متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۲۹۹

مقدمه

این گفتارها، روایتی صمیمی از تأملات و دغدغه‌های من در مسیر احیای علوم قدرتی در حوزه‌های علمیه است. سال‌ها تدریس و تأمل در آیات قرآن کریم و علوم دینی، مرا به این باور رسانده که حوزه‌های علمیه باید از صرف مباحث نظری فراتر روند و به منبعی برای تولید علم و قدرت تبدیل شوند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، شرحی است از دغدغه‌های عمیق من برای بازسازی نظام علم دینی و تقویت جایگاه حوزه‌ها در هدایت جامعه. در این مجموعه، که تحت عنوان «گفتگوهای صمیمی» گردآوری شده، تلاش دارم با زبانی ساده اما عمیق، شما را به دنیای این تأملات ببرم و از ضرورت احیای اقتدار علمی و معنوی حوزه‌ها سخن بگویم.

بخش اول: نقد نظام کنونی علم دینی و ضرورت تحول

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات درس، به یکی از شاگردانم گفتم: «چگونه است که پس از قرن‌ها بحث و بررسی، هنوز تعریف ساده‌ای از مفهومی مانند بيع در فقه ما کامل نشده؟» این پرسش، نه از سر انکار تلاش‌های علما، بلکه از سر شگفتی و تأسف بود. وقتی مباحثی مانند بيع یا معاطات، که از بنیادی‌ترین مفاهیم فقهی هستند، همچنان محل اختلاف است، چگونه می‌توانیم ادعای هدایت جامعه را داشته باشیم؟ یکی می‌گوید بيع یعنی مبادله مال با مال، دیگری اشکال می‌گیرد و سخن تازه‌ای می‌آورد. این چرخه، گویی پایانی ندارد. من همیشه به شاگردانم تأکید کرده‌ام که باید از این دور باطل خارج شویم. حوزه‌های علمیه باید به جای غرق شدن در نظریه‌پردازی‌های بی‌حاصل، به سمت کاربردی کردن علوم دینی حرکت کنند.

یادم می‌آید روزی در جمع طلاب، از داستانی سخن گفتم که شنیده بودم. یکی از رجال سیاسی، که دانش آموخته فیزیک و آگاه به آیات قرآن بود، گله می‌کرد که چرا عالمان دینی، تنها به دلیل عمامه‌ای که بر سر دارند، در جایگاه پیشرو قرار می‌گیرند. او می‌گفت: «من که هم قرآن می‌دانم و هم از علوم روز آگاهم، چرا باید پشت سر عالمی راه بروم که شاید دانش من از او بیشتر باشد؟» این سخن، هرچند از سر غفلت از اقتدار معنوی عالمان دینی بود، اما مرا به فکر فرو برد. به او می‌گفتم: «اقتدار یک عالم دینی، نه در عمامه است و نه در دانش نظری صرف. این اقتدار، ریشه در علم قدرتی و ارتباط معنوی با خداوند دارد.» این خاطره، همیشه مرا به این پرسش بازمی‌گرداند که حوزه‌های ما تا چه حد توانسته‌اند این اقتدار را در خود پرورش دهند؟

بخش دوم: علوم قدرتی و اقتدار انبیا

وقتی به زندگی انبیا نگاه می‌کنم، آنچه بیش از همه مرا مجذوب می‌کند، اقتدار آن‌هاست. قرآن کریم در سوره اعراف می‌فرماید:

وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا

ترجمه: و گفتند: هر نشانه‌ای که برای ما بیاوری تا ما را بدان بفریبی، ما به تو ایمان‌آورنده نیستیم.

این آیه، داستان حضرت موسی علیه‌السلام را روایت می‌کند که با اقتدار الهی، فرعون را به خاک می‌کشید. او با نشانه‌های الهی و علوم قدرتی که خداوند به او عطا کرده بود، مردم را به اطاعت از حق دعوت می‌کرد. این اقتدار، تنها در معجزات ظاهری نبود؛ بلکه در توانایی او برای هدایت و تشکیل امت بود. من همیشه به شاگردانم می‌گویم: «اگر انبیا توانستند امت بسازند، به دلیل همین اقتدار بود. حوزه‌های ما هم باید این اقتدار را بازیابند.»

روزی در درس، از طلاب پرسیدم: «اگر ما ورثه انبیاییم، این وراثت در چیست؟ آیا فقط در حفظ متون و بحث‌های نظری است؟» به آن‌ها گفتم که وراثت انبیا، در توانایی عمل به علوم قدرتی است. انبیا با این علوم، نه تنها مردم را هدایت کردند، بلکه قدرت تشکیل جامعه‌ای متحد و پویا را داشتند. حوزه‌های علمیه امروز، اگر بخواهند وارث واقعی انبیا باشند، باید به این علوم مجهز شوند.

بخش سوم: ظرفیت‌های نهفته در قرآن کریم

یکی از عمیق‌ترین دغدغه‌های من، کشف ظرفیت‌های نهفته در آیات قرآن کریم است. روزی در کلاس درس، به آیه‌ای از سوره طه اشاره کردم:

فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ

ترجمه: پس مشتی از اثر فرستاده برگرفتم.

این آیه، برای من تنها یک روایت تاریخی نیست، بلکه پروژه‌ای کامل برای کشف علوم قدرتی است. به شاگردانم گفتم: «چرا ما به قرائت این آیه بسنده می‌کنیم؟ چرا آزمایشگاهی برای کاوش در رموز این آیه نداریم؟» این آیه، به ما می‌آموزد که حتی اثری از رسول، می‌تواند قدرتی عظیم در خود نهفته داشته باشد. اما افسوس که حوزه‌های ما، به جای کاوش در این ظرفیت‌ها، گاه کسانی را که به این علوم نزدیک می‌شوند، با اتهاماتی مانند سحر و جادو طرد می‌کنند.

یادم می‌آید روزی یکی از طلاب با ترس به من گفت: «استاد، اگر کسی به این علوم نزدیک شود، دیگران او را جادوگر می‌خوانند.» پاسخ دادم: «این ترس، ریشه در فرهنگ نادرست ماست. اگر حوزه‌های ما فضایی امن برای پژوهش در این علوم ایجاد کنند، دیگر نیازی به کتمان و پنهان‌کاری نیست.» این تجربه، مرا به این باور رساند که حوزه‌ها باید آزمایشگاه‌هایی برای کشف علوم قرآنی ایجاد کنند تا طلاب بتوانند بدون ترس، در این مسیر گام بردارند.

بخش چهارم: نقد وابستگی مالی و ضرورت خودکفایی

یکی از دردناک‌ترین واقعیات حوزه‌های علمیه امروز، وابستگی مالی آن‌ها به نظام و وجوهات مردمی است. روزی در جمع طلاب، با حسرتی عمیق گفتم: «حوزه‌ای که باید یاریگر نظام باشد، چرا به جیره‌خوار آن تبدیل شده؟» این وابستگی، شأن حوزه‌ها را پایین آورده و آن‌ها را از جایگاه واقعی‌شان دور کرده است. به شاگردانم می‌گفتم: «آنکه شیران را کند روبه‌مزاج، احتیاج است.» این بیت، همیشه در ذهنم طنین‌انداز است که چگونه نیاز مالی، شجاعت و اقتدار را از ما می‌گیرد.

پیشنهادم به طلاب این بود که حوزه‌ها باید به مراکز تولید علم و قدرت تبدیل شوند. اگر ما بتوانیم علوم خود را در بازارهای جهانی عرضه کنیم، نه تنها از وابستگی به سهم امام بی‌نیاز می‌شویم، بلکه می‌توانیم به دیگران نیز کمک کنیم. روزی به یکی از شاگردانم گفتم: «تصور کن حوزه‌ای که محصولات علمی‌اش چنان ارزشمند باشد که دنیا برای خرید آن صف بکشد. آن‌وقت دیگر نیازی به دست دراز کردن به سوی وجوهات نیست.»

بخش پنجم: پیشنهاد طراحی نظام‌مند علوم قدرتی

همیشه به شاگردانم تأکید کرده‌ام که احیای علوم قدرتی، نیازمند برنامه‌ریزی نظام‌مند است. روزی در درس، گفتم: «اعاظم حوزه‌ها باید بنشینند و از قرآن کریم، مواد قدرتی را استخراج کنند.» این کار، نه با سلام و صلوات، بلکه با پژوهش‌های علمی و آزمایشگاهی ممکن است. باید آزمایشگاه‌هایی ایجاد کنیم که آیات قرآن را نه فقط برای قرائت، بلکه برای کشف رموز تکوینی آن‌ها کاوش کنند.

یادم می‌آید روزی یکی از طلاب پرسید: «استاد، چگونه می‌توانیم این علوم را عملیاتی کنیم؟» پاسخ دادم: «با طراحی پروژه‌های علمی که هر آیه را به مثابه یک گنجینه بررسی کند.» این باور من است که اگر حوزه‌ها به این مسیر گام بگذارند، نه تنها خودکفا می‌شوند، بلکه می‌توانند نظام و جامعه را یاری کنند و دین مبین اسلام را در جهان معرفی کنند.

جمع‌بندی

این گفتارها، بازتاب دغدغه‌های عمیق من برای احیای جایگاه حوزه‌های علمیه به‌عنوان مراکز علم و قدرت است. سال‌ها تدریس و تأمل در آیات قرآن کریم، مرا به این باور رسانده که حوزه‌ها باید از انفعال و وابستگی مالی رها شوند و به منبعی برای تولید علم و اقتدار تبدیل شوند. آیات قرآن، گنجینه‌ای از علوم قدرتی است که اگر با رویکردی علمی کاوش شوند، می‌توانند حوزه‌ها را به جایگاه واقعی‌شان بازگردانند. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در این مسیر و تلاش برای تحولی عمیق در نظام علم دینی.