متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 334

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. آنچه پیش روی شماست، شرح تفصیلی آن لحظات و تأملاتی است که در مسیر زندگی و تأملاتم در دین، عرفان و جوانمردی شکل گرفته‌اند. این خاطرات نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه تلاشی برای تبیین عمق معرفتی و معنوی دین است که در بستر زندگی روزمره و تعاملات انسانی رخ می‌نماید. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی فهم حقیقت وجودی انسان و نقش دین در آشکارسازی آن حقیقت.

بخش اول: دین، کوره آشکارساز حقیقت

در یکی از درس‌گفتارهایم، به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره کردم که عمیقاً مرا به تأمل واداشت: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ (قرآن کریم، سوره قصص، آیه 56؛ «تو نمی‌توانی کسی را که دوست داری هدایت کنی، بلکه خداوند هر که را بخواهد هدایت می‌کند»). این آیه، جوهره‌ای از حقیقت دین را به من آموخت: دین، ابزار تزریق اجباری حقیقت نیست، بلکه کوره‌ای است که جوهر باطنی انسان را نمایان می‌کند. یادم می‌آید روزی در جمع طلاب، از این سخن گفتم که دین، انسان را جلا می‌دهد، اما تنها آن‌که در باطن خود صفا دارد، از این کوره پاک‌تر بیرون می‌آید. فردی خبیث، اگر به دین درآید، خباثتش در این کوره آشکارتر می‌شود، چنان‌که ابولهب در این آتش ذوب شد و حقیقتش عیان گردید: تَبَّتْ يَدَآ أَبِي لَهَبٍ (قرآن کریم، سوره مسد، آیه 1؛ «بریده باد دست‌های ابولهب»). اما ابوذر، در همین کوره، به مقام ملکوتی رسید.

تصویر کوره‌ای که آهن را ذوب می‌کند، همیشه در ذهنم زنده است. روزی در مس سرچشمه، تخته‌آهنی عظیم را دیدم که در لحظه‌ای به مذاب بدل شد. دین نیز چنین است؛ تیرآهنی سخت را که با دندان نمی‌توان نرم کرد، در کوره خود ذوب می‌کند و حقیقتش را عیان می‌سازد. این کوره، نه‌تنها باطن انسان را آشکار می‌کند، بلکه در زمانی کوتاه، تکلیف او را معلوم می‌دارد. آنچه انسان را در این مسیر شکل می‌دهد، تنها دین نیست؛ شیر مادر، لقمه حلال و وراثت نیز نقشی بنیادین دارند.

بخش دوم: عرفان در برابر درویشی، علم در برابر آخوندی

یادم می‌آید روزی از تفاوت میان عرفان و درویشی سخن گفتم. عرفان، راه تعادل و تناسب است؛ منطقی است که انسان را به سوی تعامل درست هدایت می‌کند. اما درویشی، گاه به افراط و ظاهرسازی می‌انجامد. همین تفاوت را میان علم دینی و آخوندی نیز می‌بینم. علم دینی، نوری است که انسان را به حقیقت می‌رساند، اما آخوندی، گاه به ریاکاری و تظاهر آلوده می‌شود. خاطره‌ای از همسایه‌ای باغبان در ذهنم مانده است. او هشت بادمجان نوبر برای عالمی آورد و گفت: «این‌ها را برای شما آورده‌ام.» آن عالم، که هفت نفر در خانه‌اش بودند، گفت: «یکی را ببر و به دیگری بده.» این سخن، در ظاهر خیرخواهانه بود، اما در باطن، نشانه‌ای از تظاهر داشت. چرا همه را نگه نداشت و نگفت: «چهار تا کافی است، بقیه را به دیگران بده»؟ این ریاکاری، چهره‌ای ناپسند از دین را نشان می‌دهد.

داستان دیگری که هنوز در خاطرم زنده است، کودکی بود که از صندوق پول پدرش برمی‌داشت و در مدرسه خرج می‌کرد. به او گفتم: «این پول‌ها از کجا می‌آوری؟» گفت: «پدرم صندوقی پر از پول دارد، من کلیدش را ساخته‌ام و برمی‌دارم.» این رفتار، نه‌تنها خود او را گمراه کرد، بلکه نسلش را نیز به تباهی کشاند. صداقت در اعتراف به عیوب، ارزشمندتر از تظاهر به خیرخواهی است. این درس را از زندگی آموختم که ریاکاری، زیان دنیا و آخرت را به دنبال دارد: خَسِرَ ٱلدُّنْيَا وَٱلْءَاخِرَةَ (قرآن کریم، سوره حج، آیه 11؛ «زیان دنیا و آخرت را متحمل شدند»).

بخش سوم: جوانمردی، نشانه آزادمنشی

در درس‌گفتارهایم، بارها از سنت‌های گذشته سخن گفته‌ام؛ زمانی که در خانه‌ها هنگام غذا باز بود و جوانمردی، در گشاده‌دستی و مهمان‌نوازی تجلی می‌یافت. پدران ما سفره می‌گستردند و در را باز می‌گذاشتند تا هر که می‌خواهد، بیاید و بسم‌الله بگوید. این آزادمنشی، نشانه‌ای از فتوت بود. اما امروز، درها بسته و دوربین‌ها بر آن نصب شده‌اند. این بخل، با روح جوانمردی سازگار نیست. جوانمردی، در تقسیم طعام موضوع نهفته است؛ غذایی که برای همگان آماده شده و باید با هم خورد: طَعَامٌ مَوْضُوعٌ (روایت: «غذای آماده‌شده برای همگان»). این اصل، مرا به تأمل در رفتار خود و دیگران واداشت.

بخش چهارم: ارزش دانش دینی در عمل

سال‌ها پیش، وقتی هنوز جوانی بودم، شیفته جمع‌آوری روایات بودم. هر کتابی را می‌خواندم و هر روایتی را یادداشت می‌کردم تا از قلم نیفتد. حاصل این تلاش، دو جلد کتاب شد که گزیده‌ای جامع از روایات معصومین است. این کتاب‌ها را چنان ساختم که یک طلبه، در هر کجای جهان، با آن‌ها بی‌نیاز از دیگر منابع شود. اما آموختم که ارزش دانش دینی، نه در انباشت آن، بلکه در عمل به آن است. محی‌الدین ابن عربی و فارابی، هرچند بزرگ بودند، اما آنچه آن‌ها را جاودانه کرد، عمل به دانششان بود. این درس را از زندگی گرفتم که علم، تنها در خدمت عمل است که ارزش می‌یابد.

بخش پنجم: فتوت در بخشش و گذشت

یکی از درس‌های بزرگ زندگی‌ام، فتوت در بخشش بود. روزی در درس‌گفتارم، از عالمی سخن گفتم که از بخشیدن دیگران امتناع کرد و گفت: «به جده‌ام زهرا نمی‌بخشم!» این سخن، مرا به فکر فرو برد. فتوت، در سبک کردن بار دیگران است. جوانمرد کسی است که شب، پیش از خواب، دعا کند: «خدایا، هر که به من بدی کرد، بخشیدم.» این درس را از آیه‌ای در قرآن کریم آموختم: يَوْمَ يَفِرُّ ٱلْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِۦ وَأَبِيهِ وَصَٰحِبَتِهِۦ وَبَنِيهِ (قرآن کریم، سوره عبس، آیات 34-36؛ «روزی که انسان از برادرش و مادرش و پدرش و همسرش و فرزندانش می‌گریزد»). جوانمرد، در آن روز، از حق خود می‌گذرد و طلبکار کسی نیست.

بخش ششم: طلبه بودن، نه آخوندی

یکی از عالمان دینی که بسیار از او آموختم، خود را طلبه می‌نامید، نه آخوند. این سخن، مرا به تأمل واداشت. طلبه بودن، یعنی علم‌آموزی با صداقت و فروتنی؛ اما آخوندی، گاه به ریاکاری آلوده می‌شود. عرفان نیز، برخلاف درویشی، در تعادل و تناسب است. عارف، کسی است که با منطق و تحمل، در مسیر حق گام برمی‌دارد، نه با افراط و تظاهر. این درس را در زندگی‌ام بارها تجربه کردم؛ از لحظه‌هایی که با طلاب و مردم سخن می‌گفتم و می‌کوشیدم راه تعادل را نشان دهم.

بخش هفتم: رحمت و بخشش در عمل

در اوایل انقلاب، روزهایی بود که در کمیته‌ها و ادارات، مسئولیت‌هایی داشتم. یادم می‌آید زنی را آورده بودند که گرفتار بود. گفت: «بچه‌ام در دهات است، اگر نروم، می‌ترسد.» ضامنش شدم و گفتم: «برو، صبح برگرد.» طلبه‌ها گفتند: «حاج‌آقا، ساده‌اید، او نمی‌آید!» اما صبح، او با بچه‌اش آمد و گفت: «آبروت را حفظ می‌کنم.» این تجربه، به من آموخت که دین، با رحمت و بخشش زنده است. سخت‌گیری، دین را از حقیقتش دور می‌کند. باید به مردم کمک کرد، نه آن‌که آن‌ها را به مجازات کشاند.

بخش هشتم: طعام موضوع و عدالت اجتماعی

یکی از زیباترین درس‌هایی که از دین گرفتم، مفهوم طعام موضوع بود. روزی در کمیته، مردی را آورده بودند که چند کیلو تریاک داشت. به او گفتم: «پولش را هم به تو می‌دهم، اما آن‌ها که گونی گونی دارند، کجایند؟ بیا معاون من شو!» او را بخشیدم و به کار گرفتم. این، همان طعام موضوع است؛ غذایی که برای همگان آماده شده و باید با هم خورد. جوانمردی، در این است که آنچه برای خود می‌خواهی، برای دیگران نیز بخواهی. این اصل، مرا در تمام زندگی‌ام هدایت کرد.

بخش نهم: احترام به کرامت انسانی

خاطره‌ای از عالمی ربانی در ذهنم مانده است که نیازمندان را رسول خدا خطاب می‌کرد. وقتی کسی به در خانه‌اش می‌آمد و قرض می‌خواست، تمام‌قد می‌ایستاد و می‌گفت: «السلام علیک یا رسول‌الله، تو فرستاده خدایی که به من خیر برسانی.» این رفتار، نه‌تنها نیاز مادی او را برطرف می‌کرد، بلکه عزت نفسش را نیز حفظ می‌کرد. این درس، مرا به تأمل در کرامت انسانی واداشت. جوانمردی، در احترام به دیگران است، حتی در لحظه نیاز.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی از زندگی و تأملات من در مسیر دین و عرفان است. از کوره دین که حقیقت انسان را آشکار می‌کند تا جوانمردی که در گشاده‌دستی و بخشش تجلی می‌یابد، هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی فهم عمیق‌تر حقیقت. دین، به من آموخت که باید با صداقت، تعادل و رحمت زیست. این درس‌ها، نه‌تنها در درس‌گفتارهایم، بلکه در لحظه‌های زندگی‌ام شکل گرفتند و امیدوارم برای شما نیز الهام‌بخش باشند.