متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 321

مقدمه

این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، شرحی است از تأملات و خاطراتی که در طی سالیان دراز، در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. این روایت‌ها، بازتابی از زیست عرفانی، فقهی و معرفتی من است که با قلبی سرشار از عشق به حق و در جستجوی حقیقت نگاشته‌ام. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تجربه‌های زیسته‌ام، که گاه با طعم درد، گاه با شیرینی معرفت و گاه با تلخی غفلت همراه بوده است. در این مسیر، تلاش کرده‌ام تا با زبانی صمیمی و صادق، شما را به دنیای درونم دعوت کنم، جهانی که در آن توحید، اخلاص و رهایی از طمع، محور تمامی تأملات است. این خاطرات، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در مسیر کمال انسانی.

بخش اول: طمع و توحید

یادم می‌آید روزگاری که هنوز تهران رنگ و بوی قدیم را داشت، در کوچه‌پس‌کوچه‌هایش، مردمانی با کیسه‌های زالو فریاد می‌زدند: «زالو! زالوی تازه!» آن مرد قدبلند و سیاه‌چهره، زالو را در دستت می‌گذاشت تا خون‌های فاسد را بمکد. زالو می‌خورد، گنده می‌شد و می‌مرد. این تصویر، برایم همیشه تمثیلی از طمع بوده است. طمع، مانند زالوست که به هر چیز می‌چسبد، حتی به علم و عبادت. می‌خواهد بمکد، بزرگ شود و کام گیرد، اما در نهایت، جز کثافت چیزی به جا نمی‌ماند. من دیده‌ام کسانی را که حتی خدا را هم می‌خواهند به این زالوی طمع آلوده کنند، گویی کمال را در مکیدن و افزودن می‌جویند. اما توحید چیست؟ توحید، رهایی از این زالوست. توحید، آن است که هیچ نخواهی جز حق، که خود را از طمع جدا کنی و به اطاعت او درآیی.

در قرآن کریم آمده است: فَاتَّقُوا اللَّهَ يُعَلِّمْكُمُ اللَّهُ (بقره: 282)، یعنی «از خدا پروا کنید که خدا به شما می‌آموزد». این آیه، مرا به یاد آن روزها می‌اندازد که در پی علم بودم، اما آموختم که علم حقیقی، تنها در سایه تقوا و بی‌طمعی به دست می‌آید. طمع، حتی در عبادت و علم، انسان را از خدا دور می‌کند. من یاد گرفته‌ام که سالک باید خود را از این طمع تطهیر کند، باید خود را به حق بسپارد و از هرچه غیر اوست جدا شود.

بخش دوم: معرفت جزئي و تجريد

خدا را نمی‌توان مانند یک شرکت یا شخصیت حقوقی تصور کرد. او ذاتی است که عالم را با دستان حکمتش می‌گرداند. من همیشه به شاگردانم می‌گویم که معرفت حقیقی، معرفت جزئي است، نه کلی و انتزاعی. وقتی قلب انسان زلال می‌شود، مانند آیینه‌ای می‌گردد که جز حق را نمی‌بیند. یادم می‌آید که در جوانی، شبی در خلوت خودم، چنان غرق تأمل شدم که گویی قلبم آیینه‌ای زلال شده بود. هرچه می‌دیدم، حق بود. بلند بود و در عین حال، در دلم جای داشت. قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (اخلاص: 1)، یعنی «بگو او خدای یگانه است». این یگانگی، در زلالی قلب است که جز او را نمی‌بیند. من در آن لحظه، فهمیدم که معرفت، تماشای حق است، نه مالکیت او.

بخش سوم: تفکر در سلوک

یکی از عالمان دینی، که بسیار به او ارادت داشتم، می‌گفت که تفکر، منزل اول سلوک است. اما من، در گذر سال‌ها، دریافته‌ام که تفکر، صفتی نسبی است و نمی‌تواند منزل اول باشد. تفکر، مانند گلی است که در خاک آماده رشد می‌کند. اگر قلب غافل باشد، تفکر چه سودی دارد؟ من یادم می‌آید که در جوانی، شب‌ها بیدار می‌ماندم و در پی فهم حقیقت بودم، اما گاه غفلت، مانند پرده‌ای، جلوی چشمانم را می‌گرفت. قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (عنکبوت: 69)، یعنی «کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به یقین آن‌ها را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم». این آیه، به من آموخت که پیش از تفکر، باید جهاد نفسانی باشد، باید قلب را آماده کرد.

بخش چهارم: یقظه و خواب غفلت

یادم می‌آید که در کوچه‌های تهران قدیم، مردمان را می‌دیدم که با چشمان باز، در خواب غفلت بودند. قرآن کریم، در سوره کهف، انسان‌های غافل را به خواب‌رفتگان تشبیه کرده است: لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا (کهف: 18)، یعنی «اگر بر آن‌ها نظر می‌افکندی، از آن‌ها می‌گریختی و از ترسشان پر می‌شدی». و باز می‌فرماید: وَهُمْ رَقُودٌ (کهف: 18)، یعنی «و آنان در خواب بودند». این آیات، مرا به فکر فرو برد که ما، در بیداری‌مان، گاه خوابیم. یقظه، بیداری حقیقی است. من در خلوت‌هایم، بارها این خواب غفلت را حس کرده‌ام و با خود گفته‌ام: «خداوندا، مرا از این خواب بیدار کن.»

بخش پنجم: ملائکه غلاظ و شداد

در گذشته، پیش از انقلاب، درک ملائکه غلاظ و شداد برای بسیاری دشوار بود. اما من، در آن روزگار، شاهد بودم که چگونه شدت و جلال الهی در برابر غفلت انسان‌ها ظاهر می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (تحریم: 6)، یعنی «از آنچه خدا به آن‌ها فرمان داده سرپیچی نمی‌کنند و آنچه را فرمان داده شده انجام می‌دهند». این ملائکه، مظهر جلال الهی‌اند. من بارها در زندگی‌ام، این شدت را حس کرده‌ام، گویی خداوند با جلالش، مرا از غفلت به سوی تسلیم می‌خواند.

بخش ششم: عقده حقارت و شجاعت

یادم می‌آید روزی در کوچه‌ای، مردی را دیدم که در برابر ضعیفان، غرور نشان می‌داد، اما در برابر اقویا، حقیر می‌شد. این عقده حقارت، مرا به فکر فرو برد. انسان باید از این حقارت به خدا پناه ببرد. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (آل‌عمران: 139)، یعنی «سست نشوید و اندوهگین نباشید که اگر مؤمن باشید، شما برترید». من آموخته‌ام که شجاعت و جوانمردی، سالک را به عزت می‌رساند، اما عقده حقارت، او را به ذلت می‌کشاند.

بخش هفتم: جلال الهی و شریعت

یادم می‌آید روزی در کوه‌های شمیران، از صخره‌ای فرو افتادم. لباس‌هایم پاره‌پاره شد، اما دست و پایم سالم ماند. آن لحظه، جلال الهی را حس کردم. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ (بروج: 12)، یعنی «به یقین عذاب پروردگارت سخت است». این جلال، مرا به یاد شریعت انداخت که با شدت، انسان را از غفلت بیدار می‌کند. من در آن لحظه، دریافتم که شریعت، مظهر جلال الهی است و انسان را به تسلیم در برابر حق دعوت می‌کند.

بخش هشتم: درد و کمال

درد، برای من همیشه راهگشای کمال بوده است. یادم می‌آید که در جوانی، سختی‌های بسیار کشیدم، اما همین سختی‌ها مرا به خدا نزدیک‌تر کرد. قرآن کریم می‌فرماید: لَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى (آل‌عمران: 36)، یعنی «نر مانند ماده نیست». این آیه، مرا به یاد حضرت مریم (س) می‌اندازد که با تحمل سختی‌ها، به کمال رسید. من آموخته‌ام که بی‌دردی، بدترین غفلت است و درد، انسان را به سوی کمال می‌برد.

بخش نهم: اخلاص در عبادت

یادم می‌آید که در خلوت‌هایم، با خدا صادق بودم و گناهانم را در نماز به او عرضه می‌کردم. اما در جمع، گاه از ذکر گناهان پرهیز می‌کردم تا ظاهر حفظ شود. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (بینه: 5)، یعنی «جز این فرمان نیافته بودند که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند». این آیه، به من آموخت که اخلاص، در صداقت با خداست، نه در حفظ ظاهر برای مردم.

بخش دهم: عبادت برای خدا یا مردم

یادم می‌آید که در درس‌گفتارهایم، همیشه به شاگردانم می‌گفتم: علم و عبادت، اگر برای مردم باشد، مانند علف هرز است که زود می‌روید و زود فراموش می‌شود. اما اگر برای خدا باشد، مانند درختی است که ریشه در خاک دارد و ماندگار است. قرآن کریم می‌فرماید: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (فاتحه: 5)، یعنی «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم». این آیه، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در خلوت، با خدا عهد بستم که جز او نخواهم.

بخش یازدهم: توبه جمعی

یادم می‌آید در روزگار پیش از انقلاب، وقتی مردم در راهپیمایی‌ها جمع می‌شدند، همه با هم فریاد توبه سر می‌دادند. اما توبه حقیقی، در مراتب بالاتر است. قرآن کریم می‌فرماید: تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ (نور: 31)، یعنی «ای مؤمنان، همگی به سوی خدا توبه کنید». این آیه، مرا به یاد آن روزها می‌اندازد که توبه جمعی، مقدمه بود، اما توبه حقیقی، در قلب صالحان رخ می‌داد.

بخش دوازدهم: نیاز به نصيحت در مراتب بالا

یکی از عالمان دینی، روزی به من گفت که هرچه در سلوک بالاتر می‌رویم، نیاز به نصيحت بیشتر می‌شود. من در زندگی‌ام، این حقیقت را حس کرده‌ام. راه سلوک، مانند جاده‌ای باریک است که هرچه پیش می‌رویم، دشوارتر می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (عنکبوت: 69)، یعنی «کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به یقین آن‌ها را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم». این آیه، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در دشواری‌های سلوک، به هدایت الهی پناه بردم.

بخش سیزدهم: شعر عرفانی و سلوک

سال‌ها پیش، شعری عرفانی یافتم که مرا به تأمل در سلوک واداشت. این شعر، مانند نقشه‌ای بود که مسیر رهایی از تعلقات و اتصال به حق را نشان می‌داد. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ (تغابن: 11)، یعنی «هر که به خدا ایمان آورد، خدا قلبش را هدایت می‌کند». این شعر، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در خلوت، با عشق الهی سخن گفتم و از کفر و ایمان ظاهری رها شدم.

بخشی از این شعر چنین است:

کار من گشته در ره عرفان بى‌خودم و بى‌همه شدم یکسر
درد من باشد از نظر پنهان گشته جان و دلم سراسر دوش
صفحه صفحه دلم شده قرآن شاهدم گرچه بوده در باطن
شد به من ظاهرش همه عنوان یکسر افتادم ز آبادى
دل شد زنده از چنین ویران عاشقم بر تو یکسر و یکدل

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، شرحی است از زیست من در مسیر توحید، اخلاص و رهایی از طمع. هر خاطره، مانند آیینه‌ای است که گوشه‌ای از حقیقت را نشان می‌دهد. من در این مسیر، آموخته‌ام که توحید، در جدایی از غیر خدا و اتصال به اوست. علم و عبادت، اگر برای خدا نباشد، مانند زالوست که جز کثافت به جا نمی‌ماند. درد، راهگشای کمال است و یقظه، بیداری از خواب غفلت. این خاطرات، دعوتی است به سوی تأمل در زندگی و جستجوی حقیقت. امیدوارم که این گفتگوها، قلب شما را به سوی حق هدایت کند، همان‌گونه که قلب مرا هدایت کرده است.