متن تحقیق

المسکه: تأملی در علم الأبجد و جایگاه آن در علوم غریبه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۵۸)

دیباچه

کتاب حاضر، بازتابی از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره در جلسه‌ای با محوریت علم الأبجد است که با نگاهی نقادانه و ژرف به بررسی این علم، روایات منسوب به آن، و جایگاهش در علوم غریبه می‌پردازد. این اثر، با تکیه بر محتوای اصلی، کوشیده است تا با زبانی روشن و متین، مفاهیم را به گونه‌ای سامان دهد که چونان کلیدی، درهای معرفت را بر خواننده بگشاید. همانند درختی که ریشه در خاک حقیقت دارد و شاخسار آن به سوی آسمان معنا گسترده است، این متن می‌کوشد تا با پیوند میان نقد علمی و زیبایی‌های ادبی، خواننده را به تأمل در اسرار علوم غریبه دعوت کند.

بخش یکم: چیستی علم الأبجد و نقد تعاریف متداول

ماهیت علم الأبجد

استاد فرزانه قدس‌سره، در تبیین ماهیت علم الأبجد، بر این نکته تأکید دارند که حروف متداول ابجد (ابجد، هوز، حطی، کلمن، سعفص، قرشت، ثخذ، ضظغ) ارتباطی با این علم ندارند. ایشان این علم را به مثابه قفل و کلیدی می‌دانند که درهای رازهای هستی را می‌گشاید و می‌بندد، نه صرفاً ترتیبی از حروف که در اذهان عامه رواج یافته است. علم الأبجد، به باور ایشان، علمی است عملی و اسرارآمیز که فراتر از تعاریف ساده‌انگارانه، قابلیت‌هایی شگرف در رمزگشایی و اثرگذاری دارد. این علم، مانند جریانی نهان در دل کوه، از دیدگان ظاهربین پنهان است، اما برای جویندگان حقیقت، گنجینه‌ای از معرفت را به ارمغان می‌آورد.

نقد تعاریف و آموزش‌های غیرمعتبر

در پاسخ به پرسشی درباره آموزش علم الأبجد در برخی پایگاه‌های اینترنتی، استاد فرزانه تأکید می‌ورزند که این علم به سادگی قابل آموزش نیست و تعاریف متداول آن، فاقد عمق و ارزش علمی است. ایشان آموزش‌های سطحی را به مانند خاکستری بر باد می‌دانند که از آتش معرفت حقیقی نشأت نگرفته است. این دیدگاه، ریشه در سنت‌های عرفانی دارد که علوم غریبه را محتاج بصیرت و هدایت الهی می‌شمارند. استاد با تأکید بر پیچیدگی این علم، آن را از دسترس آموزش‌های عامه‌پسند دور می‌سازند و بر ضرورت تجربه و ژرف‌نگری در فراگیری آن اصرار می‌ورزند.

بخش دوم: نقد روایات منسوب به علم الأبجد

بررسی روایت شماره ۶۹۳

در روایتی منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام (شماره ۶۹۳)، آمده است که عثمان بن عفان از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره تفسیر ابجد پرسید و پیامبر فرمودند: «تَعَلَّمُوا تَفْسِيرَ أَبْجَدْ فَإِنَّ فِيهِ الْأَعَاجِيبَ كُلَّهَا»، به معنای «تفسیر ابجد را بیاموزید که همه شگفتی‌ها در آن است». همچنین فرمودند: «وَيْلٌ لِعَالِمٍ جَهِلَ تَفْسِيرَهُ»، یعنی «وای بر عالمی که معنای آن را نداند». استاد فرزانه این روایت را فاقد اصالت و غیرحدیثی می‌دانند و معتقدند که این سخنان به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله منتسب نیست.

ترجمه روایت: از محمد بن الحسن بن احمد بن الولید نقل است که محمد بن الحسن الصفار، از محمد بن الحسین بن ابی الخطاب و احمد بن الحسن بن علی بن فضال، از علی بن اسباط، از حسن بن زید، از محمد بن سالم، از اصبغ بن نباته نقل کرده‌اند که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: عثمان بن عفان از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پرسید: «ای رسول خدا، تفسیر ابجد چیست؟» پیامبر فرمودند: «تفسیر ابجد را بیاموزید که همه شگفتی‌ها در آن است. وای بر عالمی که معنای آن را نداند.»

استاد فرزانه، با نگاهی نقادانه، این روایت را سرهم‌بندی‌شده و فاقد مبنای شرعی می‌دانند. ایشان تأکید دارند که چنین روایتی نمی‌تواند کلام معصوم باشد، چرا که فاقد سند معتبر و محتوای منطقی است. این نقد، چونان آیینه‌ای صاف، کاستی‌های روایت را آشکار می‌سازد و بر لزوم بررسی سندی و محتوایی در حدیث‌شناسی تأکید دارد.

تفسیر حروف ابجد در روایت

روایت مذکور، تفسیری از حروف ابجد ارائه می‌دهد:

• الف: آلاء الله، به معنای نعمات الهی.
• باء: بهجة الله، به معنای شادی و سرور الهی.
• جیم: جنة الله، جلال الله، و جماله، به معنای بهشت، جلال، و جمال الهی.
• دال: دین الله، به معنای دین الهی.

استاد فرزانه این تفسیر را غیرواقعی و ساختگی می‌دانند و معتقدند که این معانی، مانند برگ‌هایی پراکنده بر باد، فاقد ریشه در حقیقت‌اند. این نقد، بر تمایز میان علوم معتبر و تعاریف خودساخته تأکید دارد و نشان‌دهنده دقت ایشان در بررسی محتوای روایات است.

تفسیر حروف هوز و ارتباط با عذاب اخروی

روایت، هاء را به «هاویه» (جهنم)، واو را به «وَيْلٌ لِأَهْلِ النَّارِ» (وای بر اهل آتش)، و زای را به «زاویة فی النار» (گوشه‌ای در آتش) مرتبط می‌سازد. استاد فرزانه این تعابیر را غیرمنطقی و بی‌ارتباط با علم الأبجد می‌دانند. این بخش از روایت، با آیاتی از قرآن کریم مانند فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (سوره هود، آیه ۱۰۶: «و اما کسانی که تیره‌بخت شدند، در آتش‌اند و در آن ناله و فریاد دارند») همخوانی دارد، اما استاد تأکید دارند که این ارتباط، مصنوعی و فاقد اعتبار است.

تفسیر حروف حطی و شب قدر

در روایت، حاء به «حطوط الخطایا» (ریزش گناهان در شب قدر) و طاء به «طوبی لهم وحسن مآب» (درخت طوبی و نیک‌فرجامی) نسبت داده شده است. استاد فرزانه این تعابیر را غیرواقعی می‌دانند و معتقدند که چنین تفسیری، مانند سرابی در بیابان، فاقد حقیقت است. اشاره به شب قدر، با آیه إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ (سوره قدر، آیه ۱: «ما آن را در شب قدر نازل کردیم») مرتبط است، اما استاد این ارتباط را غیرمنطقی می‌شمارند.

تفسیر طوبی و بهشت

روایت، طوبی را درختی بهشتی معرفی می‌کند که خداوند در آن از روح خود دمیده و شاخه‌هایش از پشت دیوار بهشت دیده می‌شود. این توصیف، با آیاتی مانند وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ (سوره بقره، آیه ۲۵: «و کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، برایشان باغ‌هایی است که از زیر آن‌ها نهرها جاری است») همخوانی دارد. با این حال، استاد فرزانه این توصیف را بی‌ارتباط با علم الأبجد می‌دانند و آن را به مانند نقشی بر آب، فاقد استحکام می‌شمارند.

تفسیر حروف کلمن و معانی الهی

روایت، کاف را به «کلام الله» (سخن خدا)، لام را به «إلمام أهل الجنة» (آمیختگی اهل بهشت)، میم را به «ملك الله الذي لا يزول» (سلطنت الهی که زوال نمی‌یابد)، و نون را به ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ (سوره قلم، آیه ۱: «نون، سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند») مرتبط می‌سازد. استاد فرزانه این تفسیر را غیرحدیثی و ساختگی می‌دانند و تأکید دارند که این معانی، مانند پرتوهای پراکنده، به حقیقت علم الأبجد راه نمی‌برند.

تفسیر حروف سعفص و قرشت

در روایت، صاد به «صاع بصاع» (جزای برابر) و قرشت به «قرشهم و نشرهم إلى يوم القيامة» (جمع و پراکندگی تا روز قیامت) نسبت داده شده است. این بخش با آیاتی مانند إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ (سوره نساء، آیه ۴۰: «خداوند به اندازه ذره‌ای ستم نمی‌کند») همخوانی دارد، اما استاد فرزانه این تفسیر را مصنوعی و فاقد اصالت می‌دانند.

بخش سوم: جایگاه علم الأبجد در علوم غریبه

پیچیدگی و قابلیت‌های علم الأبجد

استاد فرزانه، علم الأبجد را علمی پیچیده و نیازمند سال‌ها مطالعه می‌دانند که مانند دریایی ژرف، اسرار نهان را در خود جای داده است. این علم، قابلیت‌هایی چون رمزگشایی، اثرگذاری معنوی، و حتی حفاظت از آزار دیگران را داراست. ایشان تأکید دارند که این علم، فراتر از الفاظ ظاهری، مانند کلیدی است که قفل‌های نهان را می‌گشاید و به جوینده‌اش قدرتی معنوی می‌بخشد.

نقد سوءاستفاده از علم الأبجد

استاد فرزانه، با اشاره به تجربه بیست‌ساله خود، از سوءاستفاده برخی از علم الأبجد برای مقاصد مادی انتقاد می‌کنند. ایشان این سوءاستفاده را به مانند بهره‌گیری از گوهری گران‌بها برای مقاصد پست می‌دانند و از کنار گذاشتن این علم به دلیل رویکردهای کاسب‌کارانه خبر می‌دهند. این نقد، بر اهمیت نیت خالص در فراگیری علوم غریبه تأکید دارد.

کمال و قدرت علم الأبجد

در پاسخ به پرسشی درباره فایده علم الأبجد، استاد آن را مایه کمال و قدرتمندی معرفی می‌کنند که چون سپری، انسان را از آزار و آسیب دیگران محافظت می‌کند. این علم، مانند نوری در تاریکی، راه کمال را به جوینده نشان می‌دهد و او را از گزند دشمنان در امان می‌دارد.

رد ارتباط روایت با پیامبر

استاد فرزانه تأکید دارند که روایت منسوب به علم الأبجد، هیچ ارتباطی با پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله ندارد و پرسشگر (عثمان) نیز تأثیری در محتوای آن نداشته است. این نقد، مانند آیینه‌ای صاف، حقیقت روایت را آشکار می‌سازد و بر لزوم حفظ اصالت در نقل احادیث تأکید دارد.

بخش چهارم: جمع‌بندی و تأملات پایانی

درس‌گفتار جلسه ۲۵۸، چونان گوهری در صدف معرفت، نگاهی نقادانه و ژرف به علم الأبجد و روایات منسوب به آن ارائه می‌دهد. استاد فرزانه، با نگاهی موشکافانه، روایات ساختگی را از علوم معتبر جدا ساخته و علم الأبجد را به عنوان علمی پیچیده و عملی معرفی کرده‌اند که فراتر از تعاریف ظاهری، قابلیت‌هایی شگرف دارد. نقد ایشان بر سوءاستفاده از این علم و تأکید بر جنبه‌های کمال‌بخش آن، راهنمایی است برای جویندگان حقیقت که در پی معرفتی خالص و بی‌آلایش‌اند.

این اثر، با تکیه بر آیات قرآن کریم و اصول حدیث‌شناسی، جایگاه علم الأبجد را در فرهنگ اسلامی تبیین کرده و بر لزوم بررسی دقیق منابع و روایات تأکید دارد. علم الأبجد، مانند رودی که از سرچشمه‌های نهان سرچشمه می‌گیرد، در صورت فراگیری صحیح، می‌تواند به کمال و قدرتمندی انسان بینجامد.