متن تحقیق

کتاب المسکه: بازتاب‌هایی از حکمت و اخلاق در پرهیز از مخاصمه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۸۳)

دیباچه

این نوشتار، بازنویسی و تدوینی است از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره که در جلسه‌ای با محوریت پرهیز از مخاصمه، نقد جبرگرایی، و تأمل در اقتضائات انسانی در چارچوب موضوع المسکه ارائه شده است. هدف این اثر، ارائه تفسیری ژرف و منسجم از مفاهیم دینی و اخلاقی است که با نگاهی حکیمانه به مسائل تاریخی، اجتماعی و فرهنگی، راهی به سوی فهم عمیق‌تر از دین و اخلاق می‌گشاید. این نوشتار با بهره‌گیری از زبانی فصیح و متین، کوشیده است تا معانی روایات و تأملات استاد را با دقتی تمام و با حفظ روح اصلی آن به خواننده منتقل نماید. در این مسیر، با استفاده از تمثیلات و اشارات ادبی، تلاش شده است تا مفاهیم پیچیده در قالبی روشن و دلنشین ارائه گردد، بی‌آنکه از اصالت و عمق معانی کاسته شود.

بخش نخست: پرهیز از مخاصمه در ساحت دین

جایگاه روایات در باب ترک مخاصمه

یکی از محورهای اساسی درس‌گفتار، بررسی جایگاه حدیثی است که به پرهیز از مخاصمه با مردم دعوت می‌کند. روایت مورد بحث، که در متون حدیثی به شماره 749 ثبت شده، چنین است:

لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ، فَإِنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَطَاعُوا أَنْ يُحِبُّونَا لَأَحَبُّونَا، إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ النَّاسِ، فَلَا يَزِيدُ فِيهِمْ أَحَدٌ أَبَدًا، وَلَا يَنْقُضُ مِنْهُمْ أَحَدٌ أَبَدًا

ترجمه: با مردم مخاصمه نکنید، زیرا اگر مردم توانایی دوست داشتن ما را داشتند، بی‌گمان ما را دوست می‌داشتند. خداوند میثاق مردم را گرفته است، پس نه کسی به آن افزوده می‌شود و نه کسی از آن کاسته می‌شود.

این روایت، بر پرهیز از نزاع و درگیری در تبلیغ دین تأکید دارد و از این منظر، باید در باب ترک مخاصمه جای می‌گرفت. استاد با دقت به این نکته اشاره می‌کنند که طبقه‌بندی نادرست این حدیث در کتب روایی، ممکن است از فهم دقیق آن بکاهد. این نقد، نشان‌دهنده اهتمام به ساختار موضوعی احادیث و ضرورت بازنگری در نظام‌مندی روایات است، گویی که این حدیث چون گوهری در جایگاهی ناسازگار قرار گرفته و نیازمند بازآرایی است تا درخشش آن آشکار شود.

میثاق الهی و محدودیت استطاعت انسانی

در ادامه، روایت به میثاق الهی اشاره دارد که خداوند از مردم گرفته است. این میثاق، نه افزایش می‌یابد و نه کاهش، بلکه ثابت و جاودانه است. استاد این معنا را چنین تفسیر می‌کنند که پذیرش یا عدم پذیرش محبت اهل بیت، در گرو استطاعت و ظرفیت درونی انسان‌هاست. اگر کسی این توانایی را داشته باشد، به سوی محبت هدایت می‌شود، وگرنه از آن محروم می‌ماند. این تفسیر، چونان کلیدی است که قفل معانی پیچیده هدایت الهی را می‌گشاید، بی‌آنکه انسان را در بند جبر اسیر کند.

در روایت دیگری به شماره 750، که از امام باقر علیه‌السلام نقل شده، آمده است:

لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ، فَإِنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَطَاعُوا أَنْ يُحِبُّونَا لَأَحَبُّونَا، إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ شِيعَتِنَا يَوْمَ أَخَذَ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ، فَلَا يَزِيدُ فِيهِمْ أَحَدًا أَبَدًا، وَلَا يَنْقُصُ مِنْهُمْ أَحَدًا أَبَدًا

ترجمه: با مردم مخاصمه نکنید، زیرا اگر مردم می‌توانستند ما را دوست بدارند، بی‌گمان دوست می‌داشتند. خداوند میثاق شیعیان ما را در روزی که میثاق پیامبران را گرفت، ستاند، پس نه کسی به آن افزوده می‌شود و نه کسی از آن کاسته می‌شود.

این روایت، شیعه بودن را موهبتی الهی می‌داند که ریشه در میثاقی ازلی دارد. با این حال، استاد با نگاهی نقادانه تأکید می‌کنند که این میثاق به معنای جبر نیست، بلکه انسان در پذیرش آن اختیار دارد. این دیدگاه، گویی نوری است که تاریکی‌های جبرگرایی را پراکنده می‌سازد و انسان را به سوی انتخاب آگاهانه هدایت می‌کند.

بخش دوم: نقد جبرگرایی و تأکید بر اختیار

نقد جبر در روایات

استاد با نگاهی تیزبین، برخی روایات را که ظاهری جبرگرایانه دارند، مورد نقد قرار می‌دهند. به عنوان نمونه، روایتی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا أَخَذَ بِعُنُقِهِ فَأَدْخَلَهُ فِي هَٰذَا الْأَمْرِ

ترجمه: هرگاه خداوند برای بنده‌ای خیر بخواهد، یقه او را می‌گیرد و او را در این امر (ولایت) وارد می‌کند.

این تعبیر، که به «یقه گرفتن» اشاره دارد، از نظر استاد نادرست و غیرمنطقی است. انسان، چونان موجودی آزاد و مختار آفریده شده و هدایت او مانند کشیدن الاغ از پله‌ها نیست. این نقد، مانند تیغی است که پرده‌های جبرگرایی را می‌درد و حقیقت اختیار انسانی را آشکار می‌سازد. استاد تأکید می‌کنند که تنها بخش «لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ» از این روایات معتبر است و سایر بخش‌ها، که به جبر اشاره دارند، ساخته ذهن و غیرقابل پذیرش‌اند.

اقتضاء به جای جبر

استاد، مفهوم اقتضاء را به جای جبر پیشنهاد می‌کنند. اقتضاء، به معنای زمینه‌ها و ظرفیت‌های درونی انسان است که او را به سوی سعادت یا شقاوت هدایت می‌کند. این دیدگاه، با استناد به حدیث «السَّعِيدُ سَعِيدٌ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَالشَّقِيُّ شَقِيٌّ فِي بَطْنِ أُمِّهِ» (سعید در شکم مادرش سعید است و شقی در شکم مادرش شقی)، بر نقش ظرفیت‌های ذاتی انسان تأکید دارد. این معنا، گویی چون جویباری زلال، مسیر هدایت را از سنگلاخ‌های جبرگرایی جدا می‌سازد و انسان را مسئول انتخاب‌های خویش می‌داند.

در روایت دیگری از امام صادق علیه‌السلام آمده است:

لَا تَدْعُوا إِلَىٰ هَٰذَا الْأَمْرِ فَإِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَيْرًا أَخَذَ بِعُنُقِهِ فَأَدْخَلَهُ فِي هَٰذَا الْأَمْرِ

ترجمه: به این امر (ولایت) دعوت نکنید، زیرا اگر خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، او را وارد آن می‌کند.

استاد این روایت را نیز نقد کرده و تعبیر «أَخَذَ بِعُنُقِهِ» را ناپسند می‌دانند، زیرا با کرامت انسانی سازگار نیست. در عوض، تأکید می‌کنند که هدایت الهی بر اساس اقتضائات درونی و بدون اجبار صورت می‌گیرد.

بخش سوم: نقد تاریخی و اجتماعی مخاصمه

جبر تاریخی در ایران

استاد با نگاهی ژرف به تاریخ ایران، از جبر حاکم بر جامعه سخن می‌گویند. در طول تاریخ، از شاه و رعیت گرفته تا شاعر و عالم، همگی در بند جبر بوده‌اند و آزادی بیان و اندیشه از آن‌ها سلب شده بود. شاعرانی چون حافظ، سعدی، خیام و مولوی، به دلیل محدودیت‌های سیاسی و فرهنگی، نتوانستند آزادانه سخن بگویند. این جبر، چونان زنجیری بر پای اندیشه و هنر، مانع از شکوفایی حقیقت شد. استاد پیشنهاد می‌کنند که محاکمه‌ای برای شاعران تشکیل شود تا تأثیر این جبر بر آثارشان بررسی گردد، گویی که این محاکمه، آینه‌ای است برای بازتاب حقیقت‌های نهان در پس پرده‌های تاریخ.

به عنوان نمونه، از رفتار یکی از پادشاهان صفوی یاد می‌شود که در ماه رمضان روزه خود را باطل کرد و با مسیحیان به قمار پرداخت. این رفتار، نشانه‌ای از جبر فرهنگی و اجتماعی است که حتی بر حاکمان نیز اثر می‌گذاشت. استاد این نکته را چونان شاخه‌ای از درخت تاریخ می‌دانند که ریشه در فرهنگ تقلید و فقدان استقلال فکری دارد.

جبر در فرهنگ عمومی

استاد به فرهنگ تقلید کورکورانه در کشورهای منطقه اشاره می‌کنند، جایی که رفتارهای جمعی بدون تأمل شکل می‌گیرد. به عنوان مثال، خاطره‌ای از حمل بار با الاغ نقل می‌کنند که در گذشته، الاغ‌ها با جبر هدایت می‌شدند و اگر یکی به حیاط می‌رفت، دیگران نیز به دنبالش می‌رفتند. این تمثیل، چونان آیینه‌ای است که رفتارهای جبری انسان‌ها را در برابر دیدگان قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که تقلید کورکورانه، چگونه استقلال فکری را از جامعه سلب می‌کند.

نقد خشونت و کشتار

استاد با تأسف به کشتارهای گسترده در تاریخ ایران و جهان اشاره می‌کنند و آن را با اصل «لَا تُخَاصِمُوا» ناسازگار می‌دانند. به گفته ایشان، صدها هزار نفر در درگیری‌ها کشته شده‌اند و میلیون‌ها نفر آواره گشته‌اند. این خشونت‌ها، که ریشه در مخاصمه دارد، با روح دین که امری قلبی و مبتنی بر محبت است، در تضاد است. استاد از گروه‌هایی یاد می‌کنند که با ادعای پیروی از دین، به خشونت و کشتار روی آورده‌اند، گویی که این اعمال، چونان خاری در گلستان دین فرو رفته است.

در این راستا، به نمونه‌هایی از سوءاستفاده از حیوانات، مانند کشتار الاغ‌ها و استفاده از گوشت آن‌ها در غذا، اشاره می‌شود. استاد این رفتار را نشانه فساد در صنایع غذایی می‌دانند و از ادعاهایی مبنی بر استفاده از گوشت سگ در کالباس سخن می‌گویند. این نقد، چونان هشداری است که انسان را به تأمل در سلامت جسمی و معنوی دعوت می‌کند. با این حال، استاد تأکید می‌کنند که گوشت الاغ حلال است، اما شفافیت در غذا و احترام به حیوانات، ارزشی والاست که باید پاس داشته شود.

بخش چهارم: خصومت و آثار مخرب آن

تفاوت دعوا و خصومت

استاد با دقتی حکیمانه، میان دعوا و خصومت تمایز قائل می‌شوند. دعوا امری ظاهری است که می‌توان آن را با گفت‌وگو و مدارا رفع کرد، اما خصومت، کینه‌ای است قلبی که ریشه در عناد و دشمنی دارد. به عنوان مثال، خاطره‌ای از دعوای فردی با پدرش در قم نقل می‌شود که مردم او را سرزنش کردند که با پدر نباید مخاصمه کرد. این خاطره، چونان درس‌نامه‌ای است که نشان می‌دهد خصومت، حتی در روابط خانوادگی، مخرب و ناپسند است.

در روایتی از امام باقر علیه‌السلام آمده است:

إِيَّاكَ وَالْخُصُومَاتِ، فَإِنَّهَا تُورِثُ الشَّكَّ، وَتُحْبِطُ الْعَمَلَ، وَتَرْدِي صَاحِبَهَا

ترجمه: از خصومت بپرهیز، زیرا خصومت شک می‌آورد، عمل را باطل می‌کند و صاحبش را به هلاکت می‌رساند.

این روایت، چونان چراغی است که راه را از چاه نشان می‌دهد و هشدار می‌دهد که خصومت، ایمان و عمل صالح را تباه می‌سازد. استاد این نکته را با خاطره‌ای از خارج مقایسه می‌کنند، جایی که برخورد با تصادف با آرامش و بدون خصومت حل می‌شود، برخلاف فرهنگ مخاصمه در برخی جوامع.

حیرت و گمراهی ناشی از خصومت

استاد به روایتی دیگر اشاره می‌کنند که خصومت درباره مسائل الهی، انسان را به حیرت و گمراهی می‌کشاند:

فَتَحَيَّرُوا حَتَّىٰ أَنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَدْعُو مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ فَيُجِيبُ مِنْ خَلْفِهِ

ترجمه: آن‌ها چنان حیران شدند که مرد از پیش روی خود صدا می‌زد و از پشت سرش پاسخ می‌شنید.

در روایتی دیگر آمده است: «حَتَّىٰ تَاهُوا فِي الْأَرْضِ» (تا جایی که در زمین گمراه شدند). این تعابیر، چونان نقاشی‌ای است که سردرگمی انسان را در اثر خصومت به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه مخاصمه، انسان را از مسیر حقیقت دور می‌سازد.

بخش پنجم: دعوت به توحید و محبت

منطق الهی در انسان

استاد به روایتی از امام باقر علیه‌السلام اشاره می‌کنند که بر ظرفیت منطقی انسان برای شناخت خدا تأکید دارد:

إِنَّ النَّاسَ لَا يَزَالُ لَهُمُ الْمَنْطِقُ حَتَّىٰ يَتَكَلَّمُوا فِي اللَّهِ، فَإِذَا سَمِعْتُمْ ذَلِكَ فَقُولُوا: لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ

ترجمه: مردم همواره منطق دارند تا درباره خدا سخن گویند، پس چون این را شنیدید، بگویید: جز خدا خدایی نیست.

این روایت، انسان را به تأمل در خداوند و اعتراف به توحید دعوت می‌کند. استاد این کلام را چونان بذری می‌دانند که در خاک ذهن انسان کاشته می‌شود و با تأمل و منطق، به درخت توحید بارور می‌گردد.

دعوت به محبت اهل بیت

استاد تأکید می‌کنند که دعوت به محبت اهل بیت نباید با مخاصمه همراه باشد. روایت «لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ» دعوتی است به محبت و آرامش، نه اجبار و نزاع. این اصل، چونان جویباری است که از چشمه محبت اهل بیت سرچشمه می‌گیرد و قلب‌ها را سیراب می‌سازد.

جمع‌بندی

این نوشتار، با بازتاب درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به بررسی پرهیز از مخاصمه، نقد جبرگرایی، و نقش اقتضائات انسانی در هدایت دینی پرداخت. روایات مورد بحث، بر اهمیت دعوت به محبت اهل بیت بدون اجبار و نزاع تأکید دارند و خصومت را آفتی برای ایمان و عمل صالح می‌دانند. نقد جبرگرایی، انسان را به سوی اختیار و مسئولیت در برابر انتخاب‌هایش هدایت می‌کند، در حالی که تأملات تاریخی و اجتماعی، نشان‌دهنده تأثیر مخرب مخاصمه بر جوامع است. این اثر، خواننده را به تأمل در آزادی، پرهیز از کینه‌های قلبی، و پذیرش هدایت الهی بر اساس اقتضائات درونی دعوت می‌کند، گویی که این درس‌گفتار، چراغی است که راه را در تاریکی‌های جبر و خصومت روشن می‌سازد.