متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در علم ربانی و حکمت دینی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۰۶)

دیباچه

این اثر، گوهری از معارف دینی است که از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره در جلسه‌ای گران‌سنگ استخراج شده و به نگارشی منسجم و روشن درآمده است. محتوای این نوشتار، با تأمل در احادیث گران‌قدر ائمه اطهار علیهم‌السلام و تفسیرهای عمیق، به بررسی جایگاه علم ربانی، نقش عالم در تبیین احکام الهی، و ضرورت انطباق علم و عمل می‌پردازد. این متن، چونان چراغی در مسیر حقیقت‌جویان، راهنمایی است برای درک عمیق‌تر از حکمت دینی و مسئولیت عالمان در برابر مسائل پیچیده‌ی شرعی و اخلاقی.

بخش نخست: علم ربانی، راه نجات

زنجیره‌ی طاعت و علم

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْأَشْعَرِيِّ رَفَعَهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ: لَا نَجَاةَ إِلَّا بِالطَّاعَةِ، وَالطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ، وَالْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ، وَالتَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ يُعْتَقَدُ، وَلَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِيٍّ

ترجمه: از ابوالحسن موسی بن جعفر علیه‌السلام در حدیثی طولانی فرمود: نجاتی نیست مگر با طاعت، و طاعت با علم است، و علم با یادگیری، و یادگیری با عقل پذیرفته می‌شود، و علمی نیست مگر از عالم ربانی.

این روایت، چونان نخی تسبیح، مراحل نجات را به هم پیوند می‌دهد: طاعت، که سرچشمه‌ی رستگاری است، تنها با علم به بار می‌نشیند، و علم جز از طریق یادگیری از عالم ربانی به دست نمی‌آید. استاد فرزانه قدس‌سره این زنجیره را چونان پلی به سوی حقیقت توصیف می‌کنند که عقل و علم در آن دست در دست یکدیگر دارند. عالم ربانی، چونان مشعلی فروزان، راه را برای جویندگان حقیقت روشن می‌سازد، و تنها از اوست که علم حقیقی، که ریشه در وحی و حکمت الهی دارد، به دست می‌آید.

نقد کثرت بی‌کیفیت در علم دینی

استاد فرزانه قدس‌سره با بیانی کنایی و ژرف، به نقد کثرت عالمان بدون کیفیت ربانی می‌پردازند. ایشان می‌فرمایند: «کثرت آخوندها بدون کیفیت ربانی، مبانی علم را گم کرده و از ربانیت دور شده است.» این سخن، چونان تیری به سوی انحراف از حقیقت علم دینی نشانه می‌رود. استاد با اشاره به این که «می‌خواهید ابوالهول درست کنید؟»، بر این نکته تأکید دارند که کمیت بدون کیفیت، نه‌تنها به تعالی علم دینی نمی‌انجامد، بلکه آن را از اصالت و ربانیت دور می‌سازد. علم دینی، چونان درختی است که باید ریشه در حکمت الهی داشته باشد، و بدون این ریشه، جز شاخه‌هایی خشک و بی‌ثمر نخواهد بود.

بخش دوم: مسائل پیچیده‌ی فقهی و راه‌حل‌های شرعی

مسئله‌ی ارث در موارد خاص

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي فَضَّالٍ وَالْحَجَّالِ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: سُئِلَ عَنْ مَوْلُودٍ لَيْسَ بِذَكَرٍ وَلَا أُنْثَى، لَيْسَ لَهُ إِلَّا دُبُرٌ، كَيْفَ يُورَثُ؟

ترجمه: از ابی‌عبدالله علیه‌السلام پرسیده شد درباره مولودی که نه مذکر است و نه مؤنث، و جز دبر چیزی ندارد، چگونه ارث می‌برد؟

این روایت، به مسئله‌ای پیچیده در فقه اسلامی اشاره دارد که در آن، تعیین جنسیت برای تقسیم ارث ممکن نیست. استاد فرزانه قدس‌سره با اشاره به شرایط تاریخی که ابزارهای تشخیص مدرن وجود نداشت، این مسئله را نمونه‌ای از چالش‌های فقهی معرفی می‌کنند. این پرسش، چونان معمایی است که فقه باید با حکمت و دقت آن را بگشاید.

قرعه: راه‌حلی شرعی برای مسائل دشوار

قَالَ: يَجْلِسُ الْإِمَامُ وَيَجْلِسُ عِنْدَهُ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَيَدْعُونَ اللَّهَ وَتُجَالُ السهَامُ عَلَيْهِ، عَلَى أَيِّ مِيرَاثٍ يُورَثُهُ، أَمِيرَاثُ الذَّكَرِ أَوْ مِيرَاثُ الْأُنْثَى؟ فَأَيُّ ذَلِكَ خَرَجَ عَلَيْهِ وُرِّثَهُ

ترجمه: فرمود: امام می‌نشیند و گروهی از مسلمانان نزد او می‌نشینند، و از خدا می‌خواهند و قرعه کشیده می‌شود، بر اساس هر میراثی که برای او خارج شود، چه مذکر و چه مؤنث، به او ارث داده می‌شود.

قرعه، چونان کلیدی برای گشودن قفل مسائل دشوار، در فقه اسلامی جایگاهی ویژه دارد. استاد فرزانه قدس‌سره این روش را به‌عنوان راهکاری شرعی در زمان‌هایی معرفی می‌کنند که تشخیص علمی ممکن نبود. این راه‌حل، نشان‌دهنده‌ی انعطاف فقه در برابر چالش‌های زمان است، مانند پلی که از گذشته به حال امتداد می‌یابد.

عدالت قرعه و انطباق فقه با زمان

ثُمَّ قَالَ: وَأَيُّ قَضِيَّةٍ أَعْدَلُ مِنْ قَضِيَّةٍ تُجَالُ عَلَيْهَا السهَامُ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: «فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ»

ترجمه: سپس فرمود: و کدام قضاوت عادلانه‌تر از قضاوت مبتنی بر قرعه است؟ خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «پس قرعه کشید و از مغلوبان شد» (صافات: ۱۴۱).

این آیه از قرآن کریم، عدالت قرعه را در مسائل پیچیده تأیید می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره با اشاره به پیشرفت‌های علمی مدرن، مانند تشخیص جنسیت، بر این نکته تأکید دارند که فقه اسلامی توانایی انطباق با شرایط زمان را دارد. قرعه، در روزگاری که ابزارهای علمی در دسترس نبود، چونان مشعلی راهنما بود، اما امروز، علم بشری این مسائل را آسان‌تر کرده است.

پیوند قرعه با علم ربانی

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرمایند: «ربط این روایت به باب علم این است که عالم ربانی با قرعه مسائل مشکل را حل می‌کند.» این سخن، چونان گوهری درخشان، نقش عالم ربانی را در حل مسائل پیچیده‌ی فقهی برجسته می‌سازد. عالم ربانی، با حکمت و تخصص خود، چونان باغبانی است که با ابزارهای شرعی، نهال حقیقت را می‌پروراند.

بخش سوم: نظام اسباب و نقش عالم ربانی

نظام اسباب در تحقق امور

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ صَغِيرٍ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ رَبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: أَبَى اللَّهُ أَنْ يَجْرِيَ الْأَشْيَاءَ إِلَّا بِأَسْبَابٍ، فَجَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا، وَجَعَلَ لِكُلِّ سَبَبٍ شَرْحًا، وَجَعَلَ لِكُلِّ شَرْحٍ عِلْمًا، وَجَعَلَ لِكُلِّ عَالِمٍ بَابًا نَاطِقًا، عَرَفَهُ مَنْ عَرَفَهُ وَجَهِلَهُ مَنْ جَهِلَهُ، ذَاكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَنَحْنُ

ترجمه: ابوعبدالله علیه‌السلام فرمود: خداوند نپذیرفت که امور جز با اسباب جاری شود، پس برای هر چیزی سببی قرار داد، و برای هر سبب شرجی، و برای هر شرح علمی، و برای هر عالم بابی ناطق، هرکس آن را شناخت، شناخت و هرکس ندانست، ندانست، آن رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و ما هستیم.

این روایت، نظام اسباب را چونان تار و پودی می‌داند که جهان را به هم می‌پیوندد. استاد فرزانه قدس‌سره این نظام را تبیین می‌کنند و عالم ربانی را بابی ناطق می‌خوانند که علم الهی را کشف و تبیین می‌کند. این عالم، چونان آیینه‌ای است که نور وحی را بازمی‌تاباند و راه را برای جویندگان حقیقت روشن می‌سازد.

تخصص عالم ربانی

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرمایند: «هر عالم در حوزه‌ای تخصص دارد و باید آن را بیان کند، مانند رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله که کاشف علم است.» این سخن، چونان گوهری درخشان، بر اهمیت تخصص در علم دینی تأکید دارد. عالم ربانی، با توانایی تبیین و کشف، چونان چشمه‌ای است که از آن جویبارهای معرفت جاری می‌شود.

تفاوت علم و عالم

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرمایند: «علم بیان ندارد، عالم است که بیان می‌کند و باب ناطق است.» این تبیین، چونان کلیدی است که قفل تفاوت میان علم و عالم را می‌گشاید. علم، چونان گنجی نهفته است، و عالم، چونان گوهرشناسی است که این گنج را آشکار می‌سازد.

بخش چهارم: مسئولیت عالم و نقد بی‌عملی

توبه عالم و جاهل

الْكُلَيْنِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعًا، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: إِذَا بَلَغَتِ النَّفْسُ هَيْهُنَا – وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى حَلْقِهِ – لَمْ يَكُنْ لِلْعَالِمِ تَوْبَةٌ، ثُمَّ قَرَأَ: «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ»

ترجمه: ابوعبدالله علیه‌السلام فرمود: هنگامی که روح به اینجا [گلو] برسد، برای عالم توبه نیست، سپس خواند: «همانا توبه بر خدا برای کسانی است که از روی جهل مرتکب بدی می‌شوند» (نساء: ۱۷).

این روایت، توبه را برای جاهل آسان‌تر می‌داند، اما استاد فرزانه قدس‌سره با نگاهی رحمانی، بر این باورند که توبه برای همه ممکن است، هرچند برای عالم دشوارتر است. این سخن، چونان هشداری است به عالمان که مسئولیت سنگین علم را به دوش می‌کشند.

نقد عالم بی‌عمل

الْكُلَيْنِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ ابْنِ سَعِيدٍ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِي، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمَكَّارِي، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ» قَالَ: هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا عَدْلًا بِأَلْسِنَتِهِمْ ثُمَّ خَالَفُوهُ إِلَى غَيْرِهِ

ترجمه: ابوجعفر علیه‌السلام درباره سخن خداوند عزوجل در قرآن کریم: «پس در آن سرنگون شدند، خودشان و گمراهان» (شعراء: ۹۴) فرمود: آن‌ها گروهی هستند که به زبان عدالت را وصف کردند، اما به غیر آن عمل کردند.

این روایت، چونان آینه‌ای است که عالم بی‌عمل را در برابر خود می‌نشاند. استاد فرزانه قدس‌سره با بیانی نافذ، عالم بی‌عمل را به عبادت بدون حقیقت تشبیه می‌کنند که نه‌تنها سودی ندارد، بلکه قساوت قلب می‌آورد. این سخن، هشداری است به عالمان که علم بدون عمل، چونان چراغی بی‌نور است.

نقد عبادت صوری

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرمایند: «عبادت بدون حقیقت، مانند ورزش است و قساوت قلب می‌آورد.» این سخن، چونان نسیمی است که پرده از حقیقت عبادت صوری برمی‌دارد. عبادت حقیقی، چونان گلی است که از دل اخلاص می‌روید، و بدون این اخلاص، جز حرکاتی بی‌روح نخواهد بود.

جمع‌بندی

این اثر، چونان گنجینه‌ای از معارف دینی، از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره استخراج شده و به تبیین جایگاه علم ربانی، نقش عالم در حل مسائل فقهی، و ضرورت انطباق علم و عمل پرداخته است. علم ربانی، چونان مشعلی است که راه نجات را روشن می‌کند، و عالم ربانی، با تخصص و حکمت، این مشعل را در دست دارد. نقد کثرت بی‌کیفیت در علم دینی، چونان هشداری است به جویندگان حقیقت که کیفیت را بر کمیت ترجیح دهند. قرعه، به‌عنوان راه‌حلی شرعی، انعطاف فقه اسلامی را نشان می‌دهد، و نظام اسباب، عالم ربانی را بابی ناطق برای کشف حقیقت معرفی می‌کند. در نهایت، نقد عالم بی‌عمل و عبادت صوری، دعوتی است به اخلاص و تعهد در علم و عمل.