متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در اهتمام به رعیت و یقین در قضاوت

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۳۳۳)

دیباچه

درس‌گفتارهای المسکه، چونان چشمه‌ای زلال از معارف دینی، به بررسی ابعاد گوناگون مسئولیت‌های پیشوایان دینی در قبال جامعه می‌پردازد. این گفتارها، با محوریت اهتمام به رعیت و یقین در قضاوت، نوری بر وظایف اجتماعی و معنوی پیشوایان دینی می‌افکنند. در این نوشتار، محتوای درس‌گفتار سیصد و سی و سوم، با نگاهی ژرف و ساختارمند، بازنویسی شده تا چونان آیینه‌ای، سیره عملی و نظری امیرمؤمنان علیه‌السلام را در مدیریت جامعه و رسیدگی به محرومان بازتاب دهد. این اثر، با تکیه بر روایات معتبر و تحلیل‌های عمیق، راهنمایی است برای درک مسئولیت‌های پیشوای دینی در برابر رعیت.

بخش نخست: اهتمام به رعیت، بنیان مدیریت دینی

مفهوم اهتمام و جایگاه آن در مدیریت دینی

استاد فرزانه قدس‌سره در این درس‌گفتار، اهتمام به رعیت را چونان ستونی استوار در بنای مدیریت دینی معرفی می‌کنند. واژه «اهتمام» در این سیاق، فراتر از توجه معمولی، به التزامی عمیق و مسئولانه اشاره دارد که پیشوای دینی را به رسیدگی همه‌جانبه به نیازهای مادی و معنوی جامعه ملزم می‌سازد. این اهتمام، چونان نسیمی حیات‌بخش، جامعه را از محرومیت و ناداری رهایی می‌بخشد و عدالت را در تاروپود آن می‌تنید.

یقین در قضاوت، پایه عدالت قضایی

در ادامه، ضرورت «یقین» در قضاوت به‌عنوان اصلی بنیادین مطرح می‌شود. استاد تأکید دارند که قضاوت در نظام دینی باید بر پایه یقین استوار باشد، نه بر گمانه‌زنی یا احتیاط غیرضروری. این اصل، چونان مشعلی فروزان، از ظلم و خطا در احکام قضایی جلوگیری می‌کند و بر پایبندی به حقایق عینی تأکید دارد. قاضی در این نظام، نمی‌تواند با تردید یا ابهام حکم صادر کند، بلکه باید با یقین، عدالت را به منصه ظهور رساند.

نقد محتوای آموزشی و لزوم بازنگری

استاد با نگاهی نقادانه، محتوای آموزشی پیشین را به دلیل عدم انسجام و استفاده از عبارات غیرضروری مورد ارزیابی قرار می‌دهند. این نقد، چونان آینه‌ای روشن، ضرورت بازنگری در روش‌های آموزش دینی را نمایان می‌سازد. ایشان خواستار تمرکز بر مفاهیم کلیدی و پرهیز از پیچیدگی‌های غیرضروری‌اند تا علم دینی، چونان جویباری روان، به نیازهای واقعی جامعه پاسخ دهد.

بخش دوم: مسئولیت پیشوای دینی در قبال محرومان

رسیدگی به خانواده‌های شهدا و ایتام

یکی از محورهای اصلی درس‌گفتار، مسئولیت مستقیم پیشوای دینی در قبال خانواده‌های شهدا و ایتام است. اگر سربازی به دستور پیشوا به جنگ اعزام شود و جان خود را از دست دهد، پیشوا موظف است چونان پدری مهربان، به وضعیت خانواده او رسیدگی کند. این مسئولیت، چونان بارانی رحمت، بر سر ایتام و بیوه‌زنان می‌بارد و از محرومیت آن‌ها می‌کاهد.

نقد عزاداری‌های بدون عمل

استاد با تأکید بر ناکافی بودن عزاداری‌های بدون عمل، معتقدند که پیشوای دینی نباید تنها به ابراز تأسف بسنده کند. این عزاداری‌ها، اگرچه ارزشمندند، اما بدون اقدام عملی، چونان ابر بی‌باران، نمی‌توانند نیازهای جامعه را برآورده سازند. پیشوای دینی باید با اقدامات عملی، چونان باغبانی دلسوز، به پرورش عدالت و رفع محرومیت بپردازد.

ایتام، مصداقی از رعیت

ایتام، به‌عنوان بخشی از رعیت، در کانون توجه پیشوای دینی قرار دارند. استاد با اشاره به نهادهایی چون بنیاد شهید، بر اهمیت حمایت سازمان‌یافته از این گروه آسیب‌پذیر تأکید می‌کنند. ایتام، چونان نهال‌هایی شکننده، نیازمند مراقبت و توجه ویژه‌اند تا در سایه عدالت دینی، به رشد و بالندگی برسند.

بخش سوم: روایت اهتمام عملی امیرمؤمنان علیه‌السلام

روایت بحار الأنوار: گشاده‌رویی و مهربانی

در روایتی از کتاب بحار الأنوار (جلد ۴۱، صفحه ۵۱)، سیره امیرمؤمنان علیه‌السلام در اهتمام به رعیت به زیبایی ترسیم شده است:

إِنَّ عَلِيًّا عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمْ يَقُمْ مَرَّةً عَلَى الْمِنْبَرِ إِلَّا قَالَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ: مَا زِلْتُ مَظْلُومًا مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ، وَكَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ بَشَرُهُ دَائِمٌ، وَثَغْرُهُ بَاسِمٌ، غَيْثٌ لِمَنْ رَغِبَ، وَغِيَاثٌ لِمَنْ ذَهَبَ، مَآلُ الْآمِلِ، وَثِمَالُ الْأَرَامِلِ، يَتَعَطَّفُ عَلَى رَعِيَّتِهِ، وَيَتَصَرَّفُ عَلَى مَشِيَّتِهِ، وَيَكْفُهُ بِحُجَّتِهِ، وَيَكْفِيهِ بِمَهْجَتِهِ.

ترجمه: همانا علی علیه‌السلام هیچ‌گاه بر منبر نرفت مگر آنکه در پایان سخنانش پیش از پایین آمدن گفت: «از زمانی که خداوند پیامبرش را قبض روح کرد، پیوسته مظلوم بوده‌ام.» و او همواره چهره‌ای گشاده داشت، و لبخند بر لبانش بود، بارانی برای مشتاقان، فریادرسی برای درماندگان، پناهگاه آرزومندان، و تکیه‌گاه بیوه‌زنان. او به رعیت خود مهر می‌ورزید، بر اساس اراده الهی عمل می‌کرد، با حجت خود از آن‌ها دفاع می‌کرد، و با جان خود آن‌ها را کفایت می‌نمود.

این روایت، چونان نگینی درخشان، شخصیت چندوجهی امیرمؤمنان علیه‌السلام را به تصویر می‌کشد که ترکیبی از مهربانی، عدالت، و مسئولیت‌پذیری است. گشاده‌رویی ایشان، چونان خورشیدی تابان، امید و آرامش را به جامعه ارزانی می‌داشت.

داستان کمک به زنی بیوه

روایت دیگری، نمونه‌ای عملی از اهتمام امیرمؤمنان علیه‌السلام را بازگو می‌کند:

وَنَظَرَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَى امْرَأَةٍ عَلَى كَتِفَيْهَا قِرْبَةُ مَاءٍ، فَأَخَذَ مِنْهَا الْقِرْبَةَ فَحَمَلَهَا إِلَى مَوْضِعِهَا، وَسَأَلَهَا عَنْ حَالِهَا، فَقَالَتْ: بَعَثَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ صَاحِبِي إِلَى بَعْضِ الثُّغُورِ فَقُتِلَ، وَتَرَكَ عَلَيَّ صِبْيَانًا يَتَامَى، وَلَيْسَ عِنْدِي شَيْءٌ، فَقَدْ أَلْجَأَتْنِي الضَّرُورَةُ إِلَى خِدْمَةِ النَّاسِ. فَانْصَرَفَ فَبَاتَ لَيْلَتَهُ قَلِقًا، فَلَمَّا أَصْبَحَ حَمَلَ زِنْبِيلًا فِيهِ طَعَامٌ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَعْطِنِي أَحْمِلُهُ عَنْكَ، فَقَالَ: مَنْ يَحْمِلُ وِزْرِي عَنِّي يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟

ترجمه: علی علیه‌السلام زنی را دید که بر شانه‌هایش مشکی پر از آب بود. مشک را از او گرفت و تا خانه‌اش برد. از حالش پرسید، زن گفت: «علی بن ابی‌طالب، همسرم را به یکی از جبهه‌ها فرستاد و او کشته شد، و برایم فرزندانی یتیم گذاشت. چیزی ندارم و از سر ناچاری برای مردم کار می‌کنم.» علی علیه‌السلام بازگشت و شب را با نگرانی سپری کرد. صبح‌گاه، زنبیلی پر از غذا برداشت. برخی گفتند: «بگذار ما آن را برایت ببریم.» گفت: «چه کسی بار گناهم را در روز قیامت بر دوش خواهد کشید؟»

این روایت، چونان گوهری گران‌بها، مسئولیت‌پذیری شخصی امیرمؤمنان علیه‌السلام را نشان می‌دهد. ایشان، به‌جای واگذاری وظیفه به دیگران، خود مستقیماً به رفع نیاز محرومان می‌پردازند.

ادامه داستان: فروتنی و خدمت بی‌ریا

فَأَتَى وَقَرَعَ الْبَابَ، فَقَالَتْ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: أَنَا ذَلِكَ الْعَبْدُ الَّذِي حَمَلَ مَعَكِ الْقِرْبَةَ، فَافْتَحِي فَإِنَّ مَعِي شَيْئًا لِلصِّبْيَانِ، فَقَالَتْ: رَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ وَحَكَمَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَدَخَلَ وَقَالَ: إِنِّي أَحْبَبْتُ اكْتِسَابَ الثَّوَابِ، فَاخْتَارِي بَيْنَ أَنْ تَعْجِنِي وَتَخْبِزِي وَبَيْنَ أَنْ تُعَلِّلِي الصِّبْيَانَ لِأَخْبِزَ أَنَا.

ترجمه: به در خانه آمد و در زد. زن گفت: «کیست؟» گفت: «من همان بنده‌ای هستم که دیروز مشکت را آوردم. در را باز کن، چیزی برای کودکان آورده‌ام.» زن گفت: «خدا از تو راضی باشد و میان من و علی بن ابی‌طالب داوری کند.» او وارد شد و گفت: «دوست دارم ثوابی کسب کنم. انتخاب کن که خمیر کنی و نان بپزی یا با کودکان سرگرم شوی تا من نان بپزم.»

این بخش، چونان نقشی بر آب، فروتنی و خدمت بی‌ریای امیرمؤمنان علیه‌السلام را به تصویر می‌کشد. ایشان نه‌تنها کمک مادی ارائه می‌دهند، بلکه با مشارکت در امور روزمره، الگویی از خدمت بی‌ریا را به نمایش می‌گذارند.

اقدام عملی و عبرت‌آموزی

فَقَالَتْ: أَنَا بِالْخَبْزِ أَبْصَرُ وَعَلَيْهِ أَقْدَرُ، وَلَكِنْ شَأْنَكَ وَالصِّبْيَانَ، فَعَلَّلَهُمْ حَتَّى أَفْرَغَ مِنَ الْخَبْزِ، قَالَ: فَعَمَدَتْ إِلَى الدَّقِيقِ فَعَجَنَتْهُ، وَعَمَدَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَى اللَّحْمِ فَطَبَخَهُ، وَجَعَلَ يُلَقِّمُ الصِّبْيَانَ مِنَ اللَّحْمِ وَالتَّمْرِ وَغَيْرِهِ، فَكُلَّمَا نَاوَلَ الصِّبْيَانَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا قَالَ لَهُ: يَا بُنَيَّ، اجْعَلْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فِي حَلٍّ مِمَّا أَمَرَ فِي أَمْرِكَ.

ترجمه: زن گفت: «من در پخت نان مهارت بیشتری دارم و توانم در این کار بیشتر است، تو با کودکان سرگرم شو.» او با کودکان مشغول شد تا نان آماده شد. زن به سراغ آرد رفت و خمیر کرد. علی علیه‌السلام به سراغ گوشت رفت و آن را پخت و به کودکان از گوشت، خرما و چیزهای دیگر خوراند. هرگاه چیزی به کودکان می‌داد، می‌گفت: «ای فرزندم، علی بن ابی‌طالب را از آنچه در امرت فرمان داده، حلال کن.»

این روایت، چونان بذری در خاک حاصلخیز، نشان‌دهنده مدیریت دینی است که نیازهای مادی و عاطفی را توأمان مورد توجه قرار می‌دهد. درخواست حلالیت از کودکان، چونان گلی شکوفا، عمق احساس مسئولیت و تواضع ایشان را نشان می‌دهد.

عبرت‌آموزی از تنور داغ

فَلَمَّا اخْتَمَرَ الْعَجِينُ قَالَتْ: يَا عَبْدَ اللَّهِ، أَسْجِرِ التَّنُّورَ، فَبَادَرَ لِسَجَرِهِ، فَلَمَّا أَشْعَلَهُ وَلَفَحَ فِي وَجْهِهِ جَعَلَ يَقُولُ: ذُقْ يَا عَلِي، هَذَا جَزَاءُ مَنْ ضَيَّعَ الْأَرَامِلَ وَالْيَتَامَى.

ترجمه: هنگامی که خمیر آماده شد، زن گفت: «ای بنده خدا، تنور را داغ کن.» او به‌سرعت تنور را روشن کرد. وقتی آتش شعله کشید و گرمایش به صورتش خورد، گفت: «ای علی، بچش، این جزای کسی است که بیوه‌زنان و ایتام را تباه کند.»

این بخش، چونان آینه‌ای صیقلی، عبرت‌آموزی عمیق امیرمؤمنان علیه‌السلام را نشان می‌دهد. ایشان با قرار گرفتن در معرض گرمای تنور، خود را در جایگاه پاسخگویی به کوتاهی‌های احتمالی قرار می‌دهند و این رفتار، چونان ستاره‌ای در آسمان عدالت، تعهد به مسئولیت را می‌درخشاند.

شناخته شدن و تواضع

فَرَأَتْهُ امْرَأَةٌ تَعْرِفُهُ فَقَالَتْ: وَيْحَكِ هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ، فَبَادَرَتِ الْمَرْأَةُ وَهِيَ تَقُولُ: وَأَحْيَائِي مِنْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ: بَلْ وَأَحْيَائِي مِنْكِ يَا أَمَةَ اللَّهِ فِيمَا قَصَّرْتُ فِي أَمْرِكِ.

ترجمه: زنی که او را شناخت، گفت: «وای بر تو، این امیرمؤمنان است.» زن شتابان گفت: «شرمنده‌ام از تو ای امیرمؤمنان.» او گفت: «بلکه من شرمنده‌ام از تو ای بنده خدا، در آنچه در امرت کوتاهی کردم.»

این بخش، چونان قله‌ای رفیع، اوج تواضع و مسئولیت‌پذیری امیرمؤمنان علیه‌السلام را نشان می‌دهد. پذیرش کوتاهی احتمالی، چونان جویباری زلال، الگویی از مدیریت دینی را به نمایش می‌گذارد که پیشوا خود را در برابر رعیت مسئول می‌داند.

بخش چهارم: مدیریت دینی و چالش‌های اجتماعی

مدیریت مستقیم در برابر مدیریت سازمان‌یافته

استاد با اشاره به داستان کمک به زن بیوه، مدیریت مستقیم و شخصی را در برابر مدیریت غیرمستقیم و سازمان‌یافته ترجیح می‌دهند. ایشان معتقدند که امکانات محدود زمانه، مانع از اهتمام عملی پیشوای دینی نبوده است. این مدیریت مستقیم، چونان دستی نوازشگر، نیازهای محرومان را بی‌واسطه برآورده می‌سازد.

مدیریت اجتماعی و رفع محرومیت

مدیریت اجتماعی در نظام دینی، مستلزم اقدام عملی برای رفع نیازهای محرومان است. استاد تأکید دارند که این مدیریت، شامل توزیع منابع، رسیدگی به ایتام، و جبران کاستی‌هاست. این رویکرد، چونان پلکی است که شکاف میان محرومیت و عدالت را پر می‌کند.

وضعیت اجتماعی پس از جنگ

استاد با اشاره به وضعیت اجتماعی پس از جنگ، به آسیب‌های روانی و اجتماعی بازماندگان توجه نشان می‌دهند. مناطقی که افراد دچار اختلالات روانی شده‌اند، نیازمند حمایت ویژه‌اند. این توجه، چونان بارانی بر کویر، به بازسازی روح و روان جامعه کمک می‌کند.

نقد علم دینی و ضرورت اصلاح

استاد با نقد مشکلات موجود در علم دینی، از جمله آموزش‌های غیرمنسجم و عدم توجه کافی به نیازهای جامعه، خواستار اصلاح و بازنگری در این حوزه‌اند. علم دینی باید چونان چراغی راهنما، پاسخگوی نیازهای روز جامعه باشد و از پیچیدگی‌های غیرضروری پرهیز کند.

جمع‌بندی

درس‌گفتار سیصد و سی و سوم از مجموعه المسکه، چونان گوهری در صدف معارف دینی، تصویری جامع از مسئولیت‌های پیشوای دینی در مدیریت اجتماعی و قضایی ارائه می‌دهد. امیرمؤمنان علیه‌السلام، به‌عنوان الگویی بی‌بدیل، با اهتمام عملی به رعیت و یقین در قضاوت، راهنمایی برای عدالت و مهربانی‌اند. این درس‌گفتار، با تأکید بر رسیدگی به محرومان، به‌ویژه ایتام و بیوه‌زنان، و نقد آموزش‌های غیرمنسجم، دعوتی است به بازنگری در علم دینی و مدیریت اجتماعی. این اثر، چونان آیینه‌ای، سیره پیشوایان دینی را در برابر دیدگان قرار می‌دهد تا راهگشای عمل و اندیشه در مسیر عدالت و رحمت باشد.