به مثابه کشتی‌سواری در این اقیانوس الهی، نیازمند فهمی است که با این پویایی همنوا گردد. درس‌گفتار حاضر، با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم‌السلام، به کاوش در مفهوم تفقه در دین می‌پردازد و راهی به سوی فهمی زنده و لحظه‌به‌لحظه از حقیقت الهی می‌گشاید.

بخش نخست: تفقه در دین، خیر الهی

حدیث خیر و فهم دینی

درس‌گفتار با اشاره به دو حدیث آغاز می‌گردد. حدیث شماره ۴۶۷ به بررسی غالین، مبطلین و جاهلین پرداخته و زمینه را برای ورود به حدیث شماره ۴۶۸ فراهم می‌سازد که می‌فرماید:

إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا فَقَّهَهُ فِي الدِّينِ

هرگاه خدا برای بنده‌ای خیر بخواهد، او را در دین فقیه می‌گرداند.

این حدیث، تفقه در دین را به‌عنوان بزرگ‌ترین خیر الهی معرفی می‌کند. تفقه، در این معنا، نه صرف دانش فقهی، بلکه فهمی عمیق و پویا از دین است که انسان را به سوی سعادت رهنمون می‌سازد. استاد فرزانه قدس‌سره، این حدیث را کلیدی برای گشودن درهای معرفت الهی دانسته و بر اهمیت آن در مسیر کمال تأکید می‌ورزند.

این خیر، به معنای فهمی است که با حقیقت دین همنوا بوده و انسان را در هر لحظه با شأن جدیدی از ذات الهی هماهنگ می‌سازد.

فهم فعلی و دائمی

استاد، تفقه را به فهمی فعلی و دائمی تفسیر می‌کنند که در هر لحظه، هویتی نو به انسان می‌بخشد. ایشان با تمثیلی زیبا، انسان را به فردی تشبیه می‌کنند که هر لحظه نامی نو بر خود می‌نهد: «حسن تمام شد، قاسم تمام شد». این تمثیل، بر پویایی هویت انسانی و ضرورت تحول مستمر در فهم دینی تأکید دارد. انسان، چونان رودی جاری، نمی‌تواند در یک حالت ثابت بماند و باید با جریان هستی همراه گردد.

این فهم پویا، در تقابل با ایستایی و جمود قرار دارد. استاد با اشاره به این که انسان هر لحظه باید خود را بازآفرینی کند، بر لزوم هماهنگی با پویایی عالم هستی تأکید می‌ورزند. این دیدگاه، دین را به‌عنوان واقعیتی زنده و پویا معرفی می‌کند که نیازمند فهمی همیشگی و متجدد است.

بخش دوم: پویایی ذات الهی و هماهنگی انسان

استناد به قرآن کریم

استاد با استناد به آیه شریفه ۲۹ سوره الرحمن، پویایی ذات الهی را تبیین می‌کنند:

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ

هر روز او در کاری است.

این آیه، بر پویایی ذات الهی دلالت دارد که هر لحظه در شأنی نو است. استاد، یوم را نه به معنای روز، بلکه لحظه‌ای می‌دانند که در آن، خداوند در حالتی جدید ظهور می‌یابد. انسان نیز، برای هماهنگی با این پویایی، باید لحظه‌به‌لحظه در حال تحول باشد، چونان بت‌ع‌یاری که هر دم به شکلی نو درمی‌آید.

استاد، با تمثیلی از بازی کودکانه «دالی دالی»، به این حقیقت اشاره می‌کنند که خداوند، چونان کودکی که در هر لحظه در جایی نو ظاهر می‌شود، از دسترس فهم ایستا می‌گریزد. انسان باید با فهمی پویا، در پی این حقیقت جاری باشد.

نقد ایستایی در فهم دینی

استاد، با اشاره به تعبیر «کلما قدمت شبرا فرّ میلا» (هرگاه یک وجب پیش می‌روی، او یک میل می‌گریزد)، بر ناتوانی فهم ایستا در دستیابی به حقیقت الهی تأکید می‌ورزند. این تعبیر، به زیبایی نشان می‌دهد که خداوند، به دلیل پویایی ذاتش، همواره فراتر از دسترس فهم محدود انسانی است. انسان باید با فهمی سیال و لحظه‌به‌لحظه، در پی این حقیقت باشد، وگرنه در دام ایستایی و کهنگی گرفتار خواهد شد.

بخش سوم: نقد بت‌پرستی در عبادات

کعبه، بت‌خانه یا حقیقت‌خانه؟

استاد، با اشاره به مشاهدات خود در کعبه، از افرادی که بدون فهم و تدبر، به‌صورت مکانیکی طواف می‌کنند، انتقاد می‌کنند و ایشان را به حیواناتی تشبیه می‌نمایند که «يَرِدُونَ كَوُرُودِ الْبَهَائِمِ» (مانند حیوانات وارد می‌شوند). این تعبیر، که از کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام اقتباس شده، بر فقدان فهم در عبادات مکانیکی دلالت دارد.

استاد، کعبه را به‌عنوان نمادی از حقیقت الهی معرفی می‌کنند که اگر با فهم و نیت خالص همراه نباشد، به بت‌خانه‌ای بدل می‌شود. ایشان با اشاره به انبوه بت‌ها در اطراف کعبه در گذشته، این نکته را یادآور می‌شوند که بت‌پرستی، تنها در پرستش اشیاء نیست، بلکه در عبادت بدون فهم نیز رخ می‌دهد.

نقد خرافات در مناسک حج

استاد، با اشاره به مناسک رمي جمرات، از مشکلات اجرایی آن، مانند ازدحام و خطرهای ناشی از آن، انتقاد کرده و پیشنهاد می‌دهند که با توسعه ساختارها (مانند چندطبقه کردن محل رمي جمرات)، این مشکلات برطرف گردد. ایشان، تعصب در حفظ شکل سنتی مناسک را مانعی در برابر انطباق با نیازهای معاصر می‌دانند.

این نقد، بر ضرورت بازنگری در روش‌های اجرای مناسک دینی تأکید دارد. استاد، با اشاره به حوادثی مانند آسیب‌دیدگی زائران در رمي جمرات، بر لزوم اصلاحات منطقی و کاربردی در اجرای مناسک تأکید می‌ورزند، بدون آنکه اصل حکم دینی زیر سؤال رود.

توسعه احکام، نه تعطیلی آنها

در پاسخ به پرسشی درباره حذف احکامی مانند رمي جمرات، استاد تأکید می‌کنند که در دین، تعطیلی احکام جایز نیست، بلکه توسعه و تبدیل آنها ممکن است. این دیدگاه، بر پویایی فقه اسلامی و امکان انطباق آن با شرایط زمان و مکان دلالت دارد.

بخش چهارم: عبادت اصیل و کعبه حقیقی

کعبه، نماد حقیقت الهی

استاد، کعبه را به‌عنوان نمادی از حقیقت الهی معرفی کرده و پیشنهاد می‌کنند که انسان می‌تواند با نیت خالص، حتی در محیط خصوصی خود، خدا را عبادت کند. ایشان، با تمثیلی طنزآمیز، به مردان توصیه می‌کنند که همسر خود را چونان کعبه‌ای فرض کرده و با عشق و اخلاص، او را گرامی بدارند، چرا که این نیز عبادتی در راستای پرستش الهی است.

این دیدگاه، بر باطن عبادت و اهمیت نیت خالص تأکید دارد. استاد، عبادت را از شکل ظاهری به معنایی عمیق و معنوی ارتقا داده و بر اخلاص در پرستش دلالت می‌کنند.

جهان، عبادت‌خانه الهی

استاد، عالم هستی را عبادت‌خانه‌ای می‌دانند که در آن، همه موجودات در حال سیر و حرکت به سوی خداست. انسان نیز باید با این جریان الهی همگام شود، وگرنه در دام کفر و شرك گرفتار خواهد شد.

بخش پنجم: عشق الهی و علم فعلی

عشق حقیقی، تنها به خدا

استاد تأکید دارند که عشق حقیقی، تنها به خدا کامل است و هر عشق دیگر، مانند عشق به فرزند، همسر یا مال، محدود و کهنه است. ایشان، با اشاره به این که خداوند لحظه‌به‌لحظه در شأنی نو است، انسان را به هماهنگی با این پویایی دعوت می‌کنند.

این اصل، بر برتری عشق الهی بر سایر علایق بشری تأکید دارد. استاد، با تمثیلی از شاعری که می‌گوید «هر دو یک روحیم اندر بی‌بدن»، بر وحدت انسان و خدا در سیر الهی تأکید می‌ورزند.

نقد علم کهنه

استاد، علم کهنه و غیرکاربردی را بی‌ارزش دانسته و بر علم فعلی و لحظه‌به‌لحظه تأکید دارند. ایشان، با اشاره به دانش‌های قدیمی که دیگر پاسخگوی نیازهای زمان نیستند، بر ضرورت به‌روز بودن علم و هماهنگی آن با پویایی هستی تأکید می‌ورزند.

بخش ششم: برتری روایت حدیث بر عبادت صرف

حدیث امام صادق علیه‌السلام

استاد، به روایتی از امام صادق علیه‌السلام استناد می‌کنند که معاویه بن عمار می‌پرسد:

رَجُلٌ رَاوِيَةٌ لِحَدِيثِكُمْ يَبُسُّ ذَلِكَ فِي النَّاسِ وَيَشُدُّهُ فِي قُلُوبِهِمْ وَقُلُوبِ شِيعَتِكُمْ وَلَعَلَّهُ عَابِدٌ مِنْ شِيعَتِكُمْ لَيْسَتْ لَهُ هَذِهِ الرَّوَايَةُ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ؟

مردی است که روایتگر حدیث شماست، آن را در میان مردم منتشر می‌کند و در دل‌های شیعیان استحکام می‌بخشد، و شاید عابدی از شیعیان شما باشد که این روایتگری را ندارد؛ کدام‌یک برتر است؟

امام پاسخ می‌دهند:

الرَّوَايَةُ لِحَدِيثِنَا يَشُدُّ فِي قُلُوبِ شِيعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ

روایت حدیث ما که در دل‌های شیعیان استحکام می‌بخشد، از هزار عابد برتر است.

استاد، با تبیین این حدیث، بر اهمیت نشر معارف اهل بیت علیهم‌السلام تأکید می‌کنند و روایتگری را عملی ارزشمندتر از عبادت صرف می‌دانند.

تمایز راوی و عابد

استاد، در گفت‌وگو با شاگرد، بر تفاوت میان راوی حدیث و عابد صرف تأکید می‌ورزند. راوی، با نشر معارف دینی، ایمان جامعه را تقویت می‌کند، در حالی که عابد بدون درایت، تنها به عبادت مکانیکی مشغول است. این تمایز، بر اهمیت علم و درایت در کنار عبادت دلالت دارد.

دقت در نقل حدیث

استاد، با اشاره به احتمال جابه‌جایی واژه‌های «الراویة» و «الروایة» در متن حدیث، بر دقت در نقل روایات تأکید می‌کنند. ایشان، با تحلیل متن حدیث، روشن می‌سازند که منظور، برتری روایتگری حدیث بر عبادت صرف است.

بخش هفتم: تجارب و مشاهدات

تمثیلات از زندگی روزمره

استاد، با ذکر مثال‌هایی از مشاهدات خود، مفاهیم عمیق دینی را ملموس می‌کنند. ایشان، به قناری هوشمندی اشاره می‌کنند که در قفس را باز می‌کرد، یا به پهلوانانی که با قدرت و حکمت، در زورخانه‌ها قضاوت می‌کردند. این تمثیلات، تفاوت میان رفتار آگاهانه و مکانیکی را نشان می‌دهند.

در مثالی دیگر، استاد به فردی اشاره می‌کنند که در کعبه، از سجده بر مهر به جای آسفالت سخن گفت. این تمثیل، بر تفاوت میان عبادت آگاهانه و سطحی تأکید دارد. استاد، با این مثال‌ها، مفاهیم نظری را به واقعیات زندگی پیوند می‌زنند.

جمع‌بندی

این درس‌گفتار، چونان چراغی روشنگر، به تبیین فهم پویا و لحظه‌به‌لحظه از دین می‌پردازد. با استناد به آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم‌السلام، بر ضرورت هماهنگی انسان با پویایی ذات الهی تأکید می‌گردد. نقد عبادات مکانیکی و خرافات در مناسک دینی، راه را برای اجتهاد پویا و انطباق با نیازهای معاصر هموار می‌سازد. برتری روایت حدیث بر عبادت صرف، نقش عالمان دینی در نشر معارف و تقویت ایمان جامعه را برجسته می‌کند. این نوشتار، با زبانی متین و روشن، مفاهیم والای دینی را در قالبی منسجم ارائه کرده و دعوتی است به سوی فهمی زنده و پویا از حقیقت الهی.