متن تحقیق

کتاب المسکه: تأملاتی در سنت، بدعت، جماعت و مسئولیت عالمان دینی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۲۸)

دیباچه

این نوشتار، سفری است عمیق به ژرفای مفاهیم بنیادین دینی که چونان چشمه‌ای زلال، از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره در جلسه‌ای پربار (شماره ۲۲۸) جوشیده است. در این اثر، مفاهیمی چون سنت، بدعت، جماعت و فرقه، همچنین مسئولیت خطیر عالمان دینی در برابر گمراهی‌ها و فتواهای بی‌پایه، با نگاهی نقادانه و ژرف‌نگرانه بررسی شده‌اند. این تأملات، نه‌تنها به بازخوانی روایات کهن می‌پردازد، بلکه با پیوند دادن آن‌ها به نیازهای زمانه، راهی نوین برای فهم دین در بستر پویای تاریخ و جامعه می‌گشاید. همانند درختی که ریشه در خاک گذشته دارد و شاخسار آن به سوی آسمان آینده گسترده است، این متن درصدد است تا با زبانی روشن و متین، مفاهیم دینی را برای ذهن‌های جست‌وجوگر روشن سازد.

بخش یکم: پرسش از سنت، بدعت، جماعت و فرقه

روایت و پرس‌وجو

وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ، عَنْ عَاصِمِ ابْنِ حُمَيْدٍ رَفَعَهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ: أَخْبِرْنِي عَنِ السُّنَّةِ وَالْبِدْعَةِ وَعَنِ الْجَمَاعَةِ وَعَنِ الْفِرْقَةِ

ترجمه: مردی نزد امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمد و گفت: مرا از سنت، بدعت، جماعت و فرقه آگاه کن.

این روایت، که در جلسه پیشین نیز به شکلی مشابه بازگو شده، چونان کلیدی است که دریچه‌ای به سوی مفاهیم بنیادین دینی می‌گشاید. پرس‌وجویی که در این حدیث مطرح شده، نشان از اهتمام به فهم دقیق و عمیق این مفاهیم دارد. استاد فرزانه قدس‌سره، این پرسش را به مثابه آینه‌ای می‌دانند که بازتاب‌دهنده نیاز همیشگی بشر به شناخت مرزهای حق و باطل است. با این حال، ایشان پاسخ‌های ارائه‌شده در این روایت را به دلیل کلی‌گویی و فقدان مصداق‌های روشن، ناکافی می‌شمارند و بر لزوم ارائه تعاریفی کاربردی‌تر تأکید می‌ورزند.

نقد تعریف سنت

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: السُّنَّةُ مَا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ

ترجمه: امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: سنت آن چیزی است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بنا نهاده است.

استاد فرزانه قدس‌سره این تعریف را به مانند قفسی می‌دانند که سنت را در چارچوبی ثابت و محدود محصور می‌کند. ایشان با تأکید بر پویایی سنت‌ها، معتقدند که این مفهوم نمی‌تواند به آنچه در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بنا شده، محدود بماند. همان‌گونه که رودخانه‌ای با گذر زمان مسیر خود را تغییر می‌دهد، سنت‌ها نیز در بستر زمان و مکان تحول می‌یابند. برای نمونه، استاد به تغییر آداب غذا خوردن اشاره می‌کنند: در گذشته، شستن دست در سفره مرسوم بود، اما امروز قاشق و چنگال جایگزین آن شده و نیازی به شستشو نیست. این تحولات نشان می‌دهند که سنت‌ها، چونان برگ‌هایی بر شاخسار تاریخ، با تغییر فصل‌های اجتماعی دگرگون می‌شوند.

پویایی سنت‌ها در بستر زمان

استاد فرزانه قدس‌سره با تأکید بر تغییرپذیری سنت‌ها، معتقدند که این مفاهیم باید با عقل جمعی و نیازهای زمانه هماهنگ شوند. ایشان با اشاره به آیه‌ای از قرآن کریم، این پویایی را تأیید می‌کنند:

كُلُّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ

ترجمه: هر روز او در کاری است (سوره الرحمن، آیه ۲۹).

این آیه، چونان مشعلی فروزان، بر پویایی نظام الهی نور می‌افکند و نشان می‌دهد که سنت‌ها نیز باید با تحولات زمانه همگام شوند. استاد با مثال‌هایی از تغییر آداب اجتماعی، مانند گذار از شستن دست در سفره به استفاده از ابزارهای نوین، بر ضرورت بازنگری سنت‌ها تأکید می‌ورزند. این دیدگاه، سنت را نه چونان سنگی ثابت، بلکه چونان جریانی سیال می‌بیند که با نیازهای جامعه هماهنگ می‌شود.

نقد تاریخی سنت‌ها

استاد فرزانه قدس‌سره با نگاهی نقادانه به تاریخ، معتقدند که بسیاری از سنت‌های منسوب به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، ریشه در فرهنگ جاهلی دارند. ایشان با اشاره به تأثیر دو هزار سال خرافات بر سنت‌ها، بر ضرورت پالایش این مفاهیم تأکید می‌کنند. استاد می‌فرمایند که اسلام در بستری از خرافات و سنت‌های جاهلی شکل گرفته و بسیاری از این سنت‌ها، به ناحق به پیامبر نسبت داده شده‌اند. این دیدگاه، چونان باد بهاری، درصدد است تا گرد و غبار خرافات را از چهره زلال دین بزداید.

تحولات اجتماعی و جنسیتی

استاد فرزانه قدس‌سره با بررسی تاریخی، به تغییرات اجتماعی مانند مردسالاری و زن‌سالاری اشاره می‌کنند. ایشان می‌فرمایند که در طول تاریخ، گاه زن‌سالاری و گاه مردسالاری غالب بوده و اسلام در عصری مردسالار ظهور کرده است. با این حال، امروز نشانه‌هایی از زن‌سالاری و جنبش‌های فمینیستی پدیدار شده که نشان‌دهنده پویایی فرهنگ و سنت‌هاست. این تحولات، چونان موج‌هایی بر ساحل تاریخ، نشان از ضرورت تطبیق احکام و سنت‌ها با شرایط نوین دارند.

ضرورت پویایی فقه

استاد فرزانه قدس‌سره فقه را به معبری تشبیه می‌کنند که باید احکام را از گذشته به حال عبور دهد. ایشان معتقدند که فقهی که به گذشته متکی بماند، چونان درختی خشکیده، کارایی خود را از دست می‌دهد. برای نمونه، استاد به خاطره‌ای از کودکی اشاره می‌کنند که شیشه‌ای در خانه پدری شکسته و اکنون نه آن شیشه باقی است و نه آن خانه. این تمثیل نشان می‌دهد که احکام باید به‌روز شوند تا پاسخگوی نیازهای زمانه باشند.

جمع‌بندی بخش یکم

این بخش، با بررسی پرسش از سنت، بدعت، جماعت و فرقه، نشان داد که استاد فرزانه قدس‌سره با نگاهی نقادانه، تعریف‌های سنتی را به چالش می‌کشند. ایشان با تأکید بر پویایی سنت‌ها و ضرورت تطبیق آن‌ها با زمانه، راهی نوین برای فهم دین ارائه می‌دهند. نقد تاریخی سنت‌ها و توجه به تحولات اجتماعی، از دیگر محورهای این بخش بود که بر ضرورت بازنگری در مفاهیم دینی تأکید دارد.

بخش دوم: بدعت و مسئولیت عالمان

تعریف بدعت

وَالْبِدْعَةُ مَا أُحْدِثَ مِنْ بَعْدِهِ

ترجمه: و بدعت آن چیزی است که پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ابداع شده باشد.

استاد فرزانه قدس‌سره این تعریف را ناکافی می‌دانند و بدعت را امری مخالف با عقل و دین تعریف می‌کنند، نه هر نوآوری پس از پیامبر. ایشان با تأکید بر این که بسیاری از نوآوری‌ها مفیدند و بدعت به معنای منفی آن نیستند، این مفهوم را چونان گیاهی می‌بینند که باید از علف‌های هرز خرافات پالایش شود.

جماعت و فرقه

وَالْجَمَاعَةُ أَهْلُ الْحَقِّ وَإِنْ كَانُوا قَلِيلًا، وَالْفِرْقَةُ أَهْلُ الْبَاطِلِ وَإِنْ كَانُوا كَثِيرًا

ترجمه: و جماعت اهل حق‌اند، هرچند کم باشند، و فرقه اهل باطل‌اند، هرچند بسیار باشند.

این روایت، حقانیت را ملاک جماعت می‌داند و استاد فرزانه قدس‌سره آن را تأیید می‌کنند، اما بر نیاز به مصداق‌های روشن تأکید دارند. ایشان با اشاره به آیه‌ای از قرآن کریم، این مفهوم را تقویت می‌کنند:

كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ

ترجمه: چه بسا گروه اندکی که به اذن خدا بر گروه بسیاری چیره شدند (سوره بقره، آیه ۲۴۹).

این آیه، چونان ستاره‌ای در آسمان معرفت، نشان می‌دهد که حقانیت، نه در کثرت، بلکه در اصالت است.

مسئولیت عالم در برابر بدعت

إِنَّا رَوَيْنَا عَنِ الصَّادِقَيْنِ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فَعَلَى الْعَالِمِ أَنْ يَظْهَرَ عِلْمَهُ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ سُلِبَ مِنْهُ نُورُ الْإِيمَانِ

ترجمه: از صادقین نقل شده که فرمودند: هنگامی که بدعت‌ها ظاهر شوند، بر عالم است که علمش را آشکار کند، وگرنه نور ایمان از او سلب می‌شود.

استاد فرزانه قدس‌سره این روایت را ارزشمند می‌دانند، اما سند آن را به دلیل استفاده از تثنیه («صادقین») و عدم انسجام ادبی مورد نقد قرار می‌دهند. با این حال، محتوای آن را چونان مشعلی می‌بینند که مسئولیت عالمان را در برابر بدعت‌ها روشن می‌سازد.

جهاد عالم در راه خدا

وَمَا كُنْتُ لِأَدَعَ الْجِهَادَ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ فَنَاصَبَانِي وَأَضْمَرَا لِي الْعَدَاوَةَ

ترجمه: و من نبودم که جهاد در راه خدا را در هر حال رها کنم، پس دشمنان با من دشمنی کردند و کینه‌ام را در دل داشتند.

استاد فرزانه قدس‌سره این بخش را به معصوم نسبت می‌دهند و آن را هشداری به عالمان می‌دانند که در برابر بدعت‌ها سکوت نکنند. ایشان جهاد عالم را چونان سپری در برابر گمراهی‌ها توصیف می‌کنند که باید استوار بماند.

عالم کاتم علم

إِنَّ الْعَالِمَ الْكَاتِمَ عِلْمَهُ يُبْعَثُ أَنْتَنَ أَهْلِ الْقِيَامَةِ رِيحًا، تَلْعَنُهُ كُلُّ دَابَّةٍ مِنْ دَوَّابِ الْأَرْضِ الصِّغَارِ

ترجمه: عالمی که علمش را پنهان کند، در روز قیامت بدبوترین افراد است و همه موجودات کوچک زمین او را لعنت می‌کنند.

این روایت، چونان زنگ هشداری است که عالمان را از پنهان کردن علم برحذر می‌دارد. استاد فرزانه قدس‌سره این حدیث را تأیید کرده و آن را نشانه‌ای از مسئولیت خطیر عالمان در هدایت جامعه می‌دانند.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با تمرکز بر بدعت و مسئولیت عالمان، نشان داد که استاد فرزانه قدس‌سره بدعت را نه هر نوآوری، بلکه امری مخالف عقل و دین می‌دانند. تأکید بر آشکار کردن علم و پرهیز از سکوت در برابر گمراهی‌ها، از محورهای اصلی این بخش بود که نقش عالمان را به مثابه نگهبانان دین برجسته می‌سازد.

بخش سوم: فتوای بدون علم و پیامدهای آن

لعنت بر فتوادهنده بدون علم

مَنْ أَفْتَى النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ

ترجمه: هرکس بدون علم به مردم فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت می‌کنند.

این روایت، چونان تیغی بران، خطر فتوای بدون علم را گوشزد می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره این حدیث را تأیید کرده و آن را هشداری جدی به عالمان می‌دانند که بدون استناد به علم و سند محکم، فتوا ندهند.

مسئولیت فتوادهنده

مَنْ أَفْتَى النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى مِنَ اللَّهِ لَعَنَتْهُ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، وَلَحِقَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِفَتْيَاهُ

ترجمه: هرکس بدون علم و هدایت الهی به مردم فتوا دهد، فرشتگان رحمت و عذاب او را لعنت می‌کنند و گناه کسانی که به فتوایش عمل کنند، بر گردن اوست.

استاد فرزانه قدس‌سره این روایت را نشانه‌ای از مسئولیت سنگین عالمان می‌دانند. ایشان تأکید می‌کنند که فتوای بدون علم، چونان بذری مسموم است که گمراهی را در جامعه می‌پراکند و گناه پیروان آن بر گردن فتوادهنده است.

تفکر در غیر حکمت

الْفِكْرُ فِي غَيْرِ الْحِكْمَةِ هَوَسٌ

ترجمه: تفکر در غیر حکمت، هوس است.

استاد فرزانه قدس‌سره این حدیث را چونان آیینه‌ای می‌دانند که تفاوت تفکر حکیمانه و هوس‌های بی‌پایه را نشان می‌دهد. ایشان با اشاره به آیه‌ای از قرآن کریم، بر اهمیت تفکر عقلانی تأکید می‌کنند:

أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ

ترجمه: آیا تفکر نمی‌کنید؟ (سوره انعام، آیه ۵۰).

این آیه، چونان دعوتی است به سوی تأمل عقلانی که حکمت را از هوس جدا می‌سازد.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با تأکید بر خطر فتوای بدون علم و مسئولیت عالمان، نشان داد که استاد فرزانه قدس‌سره فتوای بی‌پایه را چونان آتشی می‌بینند که گمراهی را شعله‌ور می‌سازد. تأکید بر تفکر حکیمانه و پرهیز از هوس، از دیگر محورهای این بخش بود که راه را برای فهم عقلانی دین هموار می‌کند.

نتیجه‌گیری کلی

این نوشتار، چونان سفری در ژرفای معارف دینی، مفاهیم سنت، بدعت، جماعت و مسئولیت عالمان را با نگاهی نقادانه و پویا بررسی کرد. استاد فرزانه قدس‌سره با تأکید بر پویایی سنت‌ها و ضرورت تطبیق آن‌ها با زمانه، راهی نوین برای فهم دین گشودند. نقد تعریف‌های سنتی، پالایش سنت‌ها از خرافات، و تأکید بر مسئولیت عالمان در برابر بدعت‌ها و فتوای بدون علم، از برجسته‌ترین محورهای این اثر است. این تأملات، چونان مشعلی فروزان، راه را برای دانش‌پژوهان و جویندگان حقیقت روشن می‌سازد.