متن تحقیق

جلسات دورهمی: بازنویسی درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس سره (جلسه ۱۶۵)

دیباچه

این نوشتار، بازنمایی علمی و ساختارمند درس‌گفتار شماره ۱۶۵ از مجموعه جلسات دورهمی استاد فرزانه قدس سره است که در تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۱ هجری شمسی ارائه شده است. هدف این اثر، تبیین مسائل اخلاقی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی در حوزه‌های علمیه با نگاهی عمیق و انتقادی است. متن حاضر با حفظ تمامی معانی و محتوای اصلی، در قالبی علمی و با زبانی وزین و روشن برای مخاطبان فرهیخته نگارش یافته است. ساختار این نوشتار به‌گونه‌ای تنظیم شده که با بهره‌گیری از عناوین و زیرعناوین، پیوندهای معنایی و توضیحات تکمیلی، چارچوبی منسجم و جامع ارائه دهد. این اثر، دعوتی است به تأمل در اصلاح ساختارهای آموزشی و اخلاقی حوزه‌های علمیه، با تأکید بر تلفیق علوم دینی با دانش‌های نوین انسانی.

بخش نخست: افتتاحیه و چارچوب معنوی

آغاز با نیایش و ستایش الهی

درس‌گفتار با حمد و ستایش پروردگار و درود بر پیامبر اکرم (ص) و خاندان پاک ایشان آغاز می‌شود:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْأَوَّلِ بِلَا أَوَّلٍ كَانَ قَبْلَهُ وَالْآخِرِ بِلَا آخِرٍ يَكُونُ بَعْدَهُ الَّذِي قَصُرَتْ عَنْ رُؤْيَتِهِ أَبْصَارُ النَّاظِرِينَ وَعَجَزَتْ عَنْ نَعْتِهِ أَوْهَامُ الْوَاصِفِينَ ثُمَّ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَىٰ حَبِيبِ إِلَٰهِ الْعَالَمِينَ أَبِي الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَىٰ آلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ

ترجمه: بگو: هر کس بر حسب ساختار وجودی خویش عمل می‌کند و پروردگارتان به کسی که راه‌یافته‌تر است، داناتر است.

این افتتاحیه، چونان دریچه‌ای است که نور معنویت را بر گستره علم می‌تاباند و پیوند عمیق میان دانش و اخلاص دینی را نشان می‌دهد. استاد فرزانه با این آغاز، بر اهمیت توکل و ارتباط با ارزش‌های الهی در مسیر علم‌آموزی تأکید می‌ورزند، گویی علم و معنویت دو بال پرواز روح انسان‌اند.

استناد به قرآن کریم: شاکله وجودی انسان

درس‌گفتار با استناد به آیه ۸۴ سوره اسراء ادامه می‌یابد:

قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَىٰ سَبِيلًا

ترجمه: بگو: هر کس بر حسب ساختار وجودی خویش عمل می‌کند و پروردگارتان به کسی که راه‌یافته‌تر است، داناتر است.

این آیه، چونان ستونی استوار، مبنای نظری بحث را تشکیل می‌دهد. استاد فرزانه این آیه را به‌عنوان چارچوبی روان‌شناختی و جامعه‌شناختی برای تحلیل رفتار عالمان دینی به کار می‌برند. کلمه كُلٌّ در این آیه، به معنای «هر فرد» است و مضاف الیه آن حذف شده، یعنی كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَفْرَادِ. این تفسیر، دقت علمی استاد را در تحلیل آیات قرآن کریم نشان می‌دهد و شاکله را به‌عنوان ساختار وجودی انسان، محور بحث قرار می‌دهد.

بخش دوم: اخلاق کاربردی و نقد وضعیت کنونی علم دینی

اخلاق کاربردی در برابر اخلاق کلامی

جلسات دورهمی با محوریت مباحث اخلاقی برگزار می‌شود، اما مراد از اخلاق، نه بحث‌های کلامی و احساسی، بلکه اخلاق کاربردی با رویکردی روان‌شناختی و جامعه‌شناختی است. استاد فرزانه بر ضرورت گذار از اخلاق سنتی، که گاه به روضه‌خوانی و اشک و آه محدود می‌شود، به اخلاق علمی و کاربردی تأکید دارند. این رویکرد، چونان نسیمی تازه، پاسخگوی نیازهای روز جامعه است و علم دینی را به سوی کاربردی شدن هدایت می‌کند.

نقد تبدیل علم دینی به روضه‌خوانی

استاد فرزانه با نگاهی نقادانه، بیان می‌دارند که برخی اساتید علم دینی، به‌جای تربیت علمی و عمیق، به روضه‌خوانی روی آورده‌اند. این نقد، چونان آینه‌ای، ضعف در رویکرد آموزشی حوزه‌ها را نشان می‌دهد. علم دینی باید با عمق تحلیلی و علمی تدریس شود، نه اینکه به احساسات و عواطف محدود گردد.

خودشناسی و نقش گریه و خنده

استاد بیان می‌دارند که گریه بر حال خود به دلیل مشکلات رفتاری، روانی و ژنتیکی مفید است، اما خنده، که نشانه پذیرش و طنزآمیز بودن در برابر کاستی‌هاست، گامی فراتر در خودشناسی است. ایشان با استناد به شعر «کار من از گریه گذشته، از آن می‌خندم»، بر لزوم پذیرش ضعف‌ها و تلاش برای بهبود آن‌ها تأکید می‌ورزند. این دیدگاه، چونان چراغی، راه خودشناسی را روشن می‌کند.

بخش سوم: چالش‌های رفتاری عالمان دینی

عدم استماع و فقدان سخاوت

دو مشکل اصلی در رفتار برخی عالمان دینی مطرح می‌شود: نخست، عدم گوش دادن به سخنان دیگران، که نشانه خودبزرگ‌بینی است؛ و دوم، عادت به گرفتن بدون دادن، که به فقدان سخاوت اشاره دارد. استاد با طنز ظریفی بیان می‌کنند که برخی عالمان خود را «رب العالمین» می‌دانند و نیازی به شنیدن سخنان دیگران احساس نمی‌کنند. این نقد، چونان تیغی تیز، خودبرتربینی را نشانه می‌گیرد و بر لزوم فروتنی و سخاوت تأکید دارد.

مثال‌هایی از رفتارهای ناپسند

استاد با مثالی طنزآمیز از مسجدی نقل می‌کنند که در آن، اگر نیازمندی وارد شود، عالمان کمتر کمک می‌کنند، اما کسبه و بازاریان ممکن است انفاق کنند. همچنین، داستانی از خانمی که به دلیل برادر طلبه‌اش نقد وضوی نادرست خود را نمی‌پذیرفت، بیانگر فرهنگ خودبرتربینی در میان برخی طلاب است. این مثال‌ها، چونان آینه‌هایی، کاستی‌های رفتاری را نمایان می‌سازند.

ریشه‌های تاریخی رفتارهای ناپسند

استاد توضیح می‌دهند که در گذشته، به دلیل فقر و محرومیت عالمان، مردم به آن‌ها کمک می‌کردند، که این امر به عادت گرفتن بدون دادن منجر شده است. ایشان به دورانی اشاره می‌کنند که عالمان به دلیل فقر شدید، برای کسب درآمد به قرائت قرآن یا روضه‌خوانی در اماکنی مانند قبر رضاشاه روی می‌آوردند. این تحلیل تاریخی، چونان کلیدی، ریشه‌های فرهنگی برخی رفتارها را می‌گشاید.

بخش چهارم: شاکله انسانی و عوامل مؤثر بر آن

سه شاکله انسانی

استاد سه شاکله انسانی را معرفی می‌کنند: نخست، شاکله زیست‌محیطی (جغرافیا و تاریخ)؛ دوم، شاکله تکوینی (وراثت و ژنتیک)؛ و سوم، شاکله تربیتی (آموزش و پرورش). این تقسیم‌بندی، چونان نقشه‌ای جامع، رفتار انسانی را از منظر عوامل محیطی، ژنتیکی و تربیتی تحلیل می‌کند.

شاکله زیست‌محیطی و تأثیر جغرافیا

استاد بیان می‌دارند که محیط جغرافیایی، مانند کوهستان، دشت یا دره، بر روحیه و رفتار افراد تأثیر می‌گذارد. به‌عنوان مثال، مناطق شمالی با طبیعت نرم و مرطوب، شخصیتی انعطاف‌پذیر و مناطق جنوبی با طبیعت خشک، شخصیتی استوار و محکم پرورش می‌دهند. این دیدگاه، چونان رودی جاری، تأثیر محیط بر انسان را نشان می‌دهد.

شاکله تکوینی و نقش وراثت

شاکله تکوینی، شامل لقمه، نطفه و پیشینه خانوادگی، بر توانایی‌های فرد تأثیر می‌گذارد. استاد با تشبیه تربیت عالمان به ساختن برج، بر لزوم فونداسیون محکم (شاکله تکوینی) تأکید دارند. این تشبیه، چونان بنایی استوار، ضرورت توجه به زیرساخت‌های خانوادگی را نشان می‌دهد.

شاکله تربیتی و نقش آموزش

شاکله تربیتی، که وابسته به اصلاح دو شاکله قبلی است، بر اهمیت نظام آموزشی منسجم تأکید دارد. استاد معتقدند که بدون اصلاح شاکله‌های زیست‌محیطی و تکوینی، نظام آموزشی نمی‌تواند به‌طور مؤثر عمل کند.

بخش پنجم: نقد نظام آموزشی و معیشتی علم دینی

ضعف نظام آموزشی

استاد با نگاهی نقادانه، نظام آموزشی حوزه‌ها را فاقد ساختار منسجم و امتحانات آن را ساده و غیررقابتی می‌دانند. ایشان بیان می‌دارند که طلاب بدون مطالعه کافی در امتحانات قبول می‌شوند، که این امر کیفیت علمی را کاهش می‌دهد. این نقد، چونان زنگ خطری، ضرورت اصلاح نظام آموزشی را گوشزد می‌کند.

وابستگی شهريه به امتحانات

استاد انتقاد می‌کنند که شهريه طلاب نباید به امتحانات وابسته باشد، بلکه امتحانات باید برای سنجش شایستگی علمی باشد. ایشان پیشنهاد می‌دهند که شهريه برای تأمین معیشت و امتحانات برای ارزیابی مدارج علمی باشد. این پیشنهاد، چونان پلی، معیشت و علم را از هم جدا می‌سازد.

ناکافی بودن شهريه

استاد بیان می‌دارند که مبلغ شهريه (سی یا چهل تومان) برای زندگی طلاب کافی نیست. این نقد، به چالش‌های اقتصادی طلاب اشاره دارد که می‌تواند مانع تمرکز آن‌ها بر تحصیل شود.

حمایت از طلاب: نمونه‌ای از عالمان دینی

استاد نقل می‌کنند که برخی عالمان، مانند یکی از بزرگان حوزه، به جای قطع شهريه طلابی که هزینه‌های بیشتری داشتند، شهريه آن‌ها را افزایش می‌دادند. این مثال، چونان الگویی درخشان، رویکردی سخاوتمندانه و انسانی را نشان می‌دهد.

وابستگی طلاب به ادارات

استاد انتقاد می‌کنند که طلاب به دلیل مشکلات مالی، پس از چند سال تحصیل به ادارات و ارگان‌ها روی می‌آورند. این امر، چونان سدی، مانع تربیت متخصصان دینی می‌شود.

بخش ششم: پیشنهادهایی برای اصلاح

ایجاد پدران معنوی

استاد پیشنهاد می‌دهند که بزرگان حوزه هر یک متکفل حمایت از گروهی از طلاب شوند تا مشکلات مالی و اجتماعی آن‌ها را حل کنند. این پیشنهاد، چونان درختی سایه‌گستر، انسجام و رشد حوزه‌ها را تقویت می‌کند.

اصلاح نظام امتحانات

استاد پیشنهاد می‌دهند که امتحانات حوزه‌ها از بالا به پایین برگزار شود، به‌گونه‌ای که ابتدا اساتید و سپس طلاب ارزیابی شوند. تشکیل هیئت رئیسه‌ای از علما برای این منظور، شفافیت و اعتبار را افزایش می‌دهد.

رقابت سالم و سند علمی

استاد با استناد به آیه فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ، بر لزوم رقابت سالم در حوزه‌ها تأکید دارند. ایشان معتقدند که ادعاهای علمی باید با سند و ارزیابی معتبر همراه باشد، نه با هیاهو و جنجال.

فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ

ترجمه: در نیکی‌ها بر یکدیگر پیشی گیرید.

نقد ساخت و سازهای غیرضروری

استاد انتقاد می‌کنند که به جای صرف هزینه برای تربیت طلاب، بودجه‌ها صرف ساخت مساجد و گنبدها می‌شود. این نقد، چونان راهنمایی، بر اولویت سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی تأکید دارد.

بخش هفتم: داستان طنزآمیز شیخ بهایی

استاد داستانی از شیخ بهایی نقل می‌کنند که با همراهی یک لحاف‌دوز، زمینی را برای حوزه علمیه پیشنهاد داد، در حالی که لحاف‌دوز آن را برای پنبه‌کاری مناسب دانست. این داستان، با استناد به آیه قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ، نشان‌دهنده تأثیر شاکله بر دیدگاه افراد است و بر اهمیت تخصص در تصمیم‌گیری تأکید دارد.

بخش هشتم: ضرورت به‌روزرسانی علم دینی

تلفیق علم دینی با علوم انسانی

استاد معتقدند که در گذشته، فقهایی مانند شیخ انصاری با مردمی کم‌سواد متناسب بودند، اما امروز عالم دینی باید روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بداند. این دیدگاه، چونان پلی میان سنت و مدرنیته، بر ضرورت به‌روزرسانی علوم دینی تأکید دارد.

شارژ علمی حوزه‌ها

استاد پیشنهاد می‌دهند که حوزه‌ها باید با تربیت عالمان متخصص، شارژ علمی شوند. این پیشنهاد، چونان مشعلی فروزان، راه تربیت عالمان توانمند را روشن می‌کند.

بخش نهم: جمع‌بندی و دعا

استاد در پایان با دعا برای توفیق و خیر عاقبت، بر اهمیت اصلاح حوزه‌ها تأکید می‌کنند:

اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ وَنَدْعُوكَ بِاسْمِكَ الْعَظِيمِ الْأَعْظَمِ بِحَقِّ الْأَئِمَّةِ الْمَعْصُومِينَ وَالْحُسَيْنِ يَا اللَّهُ يَا اللَّهُ يَا اللَّهُ يَا اللَّهُ يَا اللَّهُ وَيَا رَحْمَانُ وَيَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَىٰ دِينِكَ

ترجمه: خدایا، از تو می‌خواهیم و تو را به نام بزرگ و اعظمت می‌خوانیم، به حق ائمه معصومین و حسین (ع)، ای خدا، ای خدا، ای خدا، ای خدا، ای خدا، ای رحمان، ای رحیم، ای گرداننده دل‌ها، قلبم را بر دینت استوار فرما.

این دعا، چونان ختامی معنوی، پیوند عمیق علم و اخلاص را نشان می‌دهد و بر ضرورت توکل در مسیر تحول علمی تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

درس‌گفتار شماره ۱۶۵ استاد فرزانه قدس سره، چونان گوهری درخشان، ارائه‌ای عمیق و انتقادی از وضعیت کنونی علم دینی و ضرورت تحول در آن است. این درس‌گفتار با استناد به آیه قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ، چارچوبی علمی و روان‌شناختی برای تحلیل رفتار عالمان و طلاب ارائه می‌دهد. با تقسیم‌بندی شاکله انسانی به سه بخش زیست‌محیطی، تکوینی و تربیتی، استاد بر ضرورت توجه به زیرساخت‌های محیطی، خانوادگی و آموزشی در تربیت عالمان تأکید دارند.

نقدهای مطرح‌شده، از جمله ضعف در نظام آموزشی، امتحانات غیررقابتی، ناکافی بودن شهريه، و عدم توجه به مشکلات اجتماعی و روانی طلاب، همگی نشان‌دهنده نیاز مبرم به اصلاح ساختارهای حوزه‌های علمیه است. پیشنهادهایی مانند جداسازی شهريه از امتحانات، تشکیل هیئت رئیسه برای ارزیابی علمی، و ایجاد پدران معنوی برای حمایت از طلاب، مسیری عملی برای تحول حوزه‌ها ترسیم می‌کنند.

این درس‌گفتار، دعوتی است به عالمان و طلاب برای خودجوشی، مسئولیت‌پذیری و تلاش جمعی در راستای اصلاح علم دینی. استاد با تأکید بر تلفیق علوم دینی با علوم انسانی مدرن، بر ضرورت به‌روزرسانی دانش حوزوی برای پاسخگویی به نیازهای جامعه معاصر تأکید دارند. این دیدگاه، ضمن حفظ اصالت دینی، به‌دنبال ایجاد تعادل بین سنت و مدرنیته است تا حوزه‌های علمیه جایگاه خود را به‌عنوان مراکز علمی و دینی پیشرو تثبیت کنند.

ان‌شاءالله این تلاش‌ها به ثمر نشیند و حوزه‌های علمیه با تربیت عالمانی توانمند و متعهد، به احیای جایگاه علمی و اجتماعی خود دست یابند.