متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (257)

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این بخش از «گفتگوهای صمیمی» که از درس‌گفتارهایم در جلسه‌ای به‌یادماندنی استخراج شده، شما را به سفری در عمق اندیشه‌هایم دعوت می‌کنم. این روایت، بازتابی است از سال‌هایی که با پرسش‌های بی‌وقفه‌ام در پی یافتن مسیری برای علم‌آموزی و قوت وجودی بودم. از کودکی‌ام در تهران تا تجربه‌هایم در روستاها و تأملاتم در آیات قرآن کریم، هر لحظه از این خاطرات، دعوتی است به سوی شناخت قدرت الهی و پیوند آن با علم و عمل. هدفم این است که شما را با خود به لحظه‌هایی ببرم که در آن‌ها، با تمام وجود، به دنبال پاسخی برای این پرسش بودم که چگونه می‌توان دانش را به قوت و اقتدار تبدیل کرد. این روایت، نه‌تنها شرح زندگی‌ام، بلکه دعوتی است به تأمل در چگونگی شکوفایی استعدادهای انسانی در پرتو حکمت الهی.

بخش اول: ضرورت پیوند علم و عمل

هنوز کودکی بیش نبودم، در کوچه‌های تهران، با ذهنی کنجکاو و قلبی پر از پرسش. به یاد می‌آورم روزهایی را که نزد عالمان دینی می‌رفتم و از آن‌ها می‌پرسیدم: «چه بخوانم؟ چگونه قوت و قدرت واقعی را به دست آورم؟» اما پاسخ‌ها پراکنده بود. یکی می‌گفت: «زود است برای این سؤال‌ها»، و دیگری مرا به خواندن کتب ادبی مانند «مغنی» تشویق می‌کرد. من اما در پی چیزی بیش از انباشت دانش بودم؛ می‌خواستم بدانم چگونه دانش می‌تواند به قوت وجودی منجر شود. این پرس‌وجوهای کودکی، ریشه‌ای شد برای تأملات عمیق‌ترم در بزرگسالی.

سال‌ها بعد، دریافتم که دانش بدون کاربرد عملی، نه‌تنها قوت نمی‌آورد، بلکه به جهل می‌انجامد. در نظام الهی، هیچ‌چیز بدون اثرگذاری و کاربرد خلق نشده است. قرآن کریم در آیه‌ای روشن می‌فرماید:

لَا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا

«آن‌ها بر چیزی از آنچه کسب کرده‌اند، توانایی ندارند» (بقره: ۲۶۴).

این آیه مرا به فکر فرو برد. دانشی که به عمل منجر نشود، مانند گنجی است که در خاک مدفون مانده و هیچ سودی به بار نمی‌آورد. عالمی که قدرت اثرگذاری ندارد، تنها به موعظه و نصیحت بسنده می‌کند و نمی‌تواند تحول ایجاد کند. این نقد من به برخی نظام‌های آموزشی علم دینی است که گاه به انباشت اطلاعات محدود می‌شوند، بی‌آنکه به قوت و اقتدار وجودی منجر شوند.

بخش دوم: انفاق، کلید اقتدار اجتماعی

یادم می‌آید روزهایی را که در یکی از روستاهای ییلاقی گذراندم. مردمانی که از نظر مادی وضع بدی نداشتند، اما روحیه‌ای ممسک و بخیلانه داشتند. به آن‌ها گفتم: «بیایید کبابی راه بیندازید، دودش که بلند شود، مردم پول خرج می‌کنند و چرخ زندگی‌تان می‌چرخد.» اما امساک، مانع از حرکتشان بود. تصمیم گرفتم خودم وارد عمل شوم. از بالای منبر گفتم: «به من وکالت دهید تا انبارهایتان را خالی کنم! کاه و ماسه بیاورید، جاده بسازید!» ابتدا مقاومت کردند، اما کم‌کم با تشویق به انفاق و فعالیت اجتماعی، تغییری در روحیه‌شان دیدم.

انفاق، حتی در تنگدستی، کلید گشایش است. قرآن کریم می‌فرماید:

يُنْفِقُ

«او انفاق می‌کند» (اشاره به آیات متعدد در باب انفاق).

این آیه به من آموخت که انفاق، نه‌تنها رزق را گشایش می‌دهد، بلکه اقتدار اجتماعی و معنوی را تقویت می‌کند. وقتی مردم آن روستا شروع به همکاری کردند، نه‌تنها جاده‌ای ساخته شد، بلکه روحیه‌ای تازه در آن‌ها دمیده شد. انفاق، قوت جمعی را بیدار می‌کند و امساک را از میان می‌برد.

بخش سوم: تأثیر محیط بر قوت انسانی

سال‌ها تجربه در مناطق مختلف به من نشان داد که محیط، نقشی عظیم در شکل‌گیری رفتار و روان انسان دارد. در برخی روستاها، مردمانی را دیدم که در محیط‌های بسته و کم‌انرژی، به انفعال و بخل گرفتار شده بودند. خاکی که انسان بر آن گام می‌نهد، آبی که می‌نوشد، و هوایی که تنفس می‌کند، بر انرژی وجودی‌اش اثر می‌گذارد. محیط‌های خشک و بی‌رونق، انسان‌هایی منفعل و کم‌تحرک پرورش می‌دهند، در حالی که محیط‌های پویا، قوت و صلابت را در انسان بیدار می‌کنند.

اما انسان نیز می‌تواند محیط را تغییر دهد. با قوت وجودی‌اش می‌تواند باران بیاورد، سبزی را به زمین بازگرداند و امساک را از میان ببرد. این توانایی انسان در تغییر محیط، نشانه‌ای از قوت الهی اوست. محیط‌های ممسک، بیماری‌های روانی و روحی را دامن می‌زنند، اما با تحول محیط، می‌توان سلامت روان و قوت وجودی را بازگرداند.

بخش چهارم: قدرت الهی و ستایش آن

هرگاه به آیات قرآن کریم می‌نگرم، عظمت قدرت الهی را می‌بینم. خداوند می‌فرماید:

لَهُ الْحَمْدُ وَلَهُ الْمُلْكُ

«ستایش و پادشاهی از آن اوست» (فاطر: ۱).

این آیه مرا به این باور رساند که خداوند به دلیل قدرت بی‌نهایت خود شایسته ستایش است. انسان نیز باید این قوت را در خود بجنباند. سوره حمد، این حقیقت را به زیبایی بیان می‌کند:

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ * مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ * إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ * اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ

«ستایش خدایی را که پروردگار جهانیان است * بخشنده و مهربان * مالک روز جزاست * تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم * ما را به راه راست هدایت کن» (فاتحه: ۱-۵).

این آیات به من آموختند که در برابر قدرت الهی، باید با جرئت و اعتماد درخواست کرد، نه با ضعف و ترس. گویی در میهمانی الهی، باید «قاطری» خورد، نه «قاتقی»! ضعف در برابر خداوند، مانع بهره‌مندی از قوت بی‌نهایت اوست.

بخش پنجم: معجزات انبیا و دعوت به قوت

معجزات انبیا، نه برای تحقیر بشر، بلکه دعوتی بود به تقلید و تلاش برای رسیدن به قوت. انبیا به ما آموختند که با کوشش می‌توان به کارهای بزرگ دست یافت. اما متأسفانه، ما از این الگوها پیروی نکردیم و به جای خلق و آفرینش، به انفعال روی آوردیم. حتی جوامع پیشرفته امروزی، با وجود پیشرفت علمی، گاه از تربیت انسان کامل غافل مانده‌اند و به خلق موجودات غیرانسانی روی آورده‌اند.

قرآن کریم می‌فرماید:

كَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا

«فرمان خدا اندازه‌گیری‌شده و مقدر است» (احزاب: ۳۸).

این آیه به من نشان داد که نظام خلقت، با نظم و اندازه‌گیری دقیق اداره می‌شود. هر موجودی، از یک سنگ تا یک ناخن، شناسنامه‌ای دقیق دارد که هویتش را مشخص می‌کند. اما علم بشری هنوز در شناخت حیات و مرگ محدود است. اولیای خدا به موت و حیات اختیاری دست یافته‌اند، در حالی که علم مدرن هنوز از این مرحله دور است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، سفری بود در عمق تأملاتم درباره قدرت، قوت و پیوند علم و عمل. از کودکی‌ام در تهران تا تجربه‌هایم در روستاها و تأملاتم در آیات قرآن کریم، دریافتم که دانش بدون کاربرد، به جهل می‌انجامد و انفاق، کلید اقتدار اجتماعی است. محیط، بر روان و رفتار انسان اثر می‌گذارد، اما انسان نیز می‌تواند با قوت خود، محیط را متحول کند. قدرت الهی، مبنای ستایش اوست و معجزات انبیا، دعوتی به تلاش برای کسب قوت. این روایت، دعوتی است به سوی شکوفایی فطرت الهی و بهره‌مندی از قوت بی‌نهایت خداوند.