متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (265)

این گفتارها، بازتابی از لحظه‌هایی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. اکنون، با قلبی سرشار از شوق و تأمل، این خاطرات را با شما به اشتراک می‌گذارم تا شاید گوشه‌ای از تجربه‌های عمیق معرفتی، معنوی و فکری‌ام را با شما شریک شوم. این روایت‌ها نه‌تنها شرح زندگی و تأملات من است، بلکه دعوتی است به تأمل در حقیقت، آزادی بیان و رهایی از بندهای مادی و نفسانی که گاه روح انسان را در تنگنا قرار می‌دهد.

بخش اول: محدودیت‌های بیان در سایه ترس

سال‌ها پیش، در خلوت تأملاتم، به این حقیقت تلخ برخوردم که جامعه‌ای گرفتار خوف، هرگز نمی‌تواند بستر شکوفایی حقیقت باشد. هنگامی که ترس بر دل‌ها سایه می‌افکند، حتی عالمان بزرگ نیز از بیان آزادانه آنچه در دل دارند بازمی‌مانند. گویی زبان در کام فرومی‌رود و اندیشه در قفس تنگ محدودیت اسیر می‌شود. یادم می‌آید که یکی از عالمان دینی داستانی را برایم نقل کرد: مردی در بستر مرگ بود و اطرافیانش تلاش می‌کردند تا او را به گفتن لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ ترغیب کنند، اما او نمی‌توانست. چرا؟ چون دلش به هفده تومان پنهان‌شده در شکاف دیوار گره خورده بود. این داستان برایم چون آینه‌ای بود که نشان می‌داد چگونه تعلقات مادی می‌توانند روح را از پرواز به سوی حقیقت بازدارند.

این تجربه مرا به این باور رساند که بدون رهایی از ترس و تعلقات، نه‌تنها بیان حقیقت، بلکه حتی تفکر آزاد نیز ناممکن است. در جامعه‌ای که خوف حاکم است، عالم دینی نیز گاه از گفتن آنچه در دل دارد بازمی‌ماند، مبادا که مورد انتقاد یا طرد قرار گیرد. این محدودیت، مانعی است که باید با شجاعت و آگاهی از آن عبور کرد.

بخش دوم: ضرورت بازسازی ادبیات و فرهنگ

سال‌ها تأمل در فرهنگ و معرفت جامعه اسلامی مرا به این نتیجه رساند که اگر بخواهیم جامعه‌ای مدرن و پیشرفته داشته باشیم، باید چهار ستون اصلی فرهنگ را بازسازی کنیم: ادبیات، شعر، نثر و موسیقی. بدون اصلاح این عناصر، نه اقتصادمان سامان می‌یابد و نه توحیدمان به کمال می‌رسد. یادم می‌آید که در یکی از درس‌گفتارهایم، با شاگردانم از اهمیت ادبیات سخن گفتم. به آن‌ها گفتم: «اگر فیلسوفی معنای واژه‌ای چون قَل یا قُل را نداند، چگونه می‌تواند از استقلال سخن بگوید؟» ادبیات، پایه‌ای است که بدون آن، نه فلسفه به کمال می‌رسد و نه فقه به عمق.

این باور از تجربه‌های شخصی‌ام ریشه می‌گیرد. در جوانی، هنگامی که در محضر استادانم ادبیات می‌آموختم، دریافتم که فهم دقیق واژگان و مفاهیم، دریچه‌ای است به سوی حقیقت. فیلسوفی که ادبیات نخوانده، گویی ساختمانی بدون پایه بنا کرده است. این دیدگاه مرا به نقد مفهوم «استقلال نسبی» در فلسفه دینی کشاند. بارها با خود اندیشیدم که چگونه می‌توان از استقلالی سخن گفت که معنای ریشه‌ای آن در زبان و ادبیات فهم نشده است؟ این نقص، نه‌تنها در فلسفه، بلکه در فقه نیز خود را نشان می‌دهد.

بخش سوم: توحید و رهایی از تقابل

یکی از عمیق‌ترین لحظه‌های تأملم، هنگامی بود که در خلوت خود به آیه إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ از قرآن کریم (تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم) اندیشیدم. این آیه برایم نه‌تنها یک دستور عبادی، بلکه دریچه‌ای به سوی توحید بود. عبادت و استمداد از خدا نباید از سر تقابل باشد، گویی ما و خدا در برابر هم ایستاده‌ایم. خیر، این عبادت باید از سر وحدت وجودی باشد، جایی که همه چیز ظهور الهی است و تقابلی وجود ندارد.

یادم می‌آید که در یکی از سفرهایم به جمکران، در میان زائران، مردی را دیدم که تسبیح به دست، با شتاب ذکر می‌گفت، اما گویی ذهنش جای دیگری بود. این صحنه مرا به فکر فرو برد که چگونه عبادت ما گاه به عادت بدل می‌شود، بدون اینکه قلبمان با حقیقت الهی پیوند یابد. این تجربه مرا به این باور رساند که عبادت باید از عمق جان برخیزد، نه از سر عادت یا ترس.

بخش چهارم: نقد فقه فرمان‌محور و تأثیر فرهنگ سلطنتی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، فقهی بوده که به جای توصیف حقیقت، به صدور فرمان بسنده می‌کند. این فقه، که ریشه در فرهنگ سلطنتی دارد، به جای آنکه انسان را به انتخاب آگاهانه دعوت کند، او را به تبعیت کورکورانه وامی‌دارد. ضرب‌المثل «الناس على دین ملوکهم» (مردم بر آیین پادشاهانشان هستند) برایم چون آینه‌ای بود که نشان می‌داد چگونه فرهنگ سلطنتی، حتی بر فقه و رفتارهای دینی ما سایه افکنده است.

در یکی از جلسات درس، هنگامی که از فقه سخن می‌گفتم، به شاگردانم یادآور شدم که فقه باید مانند طبیبی باشد که حال بیمار را توصیف می‌کند و راه درمان را نشان می‌دهد، نه آنکه تنها دستور دهد. این دیدگاه از تجربه‌هایم در مواجهه با فقه آمرانه‌ای شکل گرفت که گاه انسان را از تفکر و انتخاب آزاد بازمی‌داشت.

بخش پنجم: سیر عرفانی و مقام لاتعین

یکی از زیباترین لحظه‌های زندگی‌ام، هنگامی بود که در تأملات عرفانی‌ام به مفهوم «لاتعین» رسیدم. در این مقام، انسان از تمام تعینات مادی و حتی اسما و صفات الهی فراتر می‌رود و به قرب الهی دست می‌یابد. آیه وَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ از قرآن کریم (و به فاصله دو کمان یا نزدیک‌تر بود) برایم چون نوری بود که این مقام را روشن کرد. در این حالت، انسان دیگر به چیزی تعلق ندارد و تنها در ذات الهی غرق می‌شود.

یادم می‌آید که در یکی از شب‌های خلوت، در حرم امام رضا علیه‌السلام، این حقیقت را عمیقاً احساس کردم. در میان زائران، لحظه‌ای فرا رسید که گویی همه چیز محو شد و تنها نور الهی باقی ماند. این تجربه، مرا به این باور رساند که عرفان حقیقی، در رهایی از تعلقات و رسیدن به مقام لاتعین نهفته است.

بخش ششم: رهایی از طمع و عبادت بی‌غرض

یکی از درس‌های بزرگ زندگی‌ام، رهایی از طمع بود. سال‌ها پیش، در محضر یکی از عالمان دینی، از حدیثی شنیدم که می‌گفت: «وجدتک اهلا للعباده» (تو را شایسته عبادت یافتم). این سخن برایم چون گوهری بود که نشان می‌داد عبادت حقیقی، نه برای بهشت است و نه از ترس جهنم، بلکه از سر عشق به ذات الهی است. عبادت در این مقام، خالص و بی‌غرض است.

این باور از تجربه‌های شخصی‌ام در عبادت و تأمل شکل گرفت. بارها در خلوت خود، با خدا سخن گفتم و از او خواستم که مرا از هرگونه طمع، حتی طمع به بهشت، رها کند. این رهایی، مرا به آرامشی رساند که جز در سایه عشق الهی یافت نمی‌شود.

بخش هفتم: نقد فلسفه عدم و ماهیت

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام در فلسفه، تأکید بیش از حد بر مفاهیم «عدم» و «ماهیت» بود. این مفاهیم، گاه فلسفه اسلامی را از حقیقت وجودی دور کرده‌اند. یادم می‌آید که در یکی از جلسات درس، به شاگردانم گفتم: «اگر از عدم و ماهیت سخن می‌گوییم، باید به وجود بازگردیم، چرا که حقیقت در وجود است، نه در فقدان آن.»

این نقد از سال‌ها مطالعه و تأمل در فلسفه اسلامی شکل گرفت. دریافتم که برای نزدیکی به حقیقت، باید از بند مفاهیم محدودکننده رها شد و به سوی وجود بی‌کران الهی حرکت کرد.

بخش هشتم: نقد فرهنگ حاجت‌محور و حرکت وجودی

یکی از تأملات عمیقم در جامعه، فرهنگ حاجت‌محور بود که حرکت‌های دینی و اجتماعی ما را به سوی نیازهای مادی سوق داده است. در یکی از درس‌گفتارهایم، به شاگردانم گفتم: «حرکت حاجت‌محور، ما را در بند ماده نگه می‌دارد. اما حرکت وجودی، که فاقد غرض و زاویه است، ما را به ظهور الهی می‌رساند.»

این دیدگاه از تجربه‌هایم در مشاهده رفتارهای اجتماعی شکل گرفت. بارها دیدم که چگونه نیازهای مادی، حتی عبادات را به عادت بدل می‌کنند. این تجربه مرا به این باور رساند که برای رسیدن به کمال، باید از حرکت حاجت‌محور به سوی حرکت وجودی گذر کرد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از سال‌ها تأمل و تجربه در مسیر معرفت، عرفان و فقه است. از محدودیت‌های بیان در سایه ترس تا ضرورت بازسازی فرهنگ و ادبیات، از نقد فقه آمرانه تا رهایی از تعلقات و طمع، هر یک از این خاطرات، دعوتی است به تأمل در حقیقت و حرکت به سوی کمال وجودی. امیدوارم این روایت‌ها، نوری باشد بر مسیر جویندگان حقیقت و راهنمایی برای ساختن جامعه‌ای که در آن، آزادی، معرفت و عشق الهی حاکم است.