متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 331

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این مجموعه از خاطرات که از دل درس‌گفتارهایم برآمده، کوشیده‌ام تا تأملاتی عمیق از زندگی، عرفان، دین و مسائل اجتماعی را با زبانی صمیمی و از منظر تجربه‌های زیسته‌ام با شما در میان بگذارم. این خاطرات، گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند، اما اکنون با دقتی بیشتر و در قالبی منسجم، آن‌ها را بازگو می‌کنم تا شما را به دنیای تأملاتم ببرم. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده عمق دانش و تعهد معنوی‌ام به فرهنگ اسلامی است، بلکه تلاشی است برای ارائه راهکارهایی عملی در جهت اصلاح و ارتقای جامعه. هر بخش از این خاطرات، به‌گونه‌ای طراحی شده که هم برای پژوهشگران و هم برای مخاطبان عام، قابل تأمل و الهام‌بخش باشد.

بخش اول: اولویت عدالت اجتماعی بر مستحبات

سال‌ها پیش، در یکی از درس‌گفتارهایم، به این نکته اشاره کردم که اگر در جایگاهی بودم که می‌توانستم تصمیم بگیرم، به‌جای ساخت مصلی‌های عظیم، بیمارستان می‌ساختم و خانه‌های کوچک برای نیازمندان فراهم می‌کردم. به نظرم، وقتی مردم در خیابان هم نماز بخوانند، خدا راضی است؛ اما وقتی بیماری و فقر، روح و جسم آن‌ها را رنج می‌دهد، چگونه می‌توان انتظار داشت که دلشان به سوی خدا پرواز کند؟ من همیشه باور داشتم که رفع نیازهای اولیه مردم، مانند مسکن و سلامت، مقدم بر هر عمل مستحبی است.

این دیدگاه از عمق وجودم برمی‌آید؛ جایی که دیده‌ام فقر چگونه انسان‌ها را به سوی گناه می‌کشاند. اگر نیازهای اساسی مردم برآورده شود، جز گروه اندکی که به طور ذاتی منحرف‌اند، دیگران به گناه روی نمی‌آورند. این باور، ریشه در تعالیم قرآنی دارد که به ما می‌آموزد جامعه را از پلیدی‌ها پاک کنیم:

قرآن کریم: وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ ۚ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (سوره احزاب، آیه 33)
و نماز را برپا دارید و زکات را بدهید و خدا و رسولش را اطاعت کنید. خدا فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاک و پاکیزه کند.

این نگاه، تنها یک نظر فقهی نیست؛ بلکه تأکیدی است بر عدالت اجتماعی که از دل تجربه‌هایم در مواجهه با رنج‌های مردم شکل گرفته است. وقتی می‌دیدم که فقر چگونه خانواده‌ها را از هم می‌پاشد، قلبم به درد می‌آمد. من باور دارم که اگر هر فرد در جامعه، سرپناهی امن و سلامتی پایدار داشته باشد، دلش به سوی خدا باز می‌شود و جامعه‌ای سالم‌تر خواهیم داشت.

بخش دوم: نقد خودزنی اجتماعی و لزوم وحدت

در یکی از جلسات درس‌گفتار، جامعه را به انسانی تشبیه کردم که به خودش ضربه می‌زند. گاهی ما با بدبینی، دشمنی و رقابت‌های ناسالم، به خودمان آسیب می‌رسانیم. این خودزنی اجتماعی، نتیجه‌ای جز درد و پراکندگی ندارد. به یاد دارم که می‌گفتم: «ما شب و روز برای مردم دعا می‌کنیم، اما خودمان هم جزو همین مردم هستیم. باید از خدا بخواهیم که عقل و هوش به ما بدهد تا به یکدیگر بد نگوییم، دشمن هم نباشیم و به جای بالا کشیدن یا پایین کشیدن هم، دست هم را بگیریم.»

این تأمل، ریشه در این آیه شریفه دارد:

قرآن کریم: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا (سوره آل‌عمران، آیه 103)
و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.

من همیشه در میان مردم، این حس را داشتم که ما به جای دشمن‌تراشی، باید دست در دست هم دهیم. این تجربه، از سال‌های حضورم در میان طلاب و مردم عادی شکل گرفت، جایی که دیدم چگونه بدگمانی، انسجام اجتماعی را از بین می‌برد.

بخش سوم: استمرار در تلاش و پرهیز از تنبلی

به یاد دارم که در یکی از درس‌گفتارها، سخنی از عالمی دینی نقل کردم که می‌گفت: «اگر یک روز تعطیل کنم، انگار توانم کم می‌شود.» این را با تمثیل وزنه‌بردار توضیح دادم. وزنه‌برداری که روزی نه بار وزنه می‌زد، وقتی مربی شد، تنها دو بار توانست وزنه را بلند کند. این تنبلی، توان او را گرفت. من به طلاب می‌گفتم: «اگر پای کار نایستید، زورتان کم می‌شود. اقتدار علمی و معنوی، با استمرار به دست می‌آید.»

این سخن، ریشه در این آیه دارد:

قرآن کریم: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا (سوره کهف، آیه 107)
کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، باغ‌های بهشت برای آنان میزبانی است.

من خودم در سال‌های طلبگی، این را با تمام وجود حس کردم. روزهایی که از مطالعه و تلاش دست می‌کشیدم، احساس می‌کردم چیزی در وجودم کم شده است. این تجربه، مرا به این باور رساند که طلبه باید همیشه پای کار باشد.

بخش چهارم: نقد علم بدون عمل

یکی از خاطراتم از سال‌های طلبگی در قم، به طلبه‌ای برمی‌گردد که کتاب را بدون توجه به محتوا مطالعه می‌کرد. او ساعت‌ها لمعه را ورق می‌زد، حتی وقتی صفحات را جابه‌جا می‌کردیم یا کتاب را وارونه می‌گذاشتیم، باز هم به خواندن ادامه می‌داد! این صحنه، برایم عجیب بود. به خودم گفتم: «خدایا، چگونه ممکن است کسی این‌گونه مطالعه کند و هیچ نتیجه‌ای نگیرد؟» این خاطره، مرا به این فکر انداخت که علم بدون درک و عمل، بی‌حاصل است.

من همیشه به طلاب می‌گفتم: «علم باید با هدف تهذیب و کمال باشد. مطالعه‌ای که نتیجه ندهد، مانند دارویی است که پزشک آن را عوض می‌کند.» این دیدگاه، به این آیه اشاره دارد:

قرآن کریم: رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (سوره فرقان، آیه 74)
پروردگارا، به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنی چشمان ما باشد و ما را پیشوای پرهیزگاران قرار ده.

این تجربه، مرا به این باور رساند که علم باید با وظیفه‌محوری همراه باشد. در مراحل اولیه، توجه به نتیجه ضروری است، اما در نهایت، اخلاص در انجام وظیفه، انسان را به کمال می‌رساند.

بخش پنجم: انصاف در نقد علمی

یادم می‌آید عالمی دینی تعریف می‌کرد که وقتی کتاب سکاکی را نقد می‌کرد، شب در خواب دید که سکاکی با عصا دنبالش کرده است! او از ترس، می‌گفت: «من نمی‌فهمم!» اما من به او گفتم: «چرا خودت را گول می‌زنی؟ تو می‌فهمی که اشتباه است، اما از نقد می‌ترسی.» این خاطره، مرا به این فکر انداخت که نقد علمی باید با انصاف و دقت انجام شود. اگر منصف نباشیم، نه‌تنها به حقیقت نمی‌رسیم، بلکه خودمان را هم گمراه می‌کنیم.

من در مسیر علمی‌ام، همیشه کوشیدم که نقدهایم منصفانه باشد. این درس را از سال‌های طلبگی‌ام گرفتم، وقتی دیدم چگونه برخی از ترس نقد، حقیقت را پنهان می‌کنند.

بخش ششم: تواضع واقعی و کمال انسانی

یکی از خاطرات عمیقم، دیدار با خانواده‌ای از شهدا بود. خانه‌ای ساده و کوچک داشتند، با موکت‌هایی که از خاک پوشیده شده بود. وقتی از مادر آن خانواده پرسیدم چه نیازی داری، گفت: «هیچ چیز نمی‌خواهم، فقط خدا رهبرمان را نگه دارد.» این بی‌نیازی و تواضع عمیق، مرا به فکر فرو برد. تواضع واقعی، نه در ادا و اطوار است، بلکه در فروتنی عمیقی است که انسان را از خودبینی دور می‌کند.

این خاطره، مرا به یاد این آیه انداخت:

قرآن کریم: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا (سوره فرقان، آیه 63)
و بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که بر روی زمین به آرامی راه می‌روند.

من این تواضع را در تمثیل کبوتر جلد هم می‌دیدم. کبوتری که همیشه به صاحبش بازمی‌گردد، نمادی از سالکی است که با وفاداری به خدا، به کمال می‌رسد. این تصویر، همیشه در ذهنم زنده است.

بخش هفتم: نقد خودنمایی و تکبر

در کودکی، درویشی را دیدم که با عبا و انگشترهای متعدد، خود را به رخ فقرا می‌کشید. با خودم گفتم: «خاک بر سرت! این چه کمالی است که دیگران را تحقیر می‌کنی؟» این خاطره، مرا به یاد داستان بهلول و هارون انداخت. وقتی هارون پرسید: «من چند می‌ارزم؟» بهلول گفت: «لنگت چهل دینار می‌ارزد، خودت هیچ!» این داستان، مرا به این فکر انداخت که ارزش انسان در تقوا و اخلاص است، نه در مقام ظاهری.

این دیدگاه، ریشه در این آیه دارد:

قرآن کریم: وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا (سوره لقمان، آیه 18)
و برای مردم به نخوت گونه مگردان و در زمین با تکبر راه مرو.

من در زندگی‌ام، همیشه از خودنمایی پرهیز کردم. این درس را از همان کودکی و از مواجهه با انسان‌هایی گرفتم که ظاهرشان با باطن‌شان یکی نبود.

بخش هشتم: صداقت و طلب‌های بزرگ از خدا

یکی از زیباترین خاطراتم، به طلبه‌ای هندی برمی‌گردد که در قم درس می‌خواند. او با سخاوت و صداقت، به طلاب دیگر کمک می‌کرد و از ریا و خودنمایی به دور بود. وقتی دعوایش با هم‌حجره‌اش می‌شد، کارتن موز می‌خرید و بین همه تقسیم می‌کرد! این صداقت و سخاوت، مرا به یاد اهمیت اخلاص در زندگی طلبه انداخت.

این طلبه، همیشه می‌گفت: «شما خدا را با خواسته‌های کوچک بد عادت می‌کنید.» او معتقد بود که باید از خدا طلب‌های بزرگ کرد، مانند مقام پیشوایی پرهیزگاران. این باور، ریشه در این آیه دارد:

قرآن کریم: رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (سوره فرقان، آیه 74)
پروردگارا، به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنی چشمان ما باشد و ما را پیشوای پرهیزگاران قرار ده.

من از این طلبه آموختم که زندگی طلبه باید با صداقت و طلب‌های بزرگ همراه باشد. این درس، در تمام سال‌های عمرم همراهم بود و مرا به سوی اخلاص هدایت کرد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، بازتابی از تأملاتم در مسائل عرفانی، دینی و اجتماعی است. من در این روایت‌ها کوشیدم تا با زبانی صمیمی، شما را به دنیای تجربه‌ها و باورهایم ببرم. از تأکید بر عدالت اجتماعی و رفع نیازهای اولیه مردم گرفته تا نقد خودنمایی و اهمیت تواضع و اخلاص، هر خاطره تلاشی است برای هدایت به سوی کمال انسانی. این مجموعه، نه‌تنها برای طلاب و پژوهشگران، بلکه برای هر کسی که در پی معرفت و معنویت است، می‌تواند الهام‌بخش باشد. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را به تأمل در زندگی و مسئولیت‌هایتان دعوت کند.