متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در معارف دینی و اخلاقی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره (جلسه ۲۱۲)

دیباچه

این نوشتار، گامی در راستای بازخوانی و بازآفرینی معارف والای دینی است که از دریچه درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره در جلسه دویست‌ودوازدهم المسکه به دست آمده است. این مجموعه، با تکیه بر احادیث معتبر و آیات نورانی قرآن کریم، به کاوش در مسائل بنیادین اخلاقی، اجتماعی و اخروی می‌پردازد. هدف، ارائه نگاهی ژرف و منسجم به موضوعاتی چون نفاق، فساد اجتماعی، و نقش عالمان در هدایت جامعه است تا خواننده را به تأمل در مسئولیت‌های دینی و اخلاقی خویش دعوت کند. با بهره‌گیری از زبانی روشن و متین، این اثر می‌کوشد تا پیام‌های عمیق روایات اسلامی را در قالبی روشن و معنادار به مخاطبان عرضه نماید.

بخش یکم: آسیاب جهنم و مجازات جنایتکاران

روایت مجازات اخروی

در یکی از احادیث گران‌قدر، از امام علی علیه‌السلام نقل شده است که در جهنم آسیابی وجود دارد که پنج گروه از جنایتکاران را خرد می‌کند. این روایت، که از طریق سلسله سند معتبر از محمد بن علی ماجیلویه، عموی او، هارون بن مسلم، و مسعده بن زیاد به امام جعفر صادق علیه‌السلام و سپس به امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌رسد، چنین است:

إِنَّ فِي جَهَنَّمَ رَحَىً تَطْحَنُ، أَفَلَا تَسْأَلُونِي مَا طَحْنُهَا؟ فَقِيلَ: وَمَا طَحْنُهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: العلماء الفجرة، والقرّاء الفسقة، والجبابرة الظلمة، والوزراء الخونة، والعرفاء الكذبة

ترجمه: در جهنم آسیابی است که خرد می‌کند. آیا از من نمی‌پرسید که چه چیزی را خرد می‌کند؟ گفته شد: ای امیرمؤمنان، چه چیزی را خرد می‌کند؟ فرمود: عالمان فاجر، قاریان فاسق، حاکمان ستمگر، وزرای خائن و عارفان دروغگو.

این روایت، با تکرار در جلسات پیشین، بر اهمیت و خطر این گروه‌ها تأکید می‌ورزد. عالمان فاجر، قاریان فاسق، حاکمان ظالم، وزرای خائن و عارفان دروغگو، به سبب تأثیرگذاری گسترده‌شان بر جامعه، مسئول فسادهای عمیق دینی و اجتماعی هستند. این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ

ترجمه: همانا کسانی که آنچه را خدا از کتاب فرو فرستاده پنهان می‌کنند (سوره بقره، آیه ۱۷۴).

این آیه، به نهی از سوءاستفاده از معارف الهی اشاره دارد و با روایت آسیاب جهنم، هشداری است به کسانی که با دانش و جایگاه خود، به جای هدایت، به گمراهی جامعه می‌انجامند.

جمع‌بندی بخش یکم

روایت آسیاب جهنم، هشداری است عمیق به کسانی که در جایگاه‌های تأثیرگذار، از علم و قدرت خود سوءاستفاده می‌کنند. این بخش، با تأکید بر مسئولیت سنگین عالمان و حاکمان، مخاطب را به تأمل در تأثیر اعمال خویش بر جامعه دعوت می‌کند. تمثیل آسیاب، چونان آینه‌ای است که عاقبت شوم نفاق و فساد را به تصویر می‌کشد.

بخش دوم: ذکر توکل و مواجهه با فساد

ذکر قرآنی در برابر شگفتی‌ها و مصائب

یکی از نکات برجسته درس‌گفتار، اشاره به ذکر شریف «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» در مواجهه با امور عجیب و ناگوار است. این ذکر، که ریشه در قرآن کریم دارد، چنین است:

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

ترجمه: ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم (سوره بقره، آیه ۱۵۶).

این ذکر، نشانه‌ای از توکل و بازگشت به خدا در برابر مصائب و انحرافات اجتماعی است. استاد فرزانه قدس سره، با اشاره به این ذکر، به کاربرد آن در مواجهه با فسادها و شگفتی‌های اجتماعی تأکید می‌ورزند. این ذکر، چونان سپری است که قلب مؤمن را در برابر آشوب‌های اخلاقی و اجتماعی محافظت می‌کند.

کاربرد این ذکر در مواجهه با فسادهای اجتماعی، نشان‌دهنده عمق تأثیر گروه‌های فاسد بر جامعه و ضرورت پناه بردن به خدا در برابر این مصیبت‌هاست. همچنین، این ذکر می‌تواند به‌عنوان ذکری دائمی برای یادآوری بازگشت به خدا و صبر در برابر سختی‌ها به کار رود.

انعطاف‌پذیری در استفاده از اذکار

در پاسخ به پرسشی درباره امکان استفاده از این ذکر به‌عنوان ذکری دائمی، استاد پاسخ می‌دهند: «همه کار می‌شود کرد.» این پاسخ، انعطاف‌پذیری در بهره‌گیری از اذکار قرآنی را نشان می‌دهد. ذکر مذکور، با ایجاد آرامش و توکل، به فرد یاری می‌رساند تا در برابر فسادها و انحرافات، صبر و استقامت ورزد.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با تأکید بر ذکر قرآنی «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»، راهکاری معنوی برای مواجهه با فسادهای اجتماعی ارائه می‌دهد. این ذکر، چونان چراغی است که مسیر توکل و صبر را در تاریکی‌های انحرافات روشن می‌سازد و مؤمن را به سوی آرامش و استقامت هدایت می‌کند.

بخش سوم: فساد اجتماعی و غفلت از امر به معروف

گسترش فساد و نبود منکر مغیر

یکی از عبارات کلیدی درس‌گفتار، اشاره به گسترش فساد در جامعه‌ای است که در آن امر به معروف و نهی از منکر مورد غفلت قرار گرفته است:

ظَهَرَ الْفَسَادُ فَلَا مُنْكِرَ مُغَيِّرٌ، وَلَا زَاجِرٌ مُزْدَجِرٌ

ترجمه: فساد آشکار شده و نه کسی منکر را تغییر می‌دهد و نه کسی آن را بازمی‌دارد.

این عبارت، به وضعیت بحرانی جامعه‌ای اشاره دارد که در آن دو فریضه کلیدی اسلامی، یعنی امر به معروف و نهی از منکر، به فراموشی سپرده شده‌اند. غفلت از این فرایض، چونان رودی خروشان، فساد را در جامعه گسترش می‌دهد و به انحطاط اخلاقی و اجتماعی می‌انجامد. این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌سوست:

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ

ترجمه: و باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند و به معروف امر کنند (سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۴).

نفرین بر آمران به معروف تارک آن

یکی دیگر از نکات برجسته، نفرین الهی بر کسانی است که به معروف امر می‌کنند اما خود به آن عمل نمی‌کنند:

لَعَنَ اللَّهُ الْآمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ، التَّارِكِينَ لَهُ، وَالنَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ، الْعَامِلِينَ بِهِ

ترجمه: خداوند کسانی را که به معروف امر می‌کنند اما خود به آن عمل نمی‌کنند، و از منکر نهی می‌کنند اما خود مرتکب آن می‌شوند، لعن می‌کند.

این نفرین، بر خطر نفاق در انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر تأکید دارد. ظاهرسازی و عدم هماهنگی گفتار و عمل، چونان آفتی است که ریشه‌های این فریضه را می‌خشکاند و جامعه را به گمراهی می‌کشاند. این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که به آن عمل نمی‌کنید؟ (سوره صف، آیه ۲).

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با تأکید بر گسترش فساد در اثر غفلت از امر به معروف و نهی از منکر، هشداری است به جامعه اسلامی که بدون این دو فریضه، در گرداب انحطاط فرو می‌رود. نفرین بر آمران به معروف تارک آن، چونان زنگ خطری است که خطر نفاق و ظاهرسازی را گوشزد می‌کند.

بخش چهارم: نقد ظاهرسازی در مناسبت‌های دینی

نقد نمایش‌های بی‌محتوا در عید غدیر

استاد فرزانه قدس سره، با زبانی طنزآمیز و انتقادی، به ظاهرسازی در برگزاری مراسم عید غدیر اشاره می‌کنند: «سراسر کشور عید غدیر گرفته است. هاپ هاپ هاپ هاپ. همین‌طور هاپ هاپ می‌کند.» این نقد، به سوءاستفاده از مناسبت‌های دینی برای اهداف ظاهری و مادی اشاره دارد. عید غدیر، چونان گوهری است که باید با معرفت و عمل به ارزش‌های ولایت درخشش یابد، نه با نمایش‌های بی‌محتوا که چونان پوسته‌ای توخالی است.

این نقد، هشداری است به جامعه که مناسبت‌های دینی را از عمق و معنا تهی نسازد و به جای نمایش‌های ظاهری، به دنبال تحقق ارزش‌های والای این مناسبت‌ها باشد.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با نقد ظاهرسازی در مناسبت‌های دینی، مخاطب را به تأمل در عمق و معنای حقیقی این مناسبت‌ها دعوت می‌کند. عید غدیر، فرصتی است برای بازاندیشی در ولایت و عمل به ارزش‌های آن، نه نمایش‌های بی‌محتوایی که از روح دین دور است.

بخش پنجم: تجربه تبلیغ و نقش عالمان

خاطره تبلیغ در ابهر

استاد فرزانه قدس سره، با ذکر خاطره‌ای از تبلیغ در شهر ابهر، به نقش عالمان در هدایت جامعه و تأثیرگذاری بر جوانان از طریق منبر و مباحثه علمی اشاره می‌کنند. ایشان می‌فرمایند: «من یادم می‌آید یک سال برای تبلیغ به ابهر دعوت شدم. محله ترک‌نشین است ما را دعوت کرده بودند.» در این خاطره، استاد با طرح مباحث چالشی مانند وجود خدا، توانستند توجه جوانان را جلب کرده و عالمی را که از ترس منبر نمی‌رفت، به تبلیغ و هدایت تشویق کنند.

این تجربه، نشان‌دهنده اهمیت استفاده از روش‌های خلاقانه و شجاعانه در تبلیغ دین است. استاد با تشویق عالم ابهر به تفسیر سوره برائت و طرح پرسش‌هایی مانند «چرا این سوره بسم‌الله ندارد؟»، او را به احیای علم و جلب توجه جوانان به معارف دینی سوق دادند. این رویکرد، با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ

ترجمه: به راه پروردگارت با حکمت و اندرز نیکو دعوت کن (سوره نحل، آیه ۱۲۵).

ترس متقابل عالمان و مأموران

استاد با تشبیه ترس متقابل عالمان و مأموران به رابطه سگ و انسان، بر لزوم شجاعت عالمان در برابر فشارهای خارجی تأکید می‌ورزند: «گفتم اینها حالت سگ دارند شما از اینها می‌ترسی اینها هم از شما می‌ترسند.» این تشبیه، چونان آینه‌ای است که ضرورت استقلال و شجاعت عالمان در تبلیغ دین را نشان می‌دهد. ترس از قدرت‌های سیاسی، می‌تواند عالمان را از انجام وظیفه بازدارد، در حالی که شجاعت و اعتماد به خدا، چونان کلیدی است که درهای هدایت جامعه را می‌گشاید.

نقش عالم در احیای معرفت

استاد با تشویق عالم ابهر به تفسیر سوره برائت، او را به احیای علم و جلب توجه جوانان به معارف دینی سوق دادند: «گفتم سوره برائت را تفسیر کن و بگو چرا بسم الله ندارد، چرا این‌طور، چرا آن‌طور.» این اقدام، چونان نسیمی است که غبار جهل را از چهره جامعه می‌زداید و جوانان را به سوی معرفت دینی هدایت می‌کند.

تأثیرگذاری عالم شجاع

استاد می‌فرمایند: «تمام جوان‌ها کارها و کاسبی‌ها را رها کردند و پای منبر نشستند.» این تجربه، نشان‌دهنده قدرت عالمان در تغییر فضای فرهنگی و اجتماعی است. عالم شجاع و آگاه، با طرح مباحث عمیق، چونان باغبانی است که بذر معرفت را در دل‌های جوانان می‌کارد و جامعه را از انحراف نجات می‌دهد.

جمع‌بندی بخش پنجم

این بخش، با روایت تجربه تبلیغ در ابهر، نقش عالمان شجاع و آگاه را در هدایت جامعه برجسته می‌سازد. شجاعت، علم و خلاقیت در تبلیغ، چونان سه ضلع مثلثی است که جامعه را به سوی معرفت و دین‌داری رهنمون می‌شود.

بخش ششم: نفاق خطیبان و عذاب اخروی

عذاب خطیبان منافق

یکی از احادیث کلیدی، روایتی است از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره عذاب خطیبان منافق:

رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي إِلَى السَّمَاءِ قَوْمًا تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِيضَ مِنْ نَارٍ، ثُمَّ تُرْمَى، فَقُلْتُ: يَا جَبْرَئِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ فَقَالَ: خُطَبَاءُ أُمَّتِكَ، يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ، وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ، أَفَلَا يَعْقِلُونَ

ترجمه: در شب معراج به آسمان قومی را دیدم که لب‌هایشان با قیچی‌های آتشین بریده می‌شد و سپس رها می‌شدند. گفتم: ای جبرئیل، اینان کیستند؟ گفت: خطیبان امت تو هستند که مردم را به نیکی امر می‌کنند و خودشان را فراموش می‌کنند، در حالی که کتاب را تلاوت می‌کنند. آیا تعقل نمی‌کنند؟

این حدیث، بر خطر نفاق در میان خطیبان تأکید دارد. عدم هماهنگی گفتار و عمل، چونان زهری است که ارزش تبلیغ دین را نابود می‌کند و عذاب اخروی سختی را به دنبال دارد.

گفت‌وگوی بهشتیان و جهنمیان

روایت دیگری از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در وصیت به ابوذر، به تناقض دردناک عالمانی اشاره دارد که دیگران را به بهشت هدایت می‌کنند اما خود به جهنم می‌روند:

يَطْلُعُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَى قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَيَقُولُونَ: مَا أَدْخَلَكُمُ النَّارَ وَإِنَّمَا دَخَلْنَا الْجَنَّةَ بِفَضْلِ تَعْلِيمِكُمْ وَتَأْدِيبِكُمْ؟ فَيَقُولُونَ: إِنَّا كُنَّا نَأْمُرُكُمْ بِالْخَيْرِ وَلَا نَفْعَلُهُ

ترجمه: ای ابوذر، گروهی از اهل بهشت به گروهی از اهل آتش می‌نگرند و می‌گویند: چه چیز شما را به جهنم کشاند، در حالی که ما به سبب تعلیم و تربیت شما به بهشت راه یافتیم؟ آنها می‌گویند: ما شما را به خیر امر می‌کردیم و خود عمل نمی‌کردیم.

این گفت‌وگو، شدت نفاق و پیامدهای اخروی آن را نشان می‌دهد. عالمانی که گفتار و عملشان هماهنگ نیست، نه‌تنها خود گمراه می‌شوند، بلکه به دلیل تأثیرگذاری بر دیگران، مسئولیت سنگین‌تری دارند.

جمع‌بندی بخش ششم

این بخش، با تأکید بر عذاب خطیبان منافق و گفت‌وگوی بهشتیان و جهنمیان، هشداری است به عالمان که گفتار و عملشان را هماهنگ سازند. نفاق، چونان سایه‌ای شوم است که عالم را از نور هدایت دور می‌کند و به سوی عذاب اخروی می‌کشاند.

بخش هفتم: ضرورت اخلاص در امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف حتی با نقصان در عمل

یکی از احادیث کلیدی، به اهمیت ادامه فریضه امر به معروف و نهی از منکر حتی در صورت نقصان در عمل اشاره دارد:

قِيلَ لَهُ: لَا نَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ حَتَّى نَعْمَلَ بِهِ كُلَّهُ، وَلَا نَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى نَنْتَهِيَ عَنْهُ كُلَّهُ؟ فَقَالَ: لَا، بَلْ مُرُّوا بِالْمَعْرُوفِ وَإِنْ لَمْ تَعْمَلُوا بِهِ كُلَّهُ، وَانْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَإِنْ لَمْ تَنْتَهُوا عَنْهُ كُلَّهُ

ترجمه: به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گفته شد: آیا به معروف امر نکنیم مگر آنکه همه آن را عمل کنیم و از منکر نهی نکنیم مگر آنکه از همه آن پرهیز کنیم؟ فرمود: خیر، به معروف امر کنید حتی اگر همه آن را عمل نکنید و از منکر نهی کنید حتی اگر از همه آن پرهیز نکنید.

این حدیث، به اهمیت ادامه فریضه امر به معروف و نهی از منکر حتی در صورت نقصان در عمل تأکید دارد، مشروط بر اینکه با اخلاص و بدون نفاق انجام شود.

اخلاص در امر به معروف

استاد تأکید می‌کنند: «نهی از منکر هم بکنید اما سالوس‌باز و ریا‌باز و حقه‌باز نباشید.» این نکته، بر اهمیت اخلاص در انجام فرایض دینی تأکید دارد. نفاق و ریا، چونان آفتی است که ارزش امر به معروف و نهی از منکر را از بین می‌برد و به گمراهی می‌انجامد.

جمع‌بندی بخش هفتم

این بخش، با تأکید بر ضرورت اخلاص در امر به معروف و نهی از منکر، مخاطب را به پرهیز از نفاق و ظاهرسازی دعوت می‌کند. اخلاص، چونان روحی است که به این فریضه جان می‌بخشد و آن را از خطر ریا و نفاق مصون می‌دارد.

بخش هشتم: تأمل روان‌شناختی و دعا برای عاقبت به خیری

تأمل روان‌شناختی در برابر عذاب اخروی

استاد با طرح پرسشی تأمل‌برانگیز می‌فرمایند: «من از نظر روانشناسی دارم از شما سؤال می‌کنم. چطور آدم سکته نمی‌کند؟» این پرسش، به تأثیر عمیق احادیث درباره عذاب اخروی بر ذهن و قلب انسان اشاره دارد و از نبود واکنش عاطفی در برابر این هشدارها شگفتی ابراز می‌کند. این سؤال، چونان تلنگری است که مخاطب را به تأمل در عاقبت اعمال و ضرورت آمادگی برای آخرت دعوت می‌کند.

دعا برای عاقبت به خیری

استاد در پایان، با دعایی خالصانه می‌فرمایند: «خدایا به حق محمد و آل محمد در این روزهای عزیز عاقبت ما را به خیر کند.» این دعا، نشان‌دهنده روحیه توکل و اخلاص است و بر اهمیت درخواست هدایت در برابر خطرات نفاق و انحراف تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش هشتم

این بخش، با طرح پرسشی روان‌شناختی و دعایی برای عاقبت به خیری، مخاطب را به تأمل در عاقبت اعمال و ضرورت توکل به خدا دعوت می‌کند. این دعا، چونان نسیمی است که قلب مؤمن را به سوی امید و هدایت رهنمون می‌سازد.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

این مجموعه، با تکیه بر درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره در جلسه دویست‌ودوازدهم المسکه، به کاوش در مسائل بنیادین دینی و اخلاقی پرداخته است. از روایت آسیاب جهنم که هشداری است به جنایتکاران اجتماعی، تا تأکید بر اخلاص در امر به معروف و نهی از منکر، این نوشتار مخاطب را به تأمل در مسئولیت‌های دینی و اجتماعی خویش دعوت می‌کند. تجربه تبلیغ در ابهر، نقش عالمان شجاع و آگاه را در هدایت جامعه برجسته می‌سازد، در حالی که نقد ظاهرسازی در مناسبت‌های دینی، ضرورت بازگشت به عمق و معنای حقیقی این مناسبت‌ها را گوشزد می‌کند. ذکر قرآنی «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» و دعای عاقبت به خیری، چونان دو بال، روح مؤمن را به سوی توکل و آرامش پرواز می‌دهند. این اثر، چونان چراغی است که مسیر هدایت و معرفت را در تاریکی‌های نفاق و فساد روشن می‌سازد.