متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در معرفت دینی و سیره اولیا (جلسه سیصد و چهل و یکم)

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۳۴۱)

دیباچه

این نوشتار، تأملی عمیق در سیره اولیای الهی و چالش‌های معرفتی و اخلاقی پیروان ایشان است که با نگاهی تاریخی و تحلیلی، به بررسی رفتار اصحاب انبیا و اولیا می‌پردازد. هدف، بازنمایی حقیقت دین و تبیین ضرورت معرفت و عدالت در پیروی از راه اولیای الهی است. متن حاضر، با بهره‌گیری از زبانی فصیح و ساختاری منظم، کوشیده است تا روح و پیام درس‌گفتارهای اصلی را به شکلی روشن و منسجم منتقل نماید، تا خواننده را به تأمل در اصول دیانت و سیره عالمانه اولیا دعوت کند.

بخش یکم: قلت اهل دیانت و کثرت نادانان

تاریخ ادیان، چون آیینه‌ای است که حقیقتِ قلتِ اهل دیانت و کثرتِ نادانان را بازمی‌تاباند. همواره گروه اندکی بوده‌اند که با پایبندی به اصول والای دیانت، راه تقوا و معرفت را پیموده‌اند، در حالی که اکثریت، گرفتار نادانی و رفتارهای غیراخلاقی بوده‌اند. این حقیقت، نه نشانه ضعف دین، بلکه گواهی بر سختی پیمودن راه حق است. چنان‌که در قرآن کریم آمده است:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هر کس از شما از دین خود بازگردد، به زودی خدا گروهی را می‌آورد که آنان را دوست می‌دارد و آنان نیز او را دوست می‌دارند (سوره مائده، آیه ۵۴).

این آیه، ارزش والای گروه اندک مؤمنان راستین را نشان می‌دهد که در برابر کثرت نادانان، چون ستارگان درخشان در آسمان تاریک می‌درخشند.

بخش دوم: خدشه بر جایگاه انبیا به دست تابعین

تاریخ ادیان گواه است که برخی از تابعین انبیا، به جای پاسداشت تعالیم الهی، با رفتارهای نادرست، به جایگاه پیامبران خدشه وارد کرده‌اند. این انحراف، در مورد پیامبرانی چون عیسی، موسی، ابراهیم و داود علیهم‌السلام آشکار است. پیروان، گاه با تحریف تعالیم یا رفتارهای غیراخلاقی، حقیقت پیام الهی را پنهان ساخته و هویت معنوی انبیا را در اذهان عمومی محو کرده‌اند. قرآن کریم در این باره فرموده:

وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ

و جز کسانی که آن را دریافتند، پس از آمدن نشانه‌های روشن، از روی حسد میان خود در آن اختلاف نکردند (سوره بقره Aa آیه ۲۱۳).

این تحریفات، چون خنجunoرمی بر آب گوهر حقیقت می‌گسترد و پیام انبیا را در سایه نادانی و حسد پیروان، از دسترس عموم دور می‌سازست.

سوءاستفاده‌های مالی برخی مدعیان دیانت

برخی از مدعیان پیروی از انبیا، با انباشت ثروت‌های نامشروع و دوری از زهد و ساده‌زیستی پیامبران، به وجهه ایشان لطمه زده‌اند. این رفتار، در تضاد با سیره انبیاست که چون چشمه‌ای زلال، از هرگونه طمع به مال دنیا پرهیز داشتند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى

بگو: من از شما بر این [رسالت] پاداشی جز محبت خویشان نمی‌خواهم (سوره شوری، آیه ۲۳).

این آیه، بر سیره زاهدانه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله تأکید دارد که تنها محبت اهل بیت را طلب نمودند، نه مال دنیا.

محو شدن هویت انبیا

رفتار نادرست برخی پیروان، چون پرده‌ای ضخیم، حقیقت و هویت انبیا را از دیده‌ها پنهان ساخته است. نام و یاد پیامبرانی چون موسی، ابراهیم و داود علیهم‌السلام در اذهان عمومی گم شده، چنان‌که گویی در گرداب تحریفات غرق گشته‌اند. قرآن کریم در این باره هشدار می‌دهد:

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ

پس وای بر کسانی که کتاب را به دست خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: این از جانب خداست (سوره بقره، آیه ۷۹).

این آیه، تحریف کتب آسمانی توسط برخی پیروان را نکوهش می‌کند که نتیجه آن، محو شدن حقیقت پیام انبیاست.

بخش سوم: انحرافات اخلاقی در علم دینی

برخی از مدعیان علم دینی، با رفتارهای ناشایست، چون خاری در پای دیانت، به جایگاه آن لطمه زده‌اند. این انحرافات، که گاه در تضاد با تقوا و اخلاق است، نشان‌دهنده دوری از سیره پاک انبیاست. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی را می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟ (سوره صف، آیه ۲).

این آیه، نفاق و عدم تطابق گفتار و کردار را نکوهش می‌کند و بر لزوم همراهی علم دینی با تقوا تأکید دارد.

بخش چهارم: سیره عادلانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام

سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام، چون مشعلی فروزان، نمونه‌ای والا از عدالت و منطق دینی است. در مواجهه با ابن‌ملجم مرادی، قاتل خویش، ایشان با استدلالی عقلانی و عادلانه، از قصاص پیش از جنایت خودداری کردند. روایتی در این باره چنین است:

فیقول له یا امیرالمومنین اذا عرفت ذلک منی فاقتلنی. فیقول انه لا یحل ذلک ان اقتل رجلا قبل أن یفعل بی شیئا.
ابن‌ملجم گفت: ای امیرمؤمنان، اگر مرا چنین می‌شناسی، پس مرا بکش. ایشان فرمود: جایز نیست که مردی را بکشم پیش از آنکه به من آسیبی برساند.

این سیره، چون گوهری درخشان، نشان‌دهنده عمق معرفت و التزام به اصول اخلاقی است. قرآن کریم نیز در این باره می‌فرماید:

وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ

و نفسی را که خدا کشتنش را حرام کرده، جز به حق نکشید (سوره إسراء، آیه ۳۳).

این آیه، بر حرمت قتل نفس جز به حق تأکید دارد و سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام را تأیید می‌کند.

گفت‌وگوی منطقی با دشمن

در روایتی دیگر آمده است:

و فی خبر آخر قال: اذا قتلتک فمن یقتلنی؟
اگر من تو را بکشم، چه کسی مرا بکشد؟

این گفت‌وگو، چون نوری در تاریکی، منطق استدلالی و عقلانی امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نشان می‌دهد که حتی در برابر دشمن، از عدالت و استدلال دست نکشیدند. این سیره، با آیه زیر همخوانی دارد:

وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى

و هیچ گناهکاری گناه دیگری را بر دوش نمی‌کشد (سوره انعام، آیه ۱۶۴).

این آیه، بر مسئولیت فردی و ناعادلانه بودن قضاوت پیش از عمل تأکید دارد.

نقد رفتار ناپخته یاران

برخی از یاران امیرالمؤمنین علیه‌السلام، چون مالک اشتر و حارث بن اعور، با رفتارهای عجولانه و شتاب‌زده، از سیره عقلانی ایشان فاصله گرفتند. روایتی در این باره چنین است:

فوثب مالک الاشتر والحارث بن الاعور وغیرهما من الشیعه فجردوا سیوفهم و قالوا: یا امیرالمومنین من هذه الکب الذی تخاطبه؟
مالک اشتر و حارث بن اعور و دیگران از شیعیان برخاستند، شمشیرهایشان را کشیدند و گفتند: ای امیرمؤمنان، این سگ کیست که با او این‌گونه سخن می‌گویی؟

این رفتار، چون سایه‌ای بر آفتاب، نشان‌دهنده ناپختگی و فقدان تربیت کامل در میان برخی اصحاب است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید، زیرا برخی گمان‌ها گناه است (سوره حجرات، آیه ۱۲).

این آیه، از قضاوت و گمان بد بدون دلیل نهی می‌کند و بر لزوم تربیت دینی تأکید دارد.

علت ناکامی ظاهری امیرالمؤمنین علیه‌السلام

ناکامی ظاهری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در برخی صحنه‌های تاریخی، چون رودی که از مسیر خود منحرف شده، نتیجه ناپختگی و فقدان معرفت یاران ایشان بود که به جای پیروی از سیره عقلانی و اخلاقی، به رفتارهای نسنجیده روی آوردند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا و پیامبر و اولی‌الامر از میان خودتان را اطاعت کنید (سوره نساء، آیه ۵۹).

این آیه، بر اهمیت اطاعت از اولی‌الامر و ضرورت فهم و معرفت در این اطاعت تأکید دارد.

بخش پنجم: ضرورت استدلال و پرهیز از پیش‌داوری

قصاص پیش از جنایت، چون شاخه‌ای خشکیده از درخت دیانت، عملی جاهلانه است. امیرالمؤمنین علیه‌السلام با استدلالی چون چشمه‌ای زلال، فرمودند که کشتن کسی که هنوز جرمی مرتکب نشده، جایز نیست. این سیره، درسی است که باید در دانشگاه‌های معرفت و حکمت تدریس شود. قرآن کریم نیز در این باره می‌فرماید:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

و چیزی را که به آن علم نداری، دنبال نکن (سوره إسراء، آیه ۳۶).

این آیه، بر پرهیز از پیش‌داوری و قضاوت بدون علم تأکید دارد.

فقدان معرفت در میان پیروان

فقدان معرفت در میان پیروان، چون غباری بر آینه حقیقت، پیام انبیا را محو کرده است. این ناپختگی، نتیجه نبود تربیت صحیح و درک عمیق از تعالیم الهی است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟ (سوره زمر، آیه ۹).

این آیه، بر برتری عالمان بر جاهلان تأکید می‌کند و اهمیت معرفت در دیانت را نشان می‌دهد.

رفتار کریمانه با دشمنان

سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مواجهه با دشمنان، چون گلی معطر در بوستان دیانت است. ایشان حتی با قاتل خویش با مدارا و عدالت رفتار کردند، چنان‌که شاعری گفته است: «بجز از علی که گوید به پسر که قاتل من، چو اسیر تست اکنون به اسیر کن مدارا». این سیره، با آیه زیر همخوانی دارد:

وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا

و چون جاهلان با آنان سخن گویند، به سلامت پاسخ دهند (سوره فرقان، آیه ۶۳).

این آیه، به رفتار آرام و حکیمانه در برابر جاهلان توصیه می‌کند.

بخش ششم: بازنگری در مفهوم تشیع

تشیع حقیقی، چون رودی زلال، در تبعیت کامل از سیره اهل بیت علیهم‌السلام تعریف می‌شود. برخی مدعیان تشیع، به جای پیروی از این سیره، به رفتارهای ناپخته و غیرمنطقی روی آورده‌اند، گویی که راه را از چشمه حقیقت گم کرده‌اند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ

بگو: من جز بشری مانند شما نیستم که به من وحی می‌شود (سوره کهف، آیه ۱۱۰).

این آیه، بر اهمیت پیروی از هدایت الهی تأکید دارد. تشیع، در گام نهادن در جای پای امامان و التزام به منطق و عدالت ایشان است.

نقد تصاویر نادرست از اولیا

برخی تصاویر و روایات از اولیا، چون آینه‌ای شکسته، چهره‌ای نادرست از ایشان ارائه کرده است. این تصاویر، که گاه با اغراق و تحریف همراه است، با سیره واقعی اولیا، که چون چشمه‌ای زلال، سرشار از معرفت و زهد بود، همخوانی ندارد. شیعه واقعی، کسی است که در جای پای امامان گام نهد، نه آنکه به تصاویر غیرواقعی دل بندد.

جمع‌بندی

این نوشتار، چون نقشه‌ای روشن، راه حقیقت دیانت و تشیع را نشان می‌دهد. با تأمل در سیره اولیای الهی، به‌ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، و نقد رفتارهای ناپخته برخی پیروان، بر ضرورت معرفت، عدالت و استدلال در دیانت تأکید شده است. این درس‌گفتار، خواننده را به بازنگری در مفهوم تشیع و تلاش برای گام نهادن در مسیر اهل بیت علیهم‌السلام دعوت می‌کند. حقیقت دین، چون گوهری گران‌بها، در سایه معرفت و التزام به اصول اخلاقی درخشان است و از پیش‌داوری و رفتارهای عجولانه به دور.