متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در علم، حاکمیت و انتظار فرج

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۵۵)

دیباچه

این نوشتار، بازتابی است از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره که با محوریت موضوعات «العلماء والحكّام» و «انتظار الفرج» ارائه گردیده است. در این اثر، مفاهیم عمیق دینی، اجتماعی و اخلاقی در پرتو روایات و آیات قرآن کریم کاوش شده و با نگاهی نقادانه و ژرف، جایگاه علم، حاکمیت و نقش انسان‌ها در ساماندهی امور اجتماعی و دینی تبیین گشته است. متن پیش‌رو، با زبانی فصیح و متین، به بازنمایی این درس‌گفتار در قالبی منسجم و علمی پرداخته و با بهره‌گیری از پیوندهای معنایی و توضیحات تفصیلی، درصدد است تا تأملاتی روشنگر و اثرگذار برای خوانندگان فراهم آورد. این اثر، دعوتی است به بازاندیشی در مسئولیت‌های اجتماعی و دینی و تأکیدی بر ضرورت علم، عدالت و امید به گشایش الهی در مسیر اصلاح جامعه.

بخش نخست: علم، حاکمیت و نقد اقتدارگرایی

تبیین مفهوم حکام و نقد ملوک

در این بخش، استاد فرزانه قدس‌سره با استناد به روایتی از امام علی علیه‌السلام، مفهوم «ملوک» را به‌عنوان پادشاهان یا حاکمان اقتدارگرا تعریف کرده و آن را به «قلدورها» تشبیه می‌نماید. این تشبیه، نقدی صریح بر نظام‌های سلطنتی و اقتدارگرایانه است که قدرت را از مردم سلب کرده و در دست عده‌ای خاص متمرکز می‌سازد. تأکید بر این اصل که «الناس حاکم علی الناس» (مردم خود بر مردم حاکم‌اند)، نشان‌دهنده ترجیح نظامی است که در آن، آدمیان بر سرنوشت خویش حاکمیت دارند. این دیدگاه، چونان آیینه‌ای که حقیقت را بازمی‌تاباند، با اصول عدالت اجتماعی در اسلام هم‌خوانی داشته و بر لزوم مشارکت همگانی در اداره امور تأکید می‌ورزد.

این نقد، ریشه در مفهوم قرآنی «امر به معروف و نهی از منکر» دارد که مسئولیت اجتماعی را به آحاد جامعه واگذار می‌کند. استاد با این بیان، نظام‌های استبدادی را که مانع خودگردانی مردم می‌شوند، نفی کرده و بر این باور است که حاکمیت حقیقی، آن است که در خدمت مردم باشد و نه در سایه اقتدارگرایی. این نگاه، چونان مشعلی فروزان، مسیر عدالت و خودآیینی را برای جامعه روشن می‌سازد.

نقش علم در مهار اقتدار ملوک

استاد با استناد به روایت «والعلم حاکم علیهم» (علم بر ملوک حاکم است)، علم را نه صرفاً دانش ظاهری، بلکه معرفتی عمیق تعریف می‌کند که با خشیت الهی همراه است. در این روایت آمده است: «وحسبك من العلم أن تخشي اللَّه» (بسنده است از علم که از خدا بترسی). این عبارت، چونان گوهری درخشان، پیوند عمیق میان علم و تقوا را آشکار می‌سازد. علم حقیقی، به باور استاد، آن است که انسان را به سوی خداپرستی و رعایت حدود الهی سوق دهد. این تعریف، علم را از ابزار قدرت‌طلبی ملوک جدا کرده و آن را در خدمت تعالی اخلاقی و معنوی قرار می‌دهد.

مفهوم خشیت در قرآن کریم، به معنای ترس همراه با احترام و آگاهی از عظمت الهی است. چنان‌که در قرآن کریم آمده است:
فَإِذَا خَافُوا مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ خَوْفًا وَحَذَرًا (بقره: ۷۴) (ترجمه: هنگامی که از خدا ترسیدند، آن ترس و احتیاط است). استاد با این بیان، علم را از ابزار مادی و دنیوی به معرفتی متعالی ارتقا داده و آن را چونان کلیدی برای گشودن درهای حکمت و عدالت معرفی می‌کند.

نقد خودبرتربینی در علم

در ادامه، استاد با استناد به روایت «وحسبك من الجهل أن تعجب بعلمك» (نادانی بس است که به علمت عجب کنی)، خودبرتربینی و غرور به علم را مصداق جهل می‌داند. این دیدگاه، چونان نسیمی که غبار را از چهره حقیقت می‌زداید، ریشه در اخلاق اسلامی دارد که عجب را یکی از رذایل اخلاقی و مانع رشد معنوی معرفی می‌کند. تأکید بر این نکته، نشان‌دهنده آن است که علم بدون تواضع و خشیت الهی، نه‌تنها ارزشمند نیست، بلکه به جهل تبدیل می‌شود.

این مفهوم با آیات قرآن کریم هم‌خوانی دارد، چنان‌که فرموده است:
إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ (فاطر: ۲۸) (ترجمه: از بندگان خدا تنها دانشمندان از او می‌ترسند). علم حقیقی، به جای غرور، خشیت و فروتنی به ارمغان می‌آورد و چونان چشمه‌ای زلال، قلب آدمی را از آلودگی‌های رذایل پاک می‌سازد.

نقد رفتار حاکمان فاقد خشیت الهی

استاد، حاکمانی را که فاقد خشیت الهی‌اند، مورد نقد قرار داده و رفتارهایی نظیر فساد مالی و ظلم به مردم را نشانه نبود علم حقیقی در آن‌ها می‌داند. به باور ایشان، اگر حاکمی از خدا نترسد، پول‌ها را پنهان می‌کند و حق مردم را پایمال می‌نماید. این نقد، چونان تیغی برّان، بر این اصل استوار است که علم واقعی باید به عدالت و امانت‌داری منجر شود. حاکمی که فاقد خشیت الهی است، از مشروعیت و علم حقیقی بی‌بهره است.

این دیدگاه با آیات قرآن کریم هم‌راستاست، چنان‌که فرموده است:
وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ (بقره: ۲۴۷) (ترجمه: و خدا پادشاهی‌اش را به هر که بخواهد می‌دهد). حاکمیت مشروع، در گرو التزام به ارزش‌های الهی است و هرگونه انحراف از این مسیر، چونان سایه‌ای تاریک، جامعه را به سوی انحطاط می‌کشاند.

نقد مفهوم پادشاهی، حتی در مورد پیامبران

استاد با نگاهی نقادانه به مفهوم پادشاهی، حتی در مورد پیامبرانی مانند حضرت سلیمان علیه‌السلام، آن را مورد تأمل قرار می‌دهد. این نقد، نه به شخصیت پیامبر، بلکه به ساختار اقتدارگرایانه‌ای است که ممکن است حتی در نظام‌های الهی به سوءاستفاده منجر شود. ایشان با اشاره به آیه‌ای از قرآن کریم، این مفهوم را تبیین می‌کنند:
قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي (ص: ۳۵) (ترجمه: گفت: پروردگارا، مرا ببخش و به من پادشاهی‌ای عطا کن که برای هیچ‌کس پس از من سزاوار نباشد). این آیه، به نقد سوءاستفاده از قدرت پرداخته و بر لزوم عدالت در حاکمیت تأکید دارد.

استاد با این بیان، چونان باغبانی که شاخه‌های زائد را هرس می‌کند، دعوت به بازنگری در ساختارهای قدرت می‌نماید و تأکید می‌کند که حتی پیامبران نیز باید در چارچوب عدالت و رحمت عمل کنند.

نقد رفتار تهدیدآمیز حضرت سلیمان علیه‌السلام

استاد با اشاره به آیه ۳۱ سوره نمل:
لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (ترجمه: او را به سختی عذاب می‌کنم یا سرش را می‌برم، مگر اینکه دلیل روشنی برایم بیاورد)، رفتار تهدیدآمیز حضرت سلیمان علیه‌السلام را نقد می‌کند. این نقد، بر این اساس است که پیامبر الهی باید الگوی رحمت و عدالت باشد، نه تهدید و اقتدارگرایی. استاد این رفتار را «قلدوری» می‌خواند و آن را با شأن پیامبری ناسازگار می‌داند.

این نقد، در راستای تأکید قرآن کریم بر رحمت نبوی است، چنان‌که فرموده است:
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (انبیاء: ۱۰۷) (ترجمه: و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم). استاد این آیه را چونان معیاری برای نقد رفتارهای اقتدارگرایانه مطرح می‌کند، که پیامبران باید مظهر رحمت و عدالت باشند.

نقد مدیریت مبتنی بر ترس

در پاسخ به توجیه مدیریت مبتنی بر ترس، استاد آن را نفی کرده و معتقد است که مدیریت حقیقی باید بر پایه خشیت الهی و عدالت باشد، نه ترساندن دیگران. این دیدگاه، چونان جویباری زلال، با اصول مدیریت اسلامی که بر رحمت و محبت تأکید دارد، هم‌خوانی دارد. مدیریت الهی، باید چونان خورشیدی تابان، گرما و نور عدالت را به جامعه بتاباند.

این نکته با آیات قرآن کریم مرتبط است، چنان‌که فرموده است:
وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا (طه: ۵۴) (ترجمه: و به قومت فرمان ده که نیکوترین را برگیرند). مدیریت الهی، باید مبتنی بر بهترین روش‌ها و ارزش‌ها باشد.

بخش دوم: ارکان پایداری جامعه و انتظار فرج

ارکان پایداری دنیا

استاد با استناد به روایتی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام، چهار رکن پایداری دنیا را چنین معرفی می‌کند: «قوام الدنيا بأربعة: بعالم ناطق مستعمل له، وبغني لا يبخل بفضله على أهل دين اللَّه، وبفقير لا يبيع آخرته بدنياه، وبجاهل لا يتكبّر عن طلب العلم» (ترجمه: پایه‌های دنیا به چهار چیز استوار است: عالمی که سخن گوید و به علم خود عمل کند، ثروتمندی که در بخشش زیاده‌اش بر اهل دین بخل نورزد، فقیری که آخرتش را به دنیایش نفروشد، و جاهلی که در طلب علم تکبر نکند).

این ارکان، چونان ستون‌های استوار یک بنای عظیم، پایه‌های یک جامعه ایده‌آل اسلامی را تشکیل می‌دهند. عالم عامل، چونان مشعلی است که راه را روشن می‌کند؛ ثروتمند بخشنده، چونان ابر باران‌زا، خیر را بر جامعه می‌باراند؛ فقیر با عزت نفس، چونان کوهی استوار، در برابر وسوسه‌های دنیا مقاومت می‌کند؛ و جاهل متواضع، چونان نهالی نوپا، آماده رشد و بالندگی است. این ارکان، در تعادل و هماهنگی، جامعه‌ای را می‌سازند که در آن، علم، ثروت، فقر و جهل در خدمت عدالت و تعالی قرار می‌گیرند.

این روایت با آیات قرآن کریم هم‌خوانی دارد، چنان‌که فرموده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ (حشر: ۱۸) (ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا بترسید و هر کس بنگرد که برای فردایش چه پیش فرستاده). هر یک از این ارکان، مسئولیت اجتماعی و اخروی را بر عهده دارند.

نقد انحراف در ارکان جامعه

استاد با اشاره به انحراف هر یک از ارکان، نتیجه آن را بازگشت دنیا به قهقرا می‌داند: «فإذا كتم العالم علمه، وبخل الغني بفضله وباع الفقير آخرته بدنياه، واستكبر الجاهل عن طلب العلم رجعت الدنيا إلى ورائها قهقرى» (ترجمه: هنگامی که عالم علم خود را پنهان کند، ثروتمند در بخشش زیاده‌اش بخل ورزد، فقیر آخرتش را به دنیایش بفروشد، و جاهل از طلب علم تکبر کند، دنیا به سوی عقب بازمی‌گردد).

اصطلاح «قهقری»، چونان آینه‌ای که فروپاشی را بازمی‌تاباند، نشانه‌ای از انحطاط اخلاقی و اجتماعی است. پنهان کردن علم، بخل در ثروت، فروختن آخرت، و تکبر در برابر یادگیری، چونان طوفانی سهمگین، جامعه را به سوی نابودی می‌کشاند. این نقد، دعوتی است به بازسازی ارکان جامعه بر پایه عدالت و تقوا.

این مفهوم با آیات قرآن کریم مرتبط است، چنان‌که فرموده است:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ (نحل: ۹۰) (ترجمه: خدا به عدالت و احسان فرمان می‌دهد). انحراف از این اصول، چونان سدی در برابر جریان خیر، جامعه را به انحطاط می‌کشاند.

نقد ظاهرسازی در عبادات

استاد با نقد ظاهرسازی در عبادات، هشدار می‌دهد که کثرت مساجد یا ظاهر افراد نباید معیار قضاوت درباره دینداری باشد: «ولا تغرنّكم كثرة المساجد… وأجساد قوم مختلفة» (ترجمه: فریب کثرت مساجد را نخورید و به ظاهر افراد نگاه نکنید). این نقد، چونان بادی که پرده‌های فریب را کنار می‌زند، بر اهمیت باطن و نیت خالص در اعمال تأکید دارد.

این نکته با آیات قرآن کریم هم‌راستاست، چنان‌که فرموده است:
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ (بقره: ۱۷۷) (ترجمه: نیکی آن نیست که روی‌های خود را به سوی مشرق و مغرب کنید). استاد بر اهمیت نیت و عمل صالح تأکید می‌کند، که چونان گوهری در دل اعمال، ارزش حقیقی آن‌ها را نمایان می‌سازد.

راهکار زیست در زمانه انحطاط

استاد برای زیست در زمانه انحطاط، توصیه به معاشرت ظاهری با دیگران، مخالفت با باطل، و انتظار فرج از خداوند دارد: «خالطوهم بالبرّانية… وخالفوهم في الباطل… وانتظروا مع ذلك الفرج من اللَّه تعالى» (ترجمه: با آن‌ها به ظاهر معاشرت کنید، در باطل با آن‌ها همراه نشوید، و در این حال، منتظر گشایش از سوی خداوند باشید). این راهکار، چونان نقشه‌ای برای دریانوردی در طوفان، ترکیبی از تعامل اجتماعی محتاطانه و حفظ استقلال اخلاقی است.

انتظار فرج، نشانه امید به گشایش الهی و اصلاح جامعه است. این توصیه با آیات قرآن کریم مرتبط است، چنان‌که فرموده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (آل‌عمران: ۲۰۰) (ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شکیبایی کنید و پایداری ورزید و مرزبانی کنید و از خدا بترسید، باشد که رستگار شوید). انتظار فرج، چونان ستاره‌ای در شب تار، راهنمای اصلاح و تحول است.

جمع‌بندی

این درس‌گفتار، با محوریت «العلماء والحكّام» و «انتظار الفرج»، به تبیین اصول بنیادین جامعه اسلامی و نقد نظام‌های اقتدارگرایانه و انحرافات اجتماعی می‌پردازد. استاد فرزانه قدس‌سره با استناد به روایات و آیات قرآن کریم، علم حقیقی را در خشیت الهی، حاکمیت را در خدمت به مردم، و جامعه ایده‌آل را در تعادل میان عالم، ثروتمند، فقیر و جاهل تعریف می‌کند. نقد صریح ایشان بر پادشاهی، حتی در مورد پیامبرانی مانند حضرت سلیمان علیه‌السلام، دعوتی به بازنگری در ساختارهای قدرت و تأکید بر رحمت و عدالت در مدیریت است. راهکارهای ارائه‌شده برای زیست در زمانه انحطاط، ترکیبی از تعامل اجتماعی، حفظ استقلال اخلاقی، و امید به گشایش الهی است. این اثر، چونان چشمه‌ای جوشان، مخاطب را به تأمل در مسئولیت‌های اجتماعی و دینی خود دعوت می‌کند و بر اهمیت علم، عدالت و انتظار فرج به‌عنوان ارکان اصلاح جامعه تأکید دارد.