متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در قوام و اضمحلال اجتماعی در آخرالزمان

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۳۱)

دیباچه

جهان در گذر ایام، گاه به منزلگاه‌هایی می‌رسد که در آن، بنیادهای اجتماعی و معنوی به آزمون کشیده می‌شوند. درس‌گفتار حاضر، با محوریت حدیثی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به بررسی قوام اجتماعی و عوامل فروپاشی آن در دورانی موسوم به آخرالزمان می‌پردازد. این تأملات، که از سخنان استاد فرزانه قدس‌سره برگرفته شده، چونان چراغی است که راه را در تاریکی‌های انحطاط اجتماعی روشن می‌کند. در این نوشتار، با نگاهی ژرف به نقش عالمان، ثروتمندان، فقرا و جاهلان در استواری یا زوال جامعه، تلاش شده است تا با زبانی فصیح و ساختاری منظم، مفاهیم دینی و اجتماعی به گونه‌ای ارائه گردد که همدلانه و حکیمانه، مخاطب را به سوی حقیقت رهنمون شود.

بخش یکم: تمایز مفهومی آخرالزمان

تبیین لغوی و معنایی

استاد فرزانه قدس‌سره، با دقتی ستودنی، میان دو واژه «آخَر» و «آخر» تمایز قائل شده‌اند. «آخَر» به معنای «دیگر» اشاره به دوره‌ای متمایز در تاریخ دارد، حال آنکه «آخر» به مفهوم پایان و نهایت دلالت می‌کند. این تمایز، چونان کلیدی است که درهای فهم دقیق آخرالزمان را می‌گشاید. آخرالزمان، نه صرفاً پایان جهان، بلکه دوره‌ای است که ویژگی‌های اجتماعی و معنوی آن، جامعه را به سوی آزمون‌های بزرگ هدایت می‌کند. این دیدگاه، با اصول زبان‌شناسی دینی هم‌راستاست که بر اهمیت فهم واژگان در متون مقدس تأکید دارد.

بخش دوم: قوام اجتماعی و چهار رکن بنیادین

حدیث قوام دنیا

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده‌اند:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَوَامُ الدُّنْيَا بِأَرْبَعَةٍ: بِعَالِمٍ نَاطِقٍ مُسْتَعْمِلٍ لَهُ، وَبِغَنِيٍّ لَا يَبْخَلُ بِفَضْلِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِ اللَّهِ، وَبِفَقِيرٍ لَا يَبِيعُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ، وَبِجَاهِلٍ لَا يَتَكَبَّرُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ

ترجمه: قوام دنیا به چهار گروه است: عالمی ناطق که به علمش عمل کند، ثروتمندی که از زیادی مالش بر اهل دین خدا بخل نورزد، فقیری که آخرتش را به دنیایش نفروشد، و جاهلی که از طلب علم تکبر نکند.

این حدیث، چونان نقشه‌ای است که ارکان استواری جامعه را نمایان می‌سازد. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأیید این حدیث، آن را معیاری برای سنجش سلامت اجتماعی می‌دانند. این چهار گروه، چون ستون‌های بنایی عظیم، جامعه را از فروپاشی حفظ می‌کنند.

ویژگی‌های عالم ناطق و عامل

عالم ناطق و عامل، دارای سه ویژگی علم، بیان و عمل است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که عالم باید دانش خود را با بیان رسا و عمل صالح همراه سازد. فقدان هر یک از این ویژگی‌ها، چونان چراغی بی‌نور است که راه را روشن نمی‌کند. این دیدگاه، با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ

ترجمه: پس بدان که هیچ معبودی جز خدا نیست (سوره محمد، آیه ۱۹).

این آیه، بر اهمیت کسب معرفت و عمل به آن تأکید دارد، که عالم را به سوی هدایت جامعه رهنمون می‌سازد.

نقش ثروتمند سخاوتمند

ثروتمند سخاوتمند، کسی است که از زیادی مال خود، بی‌بخل، به اهل دین خدا انفاق کند. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر مفهوم «فضل» به معنای زیادی مال، انفاق را نه از اصل مال، بلکه از افزون آن می‌دانند. این انفاق، چون جویباری است که زمین خشک نیازمندان را سیراب می‌کند. این دیدگاه، با آیه شریفه قرآن کریم هم‌راستاست:

وَأَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ

ترجمه: و از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید پیش از آن که مرگ به سراغ یکی از شما آید (سوره منافقون، آیه ۱۰).

استاد، با نقد انفاق غیرهدفمند، بر ضرورت رساندن مال به نیازمندان واقعی تأکید دارند. ایشان با تمثیلی گویا، انفاق به افراد سیر را چون ریختن آب بر سنگ بی‌ثمر می‌دانند و می‌فرمایند: «این را به فقرا بده، نه مهمانی… به ته آبادی دور شهرها ببر که گرسنه‌ای سیر شود.»

فقیر باایمان

فقیر باایمان، کسی است که در برابر تنگدستی، ایمان خود را به دنیا نفروشد. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر این ویژگی، فقیر را چون درختی استوار می‌دانند که در طوفان فقر، ریشه‌های ایمانش استوار می‌ماند. این دیدگاه، با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا

ترجمه: و هرکس از خدا پروا کند، برای او راه خروجی قرار می‌دهد (سوره طلاق، آیه ۲).

این آیه، نوید می‌دهد که پایبندی به ایمان، راهگشای مشکلات مادی است.

جاهل طالب علم

جاهل طالب علم، کسی است که از تکبر در برابر یادگیری پرهیز کند. استاد فرزانه قدس‌سره، این گروه را چون زمینی حاصلخیز می‌دانند که آماده پذیرش بذر دانش است. این ویژگی، با آیه شریفه قرآن کریم هم‌راستاست:

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ

ترجمه: پس بدان که هیچ معبودی جز خدا نیست (سوره محمد، آیه ۱۹).

این آیه، بر ضرورت کسب معرفت و پرهیز از تکبر در برابر علم تأکید دارد.

بخش سوم: اضمحلال اجتماعی و عوامل آن

نتایج انحراف ارکان اجتماعی

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده‌اند:

فَإِذَا كَتَمَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ، وَبَخِلَ الْغَنِيُّ بِفَضْلِهِ، وَبَاعَ الْفَقِيرُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ، وَاسْتَكْبَرَ الْجَاهِلُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ رَجَعَتِ الدُّنْيَا إِلَى وَرَائِهَا قَهْقَرَى

ترجمه: هرگاه عالم علمش را پنهان کند، ثروتمند از زیادی مالش بخل ورزد، فقیر آخرتش را به دنیایش بفروشد، و جاهل از طلب علم تکبر کند، دنیا به قهقرا می‌رود.

استاد فرزانه قدس‌سره، با تأیید این حدیث، جامعه کنونی را در وضعیت اضمحلال می‌دانند. ایشان، با تمثیلی چون کشتی‌ای که سکانش شکسته باشد، جامعه را در معرض فروپاشی توصیف می‌کنند، چرا که عالمان از عمل به علم، ثروتمندان از سخاوتمندی، فقرا از ایمان، و جاهلان از طلب علم فاصله گرفته‌اند.

نقد فریب کثرت مساجد

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده‌اند:

وَلَا تَغُرَّنَّكُمْ كَثْرَةُ الْمَسَاجِدِ وَأَجْسَادُ قَوْمٍ مُخْتَلِفَةٍ

ترجمه: و فریب کثرت مساجد و اجساد قوم مختلفه شما را نخورد.

استاد فرزانه قدس‌سره، با تأیید این حدیث، بر فریب ظاهرسازی دینی هشدار می‌دهند. مساجد بسیار، اما خالی از روح ایمان، چونان کالبدی بی‌جان‌اند. این دیدگاه، با آیه شریفه قرآن کریم هم‌راستاست:

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ

ترجمه: و به آنان جز این فرمان داده نشده بود که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند (سوره بینه، آیه ۵).

بخش چهارم: راهکارهای زندگی در زمان اضمحلال

رفتار در برابر باطل

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده‌اند:

قِيلَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، كَيْفَ الْعَيْشُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ؟ فَقَالَ: خَالِطُوهُمْ بِالْبَرَّانِيَّةِ، وَخَالِفُوهُمْ فِي الْبَاطِلِ. لِلْمَرْءِ مَا اكْتَسَبَ وَهُوَ مَعَ مَنْ أَحَبَّ، وَانْتَظِرُوا مَعَ ذَلِكَ الْفَرَجَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى

ترجمه: گفته شد: ای امیرالمؤمنین، در آن زمان چگونه زندگی کنیم؟ فرمود: با آن‌ها به ظاهر خوش‌رفتاری کنید و در باطل با آن‌ها مخالفت کنید. برای انسان همان است که کسب کرده و او با کسی است که دوستش دارد. و با این حال، منتظر فرج از جانب خداوند متعال باشید.

استاد فرزانه قدس‌سره، با تمثیلی از شخصی که به جای «سلام» می‌گفت «صابونی کن»، بر ضرورت اخلاص در رفتار و پرهیز از ظاهرسازی تأکید دارند. این راهکار، چونان قطب‌نمایی است که در دریای طوفانی اضمحلال، مسیر را نشان می‌دهد.

بخش پنجم: قرباء امت و برتری ایشان

برتری قرباء امت بر اصحاب پیامبر

استاد فرزانه قدس‌سره، قرباء امت را گروهی از صالحان توانمند در عصر حاضر می‌دانند که به دلیل امکانات و توانایی‌های بیشتر، از اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برترند. ایشان، با تمثیلی از ناتوانی ابن‌سینا در دنیای مدرن، بر تطبیق قرباء امت با شرایط زمانه تأکید دارند. این گروه، چون ستارگانی در آسمان تاریک آخرالزمان، نور هدایت می‌افشانند.

استاد، با اشاره به حدیث «طوبی لقرباء امتی ثم طوبی یقولها سبع»، بر ارزش والای این گروه تأکید دارند. این حدیث، نوید می‌دهد که قرباء امت، به دلیل توانایی‌های عملی و تطبیق با زمانه، جایگاهی ویژه دارند.

نمونه‌های عملی ایمان و انفاق

استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به زندگی مادرشان، نمونه‌ای از ایمان و انفاق هدفمند ارائه می‌دهند. ایشان می‌فرمایند: «مادرم هیچ چیزی نداشت… یک هفت صد تومانی پول داشت. گفت این هم خرج کفن و دفنم.» این نمونه، چونان گوهری است که درخشش ایمان را در تنگدستی نشان می‌دهد. استاد، با مقایسه خود و مادرشان، بر سخاوتمندی در انفاق تأکید دارند و ممسک بودن را نقد می‌کنند.

بخش ششم: نقد علم دینی و اصلاح اجتماعی

چالش‌های علم دینی

استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به انحراف علم دینی از مسیر هدایت، بر ضرورت بازنگری در عملکرد عالمان دینی تأکید دارند. ایشان، با تمثیلی از جامعه‌ای که در آن عالمان به جای هدایت، به پنهان کردن علم می‌پردازند، بر عمق اضمحلال تأکید دارند. این نقد، نه متوجه اشخاص، بلکه به انحراف در علم دینی است که از وظایف اصلی خود دور شده است.

دشواری اصلاح اجتماعی

استاد، با اشاره به عمق اضمحلال فرهنگی و دینی، اصلاح جامعه را دشوار می‌دانند. ایشان می‌فرمایند: «تا صد سال دیگر بنویس پشت قواله ات که این مملکت اصلاح نمی‌شود.» این سخن، چونان هشداری است که جامعه را به تأمل در ریشه‌های انحطاط دعوت می‌کند.

جمع‌بندی

این نوشتار، با تأمل در درس‌گفتار جلسه ۲۳۱، قوام و اضمحلال اجتماعی را در پرتو حدیث امیرالمؤمنین علیه‌السلام بررسی کرد. عالم ناطق و عامل، ثروتمند سخاوتمند، فقیر باایمان و جاهل طالب علم، چون ستون‌های استواری‌اند که جامعه را از زوال حفظ می‌کنند. انحراف این گروه‌ها، به قهقرای دنیا می‌انجامد. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر برتری قرباء امت، راهکارهایی چون خوش‌رفتاری ظاهری، مخالفت با باطل و انتظار فرج ارائه داده‌اند. این تأملات، چونان آیینه‌ای است که حقیقت جامعه را نشان می‌دهد و راه اصلاح را می‌گشاید.