متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 281

مقدمه

این خاطرات، روایت‌هایی هستند که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم ذکر شده‌اند، اما اکنون فرصتی است تا آن‌ها را با جزئیات بیشتری برای شما بازگو کنم. در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم تا تأملاتم را در باب مسائل معرفتی، عرفانی، و اجتماعی با زبانی ساده و از دل تجربه‌های زیسته‌ام با شما در میان بگذارم. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، نه‌تنها بازتاب اندیشه‌های من در مقام یک عالم دینی است، بلکه دعوتی است به تأمل در وحدت خلقت، عقلانیت در باورها، و صفا و معنویت به‌عنوان کمال علم.

بخش اول: نقد دوقطبی‌سازی انسان و طبیعت

یادم می‌آید سال‌ها پیش، در فرودگاه مهرآباد، کبوتری به اشتباه وارد دهانه موتور هواپیمایی شد و له شد. این ماجرا بهانه‌ای شد برای اعتراض برخی سازمان‌های خارجی که مدعی بودند امنیت حیوانات به خطر افتاده است. من با خودم فکر کردم، این چه حساسیتی است؟ روزی هزاران حیوان در گوشه و کنار جهان کشته می‌شوند، اما یک کبوتر که به‌طور اتفاقی در موتور هواپیما گیر می‌کند، این‌چنین سروصدا به پا می‌کند! این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چرا برخی به‌جای نگاه جامع به خلقت، میان انسان و طبیعت دیوار می‌کشند؟ گویی حیوان و انسان را در دو سوی یک میدان می‌بینند، حال آنکه همه مخلوقات در تسبیح خالق شریک‌اند.

نکته کلیدی: دوقطبی‌سازی انسان و طبیعت، مانع درک وحدت خلقت است. باید با محبت حقیقی و بدون سوءاستفاده به همه مخلوقات نگریست.

این نگاه دوقطبی، گاه به بهانه دفاع از حیوانات، اهداف دیگری را دنبال می‌کند. در قرآن کریم آمده است:

سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ (الجمعة: ۱)

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، برای خدا تسبیح می‌گویند. این آیه به ما می‌آموزد که خلقت، یکپارچه در تسبیح پروردگار است و نباید آن را تکه‌تکه کرد.

بخش دوم: نقد مادی‌گرایی در برابر ارزش‌های انسانی

گاهی می‌بینم که عده‌ای چنان به آثار باستانی، مانند کوزه‌های شکسته یا مجسمه‌های سنگی، حساسیت نشان می‌دهند که گویی جان انسانی در میان است! یادم می‌آید شنیدم که گروهی برای یک خراش روی مجسمه‌ای سنگی قشقرق به پا کردند. اگر این حساسیت از سر محبت حقیقی بود، دل‌انگیز می‌نمود، اما وقتی می‌بینم که همین افراد در برابر رنج میلیون‌ها انسان سکوت می‌کنند، به خود می‌گویم: زیر این کاسه، نیم‌کاسه‌ای است! مگر می‌شود برای یک کوزه شکسته اشک ریخت، اما از کنار رنج انسان‌ها بی‌تفاوت گذشت؟ این نگاه، ارزش‌های انسانی را به پای مادیات قربانی می‌کند.

نکته کلیدی: حساسیت افراطی به اشیای مادی، مانند آثار باستانی، نباید ارزش‌های انسانی را تحت‌الشعاع قرار دهد. محبت حقیقی، انسان و خلقت را یکپارچه می‌بیند.

بخش سوم: زودباوری و ضرورت عقلانیت در مسائل خلقت

در کودکی، در سینما سانترال فیلمی درباره آدم و حوا دیدم که مرا شیفته خود کرد. حوا چنان زیبا و دل‌انگیز به تصویر کشیده شده بود که با خود گفتم: به‌به، این است مادر ما! اما بعدها که به این داستان‌ها عمیق‌تر نگاه کردم، پرسش‌هایی در ذهنم شکل گرفت. چگونه آدم و حوا خلق شدند؟ آیا آدم پیش از حوا بود؟ یا هر دو همزمان به دنیا آمدند؟ این پرسش‌ها مرا به فکر فرو برد که چرا ما این‌قدر زود باور می‌کنیم؟ هر روایتی را که می‌شنویم، بی‌تأمل می‌پذیریم، گویی حقیقت، همین است که به ما گفته‌اند! در مسائل خلقت، که میلیون‌ها سال از آن گذشته، باید با احتیاط و عقلانیت سخن گفت. یقین‌های عجولانه، ما را از حقیقت دور می‌کند.

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا (محمد: ۲۴)

آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند یا بر دل‌هایشان قفل‌هایی است؟ این آیه ما را به تأمل و تدبر دعوت می‌کند، نه پذیرش بی‌چون‌وچرا.

نکته کلیدی: در مسائل تاریخی و دینی، مانند خلقت آدم و حوا، باید با احتیاط و عقلانیت سخن گفت و از زودباوری پرهیز کرد.

بخش چهارم: نقد تصویرسازی‌های غیرواقعی از اولیای خدا

گاهی روایاتی می‌شنوم که اولیای خدا را چنان تصویر می‌کنند که گویی در فقر و کثیفی زندگی می‌کردند! مثلاً می‌گویند یکی از اولیای خدا روی پوست حیوانات می‌خوابید یا دستی پینه‌بسته داشت از کار سخت. این تصویرسازی‌ها با عظمت آن بزرگواران سازگار نیست. حوراء انسیه، حضرت زهرا (س)، را مظهر زیبایی و پاکی می‌دانم، نه کسی که در شرایط غیرانسانی زندگی می‌کرد. این روایات، گاه حسادت یا تحریف را در خود پنهان دارند. یا شنیده‌ام که از عالمان دینی تصویر فردی ساده‌زیست می‌سازند که گویی خود بز می‌دوشید و نان و دوغ می‌خورد! این‌ها با عقل و منطق جور درنمی‌آید. یک عالم دینی، که مغز یک ملت است، تحت مراقبت‌های دقیق قرار دارد و زندگی‌اش با حکمت و عقلانیت اداره می‌شود.

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا (مريم: ۹۶)

بی‌گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، خدای رحمان برایشان محبتی قرار خواهد داد. این آیه به عظمت اولیای خدا اشاره دارد، که با کرامت و زیبایی همراه‌اند.

نکته کلیدی: تصویرسازی‌های غیرواقعی از اولیای خدا، مانند زندگی در فقر و کثیفی، با عظمت و کرامت آن‌ها ناسازگار است.

بخش پنجم: ارزش صفا در برابر علم

سال‌ها پیش، کتاب منظومه را بارها تدریس کردم، گاه تا هفت دوره! این کتاب، که خلاصه‌ای از فلسفه ملاصدرا بود، با شعر و نثرش مرا به خود مشغول کرد. اما آنچه بیش از علم این کتاب برایم ارزش داشت، صفا و معنویت عالمی بود که آن را تألیف کرده بود. او مردی وارسته بود، که به‌جای استاد شدن در شهر، خادمی در مدرسه‌ای را برگزید. این صفا، این تهجد و بریدگی از دنیا، برایم از هر دانشی گران‌بهاتر بود. علم، اگر صفا نیاورد، وزر و وبال است. این عالم، با وقار و پاکی‌اش، نشان داد که کمال علم در معنویت است.

يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ (المجادلة: ۱۱)

خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش داده شده‌اند، به درجاتی بالا می‌برد. این آیه نشان می‌دهد که علم و ایمان در کنار هم به کمال می‌رسند.

نکته کلیدی: علم بدون صفا و معنویت، وزر و وبال است. کمال علم در تهذیب نفس و وارستگی نهفته است.

بخش ششم: محدودیت‌های معرفتی در علوم دینی

در تدریس منظومه، متوجه شدم که بسیاری از آثار فلسفی ما، مانند شرح اسما یا دیگر کتاب‌ها، گاه تکرار همان مطالب‌اند. این تکرار، نشان از محدودیت‌های معرفتی در علوم دینی دارد. گویی دانش ما در دایره‌ای بسته می‌چرخد و نوآوری چندانی در آن نیست. این برایم پرسشی جدی بود: چرا علوم دینی ما به تکرار مکررات بسنده کرده‌اند؟ باید به سوی تدوین محتوای جدید و توسعه معرفتی گام برداریم.

نکته کلیدی: علوم دینی نیازمند نوآوری و پرهیز از تکرار مکررات است تا به توسعه معرفتی منجر شود.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، تأملاتی است از عمق جان و تجربه‌هایم، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. در این روایت‌ها، کوشیدم تا با نگاهی عقلانی و معنوی، به نقد دوقطبی‌سازی انسان و طبیعت، زودباوری در مسائل خلقت، و تصویرسازی‌های غیرواقعی از اولیای خدا بپردازم. همچنین، بر ارزش صفا و معنویت در برابر علم تأکید کردم و از محدودیت‌های معرفتی در علوم دینی سخن گفتم. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در وحدت خلقت، عقلانیت در باورها، و صفا به‌عنوان کمال علم دعوت کند.

با نظارت صادق خادمی