متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۳۱۲

مقدمه: تأملاتی در علم دینی و مسئولیت حوزه‌ها

من، محمدرضا نکونام، سال‌هاست که در مسیر تعلیم و تعلم علوم دینی گام برمی‌دارم و در این راه، با دغدغه‌ای عمیق به نقش حوزه‌های علمیه در جامعه می‌اندیشم. آنچه در این مجموعه با عنوان «گفتگوهای صمیمی» پیش روی شماست، روایتی است از تأملات و تجربیات شخصی‌ام که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. این خاطرات، نه‌تنها شرح لحظات زندگی من، بلکه تلاشی است برای بازاندیشی در جایگاه علم دینی و مسئولیت‌های حوزه‌ها در دوره غیبت. با زبانی صمیمی، اما با عمقی معرفتی، می‌کوشم شما را به دنیای این تأملات ببرم، جایی که علم، معنویت و مسئولیت اجتماعی در هم می‌آمیزند.

در این بخش، که برگرفته از جلسه ۳۱۲ درس‌گفتارهایم است، به نقد وضعیت کنونی علم دینی و نقش حوزه‌ها در جامعه پرداخته‌ام. این گفتارها، که با نگاهی انتقادی و در عین حال سازنده نگاشته شده‌اند، دعوتی است به بازسازی نظام علمی حوزه‌ها، تقویت علم قدرتی و بازگرداندن جایگاه عالمان به‌عنوان مغز متفکر جامعه. آنچه در ادامه می‌خوانید، روایتی است از دغدغه‌هایم برای تحول در علم دینی، همراه با خاطراتی که این تأملات را زنده‌تر می‌کنند.

بخش اول: پوسیدگی علم دینی و ضرورت تحول

در جوانی، هنگامی که تازه به حوزه علمیه قم قدم گذاشته بودم، شور و شوق فراوانی برای آموختن داشتم. اما به‌تدریج دریافتم که علم دینی در دوره غیبت، از ماهیت حقیقی، مردمی و اجتماعی خود فاصله گرفته است. این پوسیدگی، که گویی چون خوره‌ای به جان حوزه‌ها افتاده، علم را از پویایی و رقابت محروم کرده است. روزگاری، حوزه‌ها کانون تولید علم قدرتی بودند، اما امروز، بسیاری از دروس ما کهنه و بی‌ارتباط با نیازهای جامعه شده‌اند.

به یاد دارم روزهایی را که در کنار اساتیدم، با اشتیاق به بحث‌های علمی می‌نشستم، اما گاه با خود می‌اندیشیدم: چرا این علوم، که باید راهگشای مشکلات خلق باشند، در حل مسائل ساده‌ای مانند احکام شرعی روزمره ناکارآمدند؟ این پرسش، مرا به تأمل واداشت که علم دینی باید قدرتی، رقابتی و مردمی باشد.

نکته کلیدی: علم دینی در دوره غیبت، به دلیل فقدان رقابت و ماهیت کاربردی، از تأثیرگذاری اجتماعی محروم شده و دچار پوسیدگی گشته است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (آل‌عمران: ۱۳۹)، یعنی: «سست نشوید و اندوهگین نباشید، درحالی‌که اگر مؤمن باشید، شما برترید.» این آیه مرا به یاد مسئولیت عالمان می‌اندازد که باید با پویایی علمی، برتری خود را در خدمت به جامعه نشان دهند.

بخش دوم: انگیزه الهی و نیاز به مسیر مشخص

در سال‌های تدریسم، بارها با طلاب جوانی روبه‌رو شدم که با انگیزه‌ای الهی به حوزه آمده بودند. اما این انگیزه، بدون مسیری روشن و ساختاری علمی، نمی‌توانست به ثمر بنشیند. گویی جوانی که با شوق خدمت به دین وارد حوزه می‌شود، در پیچ‌وخم درس‌های کهنه گرفتار می‌گردد و راه به جایی نمی‌برد. من خود نیز این تجربه را داشتم؛ روزهایی که با شور و شوق به دنبال پاسخ به پرسش‌هایم بودم، اما پاسخ‌ها گاه در لابه‌لای متون کهن گم می‌شدند.

نکته کلیدی: انگیزه الهی، هرچند ارزشمند، بدون ساختار علمی و رقابتی، نمی‌تواند به نتایج مطلوب منجر شود.

قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (عنکبوت: ۶۹)، یعنی: «و کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به‌یقین راه‌های خود را به آن‌ها نشان خواهیم داد.» این آیه، مرا به این باور رساند که حوزه‌ها باید مسیری روشن برای هدایت این انگیزه‌ها فراهم کنند.

بخش سوم: علم قدرتی و نقش عالمان در جامعه

در سفرهایی که به کشورهای دیگر داشتم، مشاهده کردم که دانشمندان در جوامع پیشرفته، با تکیه بر علم قدرتی، محور تصمیم‌گیری‌ها هستند. آن‌ها دولت‌ها را هدایت می‌کنند و گاه حتی قادرند با یک نظریه، نظام سیاسی را دگرگون سازند. اما در حوزه‌های ما، علم دینی از این قدرت محروم است. یادم می‌آید روزی در قم، با یکی از اساتید درباره نقش حوزه‌ها در مسائل کلان جامعه صحبت می‌کردم. او با حسرتی عمیق گفت: «ما را فقط برای احکام شرعی می‌خواهند، نه برای حل مسائل بزرگ‌تر.»

نکته کلیدی: علم دینی در حوزه‌ها، به دلیل فقدان ماهیت قدرتی و رقابتی، از تأثیرگذاری در مسائل کلان جامعه بازمانده است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (انفال: ۶۰)، یعنی: «و برای [مقابله با] آن‌ها هرچه در توان دارید از نیروی [علمی و مادی] آماده کنید.» این آیه، مرا به این اندیشه واداشت که حوزه‌ها باید با تولید علم قدرتی، در خدمت جامعه باشند.

بخش چهارم: مسئولیت حوزه‌ها در نظریه‌پردازی

یکی از خاطراتی که همیشه در ذهنم مانده، گفت‌وگویی با یکی از طلاب جوان بود که از من پرسید: «چرا دولت به حوزه‌ها نیازی احساس نمی‌کند؟» پاسخ دادم: «چون ما نتوانسته‌ایم علم قدرتی تولید کنیم که دولت به آن نیاز داشته باشد.» دولت‌ها مجری‌اند، اما این حوزه‌هاست که باید به‌عنوان تکنسین و نظریه‌پرداز، راه‌حل‌های علمی ارائه دهند. اما متأسفانه، گاه حوزه‌ها در برابر نقدها، پاسخ‌هایی غیرمسئولانه می‌دهند و انتظار دارند دیگران مشکلات را حل کنند.

نکته کلیدی: حوزه‌ها باید به‌عنوان مغز متفکر جامعه، با تولید علم قدرتی و نظریه‌پردازی، مسائل اجتماعی را حل کنند.

قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ (یوسف: ۱۰۸)، یعنی: «بگو این راه من است که با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنم.» این آیه، مرا به یاد مسئولیت عالمان در هدایت عالمانه جامعه می‌اندازد.

بخش پنجم: محدودیت نقش عالمان و تعبدگرایی

در یکی از جلسات درس، طلبه‌ای از من پرسید: «چرا جامعه ما را فقط برای مسائل شرعی می‌شناسد؟» با تأمل پاسخ دادم: «چون ما خود را به مسائل جزئی مانند شک در نماز یا احکام غسل محدود کرده‌ایم.» این محدودیت، نتیجه تعبدگرایی بیش از حد است که علم دینی را از رشد معرفتی باز داشته است. روزگاری، عالمانی مانند ابن‌سینا و ملاصدرا، با وجود موانع حکومتی، تلاش کردند علم قدرتی تولید کنند، اما امروز، حوزه‌ها از این هدف فاصله گرفته‌اند.

نکته کلیدی: تعبدگرایی بیش از حد، علم دینی را به مسائل جزئی محدود کرده و از تأثیرگذاری در مسائل کلان باز داشته است.

قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ (اسراء: ۸۱)، یعنی: «بگو حق آمد و باطل نابود شد.» این آیه، مرا به این باور رساند که علم حقیقی باید فراتر از تعبد، در خدمت جامعه باشد.

بخش ششم: مشروعیت و اقتدار عالمان

در یکی از جلسات، به طلاب گفتم: «عالمی که علم قدرتی ندارد، نمی‌تواند ادعای مشروعیت کند.» به یاد دارم عالمی را که با قبای کهنه و ظاهری ساده، اما با اقتدار علمی و معنوی، چنان تأثیری بر جامعه گذاشت که گویی سلطان مملکت بود. این اقتدار، ریشه در علم قدرتی و انگیزه الهی داشت. حدیث شریفی از امام صادق (ع) می‌فرماید: «هر فقیهی که خود را حفظ کند، دینش را نگه دارد، با هوای نفس مخالفت کند و مطیع امر مولایش باشد، برای عامه جایز است که از او تقلید کنند» (وسائل الشیعه، ج ۲۷، ص ۱۳۱). این حدیث، مرا به یاد مسئولیت سنگین عالمان در کسب مشروعیت از طریق علم و تقوا می‌اندازد.

نکته کلیدی: مشروعیت مرجعیت و رهبری دینی، در گرو پیوند علم قدرتی، رقابت و انگیزه الهی است.

قرآن کریم می‌فرماید: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ (مجادله: ۱۱)، یعنی: «خدا کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی که علم داده شده‌اند، به درجات بالا می‌برد.» این آیه، مرا به این باور رساند که عالمان با علم قدرتی، می‌توانند رهبری جامعه را بر عهده گیرند.

بخش هفتم: موانع تاریخی و محافظه‌کاری

در جوانی، گاه از محافظه‌کاری اساتیدم شگفت‌زده می‌شدم. آن‌ها حتی از ذکر نام برخی کتاب‌ها پرهیز می‌کردند، گویی هراس از حاشیه‌سازی داشتند. بعدها دریافتم که این محافظه‌کاری، نتیجه تجربه‌های تلخ آن‌ها بود. این ترس، مانع از شکوفایی علم قدرتی در حوزه‌ها شده است. به یاد دارم روزی که یکی از اساتیدم با حسرتی عمیق گفت: «اگر حوزه‌ها جرئت کنند، می‌توانند جهان را تغییر دهند.»

نکته کلیدی: محافظه‌کاری و ترس از حاشیه‌سازی، مانع از شکوفایی علم قدرتی در حوزه‌ها شده است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا مُنْجُوكَ (طه: ۴۶)، یعنی: «نترس و اندوهگین مباش که ما تو را نجات خواهیم داد.» این آیه، مرا به شجاعت در برابر موانع دعوت می‌کند.

بخش هشتم: ضرورت نظام علمی و گزینش استعدادها

سال‌ها پیش، هنگامی که مسئولیت گزینش طلاب را بر عهده داشتم، دریافتم که حوزه‌ها باید استعدادهای ممتاز را جذب کنند، نه اینکه هر فردی را با شرایط حداقلی بپذیرند. به یاد دارم گفت‌وگویی با یکی از مسئولان حوزه که می‌گفت: «ما حتی افرادی با مدرک سیکل را می‌پذیریم.» با خود اندیشیدم که این روش، حوزه را از جذب نخبگان محروم می‌کند. حوزه‌ها باید نظام علمی طراحی کنند که دروس و تحقیقات، کاربردی، اجتماعی و رقابتی باشند.

نکته کلیدی: حوزه‌ها باید با طراحی نظام علمی رقابتی و گزینش استعدادهای برتر، به تولید علم قدرتی بپردازند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (یوسف: ۷۶)، یعنی: «و بالای هر صاحب علمی، عالمی است.» این آیه، مرا به ضرورت گزینش افراد شایسته برای حوزه‌ها رهنمون ساخت.

جمع‌بندی: دعوت به تحول در حوزه‌های علمیه

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، دعوتی است به تأمل در جایگاه علم دینی و مسئولیت حوزه‌ها. من، محمدرضا نکونام، با تجربه سال‌ها تدریس و تأمل در مسائل دینی و اجتماعی، باور دارم که حوزه‌ها باید به‌عنوان مغز متفکر جامعه، با تولید علم قدرتی، رقابتی و کاربردی، جایگاه خود را بازیابند. این مسیر، نیازمند شجاعت، اصلاح نظام آموزشی و جذب استعدادهای برتر است. امیدوارم این خاطرات، که با صداقت و صمیمیت نگاشته شده‌اند، شما را به تأمل در این مسئولیت عظیم دعوت کند.

با نظارت صادق خادمی