متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 286

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، سال‌هاست که در محضر شاگردان و جویندگان حقیقت، به تأمل در مسائل عمیق دینی، فلسفی و اجتماعی می‌پردازم. این گفتگوها که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا در قالبی منسجم و با بیانی صمیمی، اما عمیق، پیش روی شما قرار گیرند. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، نه‌تنها بازتاب اندیشه‌های من، بلکه تلاشی است برای پیوند دادن معرفت دینی و فلسفی با نیازهای روز جامعه، با زبانی که هم دل را به سوی حقیقت می‌کشاند و هم ذهن را به تأمل وامی‌دارد. این گفتگوها، دعوتی است به بازاندیشی در مسئولیت‌هایمان نسبت به یکدیگر و نسبت به جهانی که در آن زندگی می‌کنیم.

بخش اول: علم، دیانت و مسئولیت اجتماعی

سال‌ها پیش، در یکی از درس‌گفتارهایم، به شاگردانم گفتم: چرا درس می‌خوانیم؟ آیا صرفاً برای انباشت دانش است؟ خیر، درس می‌خوانیم تا منش و روشمان انسانی و دیانتی شود. علم، اگر به زندگی درست نینجامد، چه سودی دارد؟ این پرسش، همواره ذهنم را مشغول کرده است. علم باید ما را به سوی تهذیب نفس و اصلاح جامعه هدایت کند. در قرآن کریم آمده است:

يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ (المجادلة: 11)

خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش داده شده‌اند، به درجاتی بالا می‌برد.

این آیه، گواهی است بر اینکه علم و ایمان، دو بال برای پرواز به سوی کمال‌اند. اما این پرواز، تنها زمانی ممکن است که علم به عمل صالح و اصلاح جامعه منجر شود. من همیشه به شاگردانم تأکید کرده‌ام که علم، اگر در خدمت ضعفا و نیازمندان نباشد، به جای آنکه راهگشا باشد، می‌تواند باری بر دوش جامعه شود.

بخش دوم: نقد فشار بر ضعفا و پیامدهای اجتماعی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، فشارهای سنگینی است که بر ضعفا و نیازمندان جامعه وارد می‌شود. دیده‌ام که چگونه فقر و تنگدستی، انسان‌ها را به سوی انحرافات اجتماعی سوق می‌دهد. وقتی فشار بر ضعیف به حدی برسد که کارد به استخوانش بزند، دیگر نمی‌توان انتظار داشت که او در مسیر درست بماند. دزدی، خودکشی، یا دیگر رفتارهای نابهنجار، گاه نتیجه همین فشارهای بی‌امان است. یکی از عالمان دینی، سخنی تأمل‌برانگیز گفته بود: «به فقرا بدهید تا نیایند از شما بگیرند.» این کلام، هشداری است جدی به ما که اگر به نیازمندان رسیدگی نکنیم، ثبات جامعه به خطر می‌افتد.

وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (الذاريات: 19)

و در اموالشان حقی برای سائل و محروم بود.

این آیه، ما را به یاد مسئولیت‌مان در قبال نیازمندان می‌اندازد. اگر این حق را ادا نکنیم، جامعه به سوی ناآرامی و بی‌ثباتی می‌رود. من بارها در درس‌گفتارهایم تأکید کرده‌ام که باید پیش از آنکه افراد به نقطه بحرانی برسند، از آن‌ها حمایت کنیم. نهادهای اجتماعی باید بکوشند تا با مداخله به‌موقع، از بروز فجایع جلوگیری کنند. این نه‌تنها وظیفه‌ای دینی، بلکه ضرورتی اجتماعی است.

بخش سوم: تأثیر محیط بر عملکرد انسان

روزی در درس‌گفتارم، مثالی زدم که هنوز در ذهنم زنده است. در مناطق سردسیر، اگر ماشینی را خاموش کنی، فوراً یخ می‌زند. باید آن را در پارکینگ‌های مجهز به دستگاه‌های گرمایشی نگه داشت تا از یخ‌زدگی در امان بماند. در ایران، الحمدلله، چنین سرمای شدیدی نداریم، اما این مثال، مرا به تأمل در تأثیر محیط بر انسان واداشت. شرایط محیطی، چه اقلیمی و چه اجتماعی، می‌تواند عملکرد انسان را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. اگر بسترهای مناسب فراهم نشود، چگونه می‌توان انتظار داشت که انسان‌ها به بهترین شکل عمل کنند؟ این درس را از طبیعت آموخته‌ام: برای شکوفایی، باید محیطی مناسب فراهم کرد.

بخش چهارم: موانع اجتماعی و سنت‌های نادرست

یکی از دردهای بزرگ جامعه ما، سنت‌های غلطی است که مانند زنجیری به پای جوانان بسته شده است. گرانی، مشکلات اقتصادی، و هزینه‌های گزاف ازدواج، مانند مهریه‌های سنگین و مخارج عروسی، جوانان را از ازدواج بازمی‌دارد. بارها دیده‌ام که جوانان به دلیل این موانع، ناامید شده‌اند و حتی به سوی باورهای نادرست، مانند جادو و سحر، کشیده شده‌اند. برخی گمان می‌کنند که ناکامی‌هایشان نتیجه سحر و جادوست، در حالی که مشکل اصلی، نادیده گرفتن اسباب مادی و عقلانی است. من همیشه گفته‌ام که دعا و توکل، در کنار تدبیر و عقلانیت معنا پیدا می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید:

وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا (الأحزاب: 3)

و بر خدا توکل کن که خدا به‌عنوان وکیل بسنده است.

توکل، بدون تدبیر، مانند پریدن از بالای پله‌ها بدون رعایت احتیاط است. نتیجه‌اش، جز شکستن پای عقل و ایمان نیست. من به شاگردانم گفته‌ام که به جای ختم‌های متعدد و توسل‌های غیرعقلانی، باید سنت‌های غلط را اصلاح کرد و بسترهای مناسب برای ازدواج فراهم آورد.

بخش پنجم: ضرورت اصلاح قوانین و حمایت از جوانان

بارها در درس‌گفتارهایم پیشنهاد داده‌ام که برای حل مشکلات ازدواج، باید قوانین عادلانه‌ای وضع شود. مهریه‌ها باید حد معقولی داشته باشند، نه آن‌قدر سنگین که جوانان را ناامید کند، و نه آن‌قدر ناچیز که حرمت ازدواج را زیر سؤال ببرد. همچنین، دولت باید بخشی از هزینه‌های زندگی جوانان را تأمین کند. اگر چهل درصد هزینه‌های زندگی یک جوان درس‌خوان را دولت بر عهده بگیرد، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد. این حمایت، نه‌تنها به ازدواج کمک می‌کند، بلکه به جوانان انگیزه می‌دهد تا با امید به آینده، به تحصیل و کار ادامه دهند.

بخش ششم: اقتصاد، سرمایه و ثبات اجتماعی

یکی از مسائل دردناک جامعه ما، فرار سرمایه به دلیل قوانین ناپایدار است. بارها دیده‌ام که کاسب‌کاران به دلیل بی‌ثباتی قوانین، از سرمایه‌گذاری در کشور دلسرد شده‌اند. اگر سیاست‌گذاری‌ها درست باشد و سرمایه‌گذار مطمئن شود که سی درصد سودش را به جامعه بازمی‌گرداند و هفتاد درصد برای خودش می‌ماند، انگیزه برای ماندن و کار کردن پیدا می‌کند. اما وقتی هر روز قانونی جدید وضع می‌شود، سرمایه فرار می‌کند و جامعه از رشد اقتصادی محروم می‌ماند. من همیشه گفته‌ام که ثبات اقتصادی، بستری است برای شکوفایی جامعه.

بخش هفتم: فلسفه، دین و نیازهای اجتماعی

فلسفه، برای من، طبیب جامعه است. اگر فلسفه نتواند به نیازهای اجتماعی پاسخ دهد، به خرافه بدل می‌شود. من سال‌ها در درس‌گفتارهایم تأکید کرده‌ام که فلسفه و دین باید در خدمت جامعه باشند. دین، فلسفه را معصومانه می‌کند و فلسفه، آگاهی را به دین می‌افزاید. این دو، مانند دو بال‌اند که جامعه را به سوی کمال می‌برند. اگر جامعه به جبر گرفتار شود، اختیار از دست می‌رود، اما اگر به ضرورت‌های طبیعی هدایت شود، اختیار حفظ می‌شود. ضرورت‌های عالم طبیعت، با اختیار منافاتی ندارند، اما جبر، ساخته دست بشر است و اختیار را سلب می‌کند.

نتیجه‌گیری

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب تأملات من در سال‌های طولانی تدریس و تأمل در مسائل دینی، فلسفی و اجتماعی است. من همیشه کوشیده‌ام تا شاگردانم را به سوی عقلانیت، توکل و مسئولیت اجتماعی هدایت کنم. از فشار بر ضعفا گرفته تا اصلاح سنت‌های غلط، از قانون‌گذاری عادلانه تا حمایت از جوانان، همه و همه، بخشی از دغدغه‌هایم برای ساختن جامعه‌ای بهتر بوده‌اند. امیدوارم این گفتگوها، شما را نیز به تأمل در این مسائل وادارد و نوری باشد بر مسیر حقیقت‌جویی‌تان.