متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (262)

مقدمه

به یاد دارم که در درس‌گفتارهایم، همواره کوشیده‌ام تا با بیانی صمیمی و در عین حال عمیق، مفاهیم بنیادین دینی، سیاسی و اجتماعی را با مخاطبانم در میان بگذارم. این گفتگوها، که گاه در خلال مباحث علمی و فقهی به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اکنون فرصتی است تا با تأمل و تفصیل بیشتری روایت شوند. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازتاب تأملات من در باب قدرت دینی، ولایت، و نقش حوزه‌های علمیه در تحقق اقتدار معنوی و اجتماعی است. این روایت‌ها، نه‌تنها شرحی از اندیشه‌های من، بلکه بازتابی از عمق اعتقادم به حکمت الهی و تعهد به هدایت جامعه به سوی حقیقت است.

بخش اول: اقتدار معنوی و هدایتی در زمان ظهور

به یاد دارم روزی که در جمع شاگردانم از اقتدار معنوی و هدایتی حضرت مهدی (عج) سخن می‌گفتم. همواره بر این باور بوده‌ام که ظهور ایشان نه با زور و اجبار، بلکه با نفوذ کلام و حکمت الهی رقم خواهد خورد. تصور برخی که ظهور را با خشونت و شمشیر گره زده‌اند، به دور از حقیقت است. به شاگردانم گفتم: «تصور کنید خودرویی خراب شده و مکانیک‌های متعدد از تعمیرش عاجزند. هر یک ادعا می‌کنند که مشکل را حل خواهند کرد، اما ناکام می‌مانند. ناگهان فردی با حکمت و توانایی می‌آید، استارت می‌زند و خودرو به راه می‌افتد. همه حیرت‌زده به او می‌نگرند و به‌طبع، از او پیروی می‌کنند.» این است اقتدار حضرت مهدی (عج)؛ اقتداری که از جنس صداقت، حکمت و نظام‌مندی است، نه زور و خشونت.

این باور ریشه در آیات الهی دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ

(نحل: 36) به‌راستی در هر امتی پیامبری برانگیختیم که خدا را بپرستید و از طاغوت دوری کنید.

این آیه بر نقش هدایتی اولیای الهی تأکید دارد که با حکمت و نفوذ معنوی، بشر را به سوی حقیقت رهنمون می‌سازند. من همواره به شاگردانم یادآور شده‌ام که اقتدار دینی، نه در شمشیر، بلکه در جلب دل‌ها و روشنگری عقل‌هاست.

بخش دوم: گفت‌وگوی بین‌ادیانی و نقد خرافات

به یاد دارم سفری به زاهدان و دیدار از معبد سیک‌ها. همراه جمعی از علما به آنجا رفتیم تا با این گروه دینی آشنا شویم. آنچه مرا به شگفتی واداشت، قرآنی بود که در زرورق و مخمل پیچیده شده بود، با پر طاووس آراسته، اما هیچ‌گاه باز نشده بود. به همراهانم گفتم: «این قرآن، تنها به‌عنوان نماد تقدس نگه داشته شده، اما محتوای آن نادیده گرفته شده است. آیا این خرافه نیست؟» این تجربه مرا به تأمل در ضرورت گفت‌وگوی بین‌ادیانی و نقد باورهای غیرمستند واداشت.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ

(آل‌عمران: 64) بگو ای اهل کتاب، بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است.

این آیه مرا به این باور رساند که گفت‌وگو با ادیان دیگر باید با احترام و در عین حال با نگاهی نقادانه همراه باشد. ما باید با تحقیق و تأمل، از باورهای غیرمستند فاصله بگیریم و به سوی حقیقت گام برداریم.

بخش سوم: روش علمی اثبات عدم تحریف قرآن

به یاد دارم روزهایی که در قم، تازه‌وارد بودم و در جمع علما از تحریف قرآن سخن به میان آمد. برخی با استناد به روایات، بحث را پیش می‌بردند، اما من معتقد بودم که این روش کافی نیست. به آن‌ها گفتم: «اگر ادعای تحریف دارید، قرآن را باز کنید و بگویید کجای آن دست‌خورده است. مانند ساختمانی که آجرهایش جابه‌جا شده باشد، باید بتوانید اشکالات را نشان دهید.» تأکیدم بر این بود که اثبات عدم تحریف قرآن باید از طریق تحلیل علمی و محتوایی خود متن قرآن انجام شود.

قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ

(حجر: 9) ما خود ذکر را نازل کردیم و ما خود نگهبان آن هستیم.

این آیه بر حفظ الهی قرآن دلالت دارد، اما من به شاگردانم آموختم که برای اقناع علمی، باید متن قرآن را از منظر ادبی، فقهی و فلسفی بررسی کنیم تا هرگونه ادعای تحریف را رد نماییم.

بخش چهارم: حسن هم‌جواری و دیپلماسی مسالمت‌آمیز

به یاد دارم که در مباحثم درباره روابط ایران با کشورهای همسایه پس از انقلاب سخن گفتم. همواره بر این باور بوده‌ام که در شرایط عدم قدرت مطلق، دیپلماسی مسالمت‌آمیز بهترین راه برای تقویت جایگاه منطقه‌ای است. به شاگردانم گفتم: «ایران با همکاری و احترام به همسایگان، توانسته بدون درگیری و با حفظ استقلال، جایگاه خود را در منطقه استوار سازد.» این رویکرد، ریشه در حکمت دینی دارد.

قرآن کریم می‌فرماید:

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ

(انفال: 46) و از خدا و پیامبرش اطاعت کنید و با یکدیگر نزاع نکنید که سست شوید و نیرویتان از دست برود.

این آیه مرا به این باور رساند که وحدت و همکاری، کلید موفقیت در روابط اجتماعی و سیاسی است. ایران با این رویکرد، توانسته الگویی از هم‌زیستی مسالمت‌آمیز ارائه دهد.

بخش پنجم: اعمال حق در ظرف قدرت

به یاد دارم که در بحث‌های فقهی، از جنگ ابتدایی در زمان غیبت سخن گفتم. فقها به دلیل فقدان قدرت، این جنگ را جایز نمی‌دانستند، اما من بر این باورم که اگر قدرتی حاصل شود، اعمال حق واجب است. به شاگردانم گفتم: «اگر قدرت داشته باشیم و حق را اجرا نکنیم، این اهمال حقیقت است. اما این اجرا باید نظام‌مند و قانون‌مند باشد.»

قرآن کریم می‌فرماید:

وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا

(بقره: 190) و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند بجنگید و تجاوز نکنید.

این آیه بر اهمیت مبارزه در چارچوب حق و پرهیز از تجاوز تأکید دارد. من همواره به شاگردانم آموخته‌ام که اعمال حق، باید با حکمت و نظام‌مندی همراه باشد.

بخش ششم: ضرورت ساختارمند شدن روحانیت

به یاد دارم که در درس‌گفتارهایم، بر ضرورت نظام‌مندی روحانیت تأکید داشتم. به شاگردانم گفتم: «روحانیت باید در سه حوزه تحقیق، تبلیغ و اجرا ساختارمند شود. بدون این نظام‌مندی، نمی‌توانیم اقتدار دینی و اجتماعی را محقق کنیم.» این باور از عمق اعتقادم به نقش روحانیت در هدایت جامعه سرچشمه می‌گیرد.

قرآن کریم می‌فرماید:

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ

(آل‌عمران: 104) و باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر کنند.

این آیه بر ضرورت سازمان‌یافتگی در تحقق اهداف دینی دلالت دارد. من به شاگردانم آموختم که نظام‌مندی روحانیت، کلید تحقق این اهداف است.

بخش هفتم: اهمیت ادبیات محتوایی در تولید علم دینی

به یاد دارم که در بحث‌هایم، بر اهمیت ادبیات محتوایی در تولید علم دینی تأکید داشتم. به شاگردانم گفتم: «بدون اصلاح ادبیات محتوایی، هیچ علمی نمی‌تواند نظام‌مند و علمی شود. تمرکز صرف بر ادبیات شکلی، مانند صرف و نحو، کافی نیست. باید به محتوای علمی و هویت‌ساز توجه کنیم.»

قرآن کریم می‌فرماید:

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ

(علق: 1) بخوان به نام پروردگارت که آفرید.

این آیه بر اهمیت علم و معرفت در دین تأکید دارد. من به شاگردانم آموختم که اصلاح ادبیات محتوایی، گامی اساسی در ارتقای علوم دینی به سطحی علمی و کاربردی است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از تأملات من در باب قدرت دینی، ولایت و نقش حوزه‌های علمیه در تحقق اقتدار معنوی و اجتماعی است. من کوشیده‌ام تا با بیانی صمیمی و در عین حال عمیق، شاگردانم را به سوی حقیقت هدایت کنم. از اقتدار معنوی حضرت مهدی (عج) تا ضرورت گفت‌وگوی بین‌ادیانی، از روش علمی اثبات عدم تحریف قرآن تا دیپلماسی مسالمت‌آمیز، از اعمال حق در ظرف قدرت تا نظام‌مندی روحانیت و اهمیت ادبیات محتوایی، همه این مباحث ریشه در اعتقاد عمیقم به حکمت الهی و نقش دین در هدایت جامعه دارند. امیدوارم این روایت‌ها، خوانندگان را به تأمل در پیوند علم، قدرت و ولایت در نظام دینی دعوت کند.