متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 336)

این مجموعه، بازتابی از خاطراتی است که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. اکنون، این روایت‌ها را با جزئیات و تأمل بیش‌تر برای شما بازگو می‌کنم تا در لحظه‌های زندگی و تأملاتم همراه من باشید. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی معرفت، فتوت و تسلیم در برابر اراده الهی، که امیدوارم برای شما نیز الهام‌بخش باشد.

بخش اول: تعادل در تربیت، گریز از افراط و تفریط

یادم می‌آید در درس‌گفتاری، سخن از روش‌های تربیتی گذشته به میان آمد. آن روزها، ضرب‌المثلی بود که می‌گفتند: «چوب معلم گل است، هرکه نخورد خل است». اما این چوب، گلی نبود! باور کنید، برخی معلمان چنان با شدت عمل می‌کردند که گویی قرار بود روح و روان بچه‌ها را با چوب آلبالو بشکنند. چوب را در حوض خیس می‌کردند تا سفت‌تر شود، بعد با آن به کف پای دانش‌آموزان می‌زدند. گاهی حتی پاهای بچه‌ها را می‌بستند، مثل دهنه الاغ، تا تکانی نخورند و ضربه صاف به جمجمه‌شان بنشیند. این تنبیه‌ها، به‌جای تأدیب، ذهن بچه‌ها را کُند می‌کرد، از درس و مدرسه بیزارشان می‌ساخت و نفرت از یادگیری را در دلشان می‌کاشت. بچه‌ای که باید با شوق به مدرسه می‌رفت، آرزو می‌کرد به جای درس، نوکری کند، چون نوکری کتک نداشت، اما مدرسه پر از کتک بود.

از آن سو، امروز می‌گویند تنبیه ممنوع است. این هم به‌نوعی افراط است. وقتی روش‌های جایگزین مناسب برای نظم و تربیت وجود ندارد، نتیجه‌اش بی‌نظمی و هرج‌ومرج می‌شود. تربیت، راه میانه می‌طلبد؛ نه کتک و خشونت، و نه رها کردن بی‌قید. حکمت و معرفت، کلید این تعادل است، همان‌طور که در اصول اسلامی تربیت، بر احترام به کرامت انسانی و اعتدال تأکید شده است.

بخش دوم: خرافات، مانعی بر سر راه معرفت دینی

یادم می‌آید در یکی از درس‌گفتارها، از شعارهای نادرستی سخن گفتم که روزگاری در جامعه رواج داشت؛ شعارهایی که جایگاه حاکمان را تا حد الوهیت بالا می‌برد و مردم را از وظایف دینی‌شان، مثل خواندن نماز، معاف می‌دانست. این خرافات، که ریشه در جهل داشت، جوامع اسلامی را به سوی انحطاط کشاند. باورهایی که گمان می‌کردند حاکم چون کار زیاد دارد، نیازی به عبادت ندارد، یا حتی او را در جایگاهی خداگونه می‌دیدند، به تضعیف معرفت دینی و خواری امت اسلامی منجر شد. این انحرافات، تاوان سنگینی برای امت داشت و هنوز هم اثراتش باقی است.

بخش سوم: جوانمردی و لزوم معرفت در عرفان

در یکی از جلسات، به عرفان دروغین و رفتارهای ظاهرسازانه در برخی محافل عرفانی پرداختم. جوانمردی و فتوت، بدون معرفت، به انحراف می‌رود. گاهی دیده‌ام که به‌جای تنبیه ظالم، او را تشویق می‌کنند، گمان می‌کنند این کار به هدایتش می‌انجامد، اما نتیجه‌اش تشدید ظلم است. جوانمردی واقعی، در تشخیص درست و هدایت ظالم با معرفت است، نه تشویق کورکورانه. اگر ظالم را بدون تشخیص تشویق کنیم، به جای اصلاح، او را به راه خطا می‌کشانیم. این فقدان معرفت، نه‌تنها به اصلاح منجر نمی‌شود، بلکه جوامع را خوار و ذلیل می‌کند.

بخش چهارم: پرهیز از غیبت و تهمت به عالمان دینی

خاطره‌ای دارم از زمانی که برخی پس از درگذشت عالمی بزرگ، به تخریب او پرداختند. با طنزی تلخ گفتم: «اگر قرار است بد بگویید، درست بگویید! مثلاً بگویید این عالم وضو نمی‌گرفت، ختنه نکرده بود، یا حتی عقد نکرد!» این سخنان، از سر تعصب و بی‌رحمی بود. مگر شما کجا بودید که از زندگی خصوصی‌اش خبر دارید؟ این غیبت‌ها و تهمت‌ها، نشانه ضعف اخلاقی و فقدان معرفت است. حفظ آبروی عالمان، وظیفه‌ای دینی است که باید به آن پایبند باشیم.

بخش پنجم: کشفیات عرفانی و لزوم انطباق با عقل و شرع

روزی در درس‌گفتار، از ادعای عارفی سخن گفتم که می‌گفت در عالم کشف، شیعیان را به‌صورت بوزینه دیده است. با طنزی گفتم: «شاید خودش را دیده و با شیعیان اشتباه گرفته!» کشفیات عرفانی، اگر با عقل سالم، شرع سالم و دین سالم همخوان نباشد، ارزشی ندارد. قرآن کریم می‌فرماید: فَتَمَسَّكْ بِكُلِّ مَا جَمَعَكَ عَلَى ٱللَّهِ (ترجمه: به هر آنچه تو را به خدا نزدیک می‌کند، تمسک کن). هر آنچه تفرقه می‌افکند، باید رها شود. عقل، شرع و کشف، اگر سالم باشند، ما را به خدا نزدیک می‌کنند، وگرنه جز گمراهی نتیجه‌ای ندارند.

بخش ششم: تسلیم در برابر اراده الهی

یادم می‌آید وقتی جوان بودم و به قم آمده بودم، در ذهنم با خودم گفت‌وگو می‌کردم. فکر می‌کردم اگر امام زمان (عج) به من بگوید: «برو آفتابه پر کن»، چه می‌کنم؟ با خودم گفتم: «اگر او امر کند، با افتخار این کار را می‌کنم.» این تسلیم در برابر اراده الهی، فتوت واقعی است. حتی اگر خدا بگوید به جهنم برو، مؤمن با عشق می‌رود و با گفتن «انی احبک» (خدایا، دوستت دارم)، جهنم را به هم می‌ریزد. این عشق و تسلیم، در زندگی انبیا و ائمه (ع) نیز دیده می‌شود.

بخش هفتم: عشق الهی در انبیا و ائمه

داستان حضرت ابراهیم (ع) و قربانی کردن اسماعیل، نمونه‌ای از عشق بی‌چشمداشت به خداست. وقتی خدا امر کرد، ابراهیم تسلیم شد، حتی اگر دلش برای فرزندش می‌سوخت. خدا هم گوسفندی فرستاد تا این آزمون را به پایان برد. همین‌طور، امام حسین (ع) در برابر مصائب کربلا، جز خدا ندید. این عشق یک‌طرفه به خدا، جوهره فتوت است که در آن، نفع و ضرر شخصی معنا ندارد.

بخش هشتم: انحراف در کاربرد صلوات

خاطره‌ای دارم از روزگاری که برخی از صلوات، این ذکر مقدس و آرام‌بخش، سوءاستفاده می‌کردند. در مجلسی، برای ساکت کردن سخنران، پشت سر هم صلوات می‌فرستادند تا او را از منبر پایین بکشند. صلوات، که نرم‌ترین ذکر است و برای آرامش و شادابی روح به کار می‌رود، در دست این افراد به پاره‌سنگی برای آزار تبدیل شده بود. این انحراف، حتی نیکوترین اعمال را به ریاکاری بدل می‌کند.

بخش نهم: نقش محیط در انحراف رفتار

روزی از کودکی مظلوم سخن گفتم که به دلیل تأثیر محیط فاسد، به خشونت گرایید. این کودک، که روزگاری بی‌آزار بود، آن‌قدر بدی دید که به ظالم تبدیل شد و حتی به برادرش، که چون پدری برایش بود، آسیب زد. محیط، حتی اعمال نیک مانند صلوات را به ابزار ریاکاری بدل می‌کند. اصلاح محیط، برای حفظ سلامت رفتارهای دینی و اخلاقی ضروری است.

بخش دهم: فتوت در بزرگ‌منشی

استادم را به یاد می‌آورم، مردی بلندقامت با پاهایی که هیچ کفشی اندازه‌اش نبود. او و همسرش، با وجود ظاهر ساده، عارفانی واصل بودند. هرگز کسی را تحقیر نکردند و با رفتار کریمانه، همه را بزرگ می‌داشتند. این فتوت بود؛ احترام به کرامت انسانی و بزرگ کردن دیگران، حتی در ساده‌ترین تعاملات.

بخش یازدهم: احترام به اموات و پرهیز از تخریب

خاطره‌ای تلخ دارم از زمانی که برخی قبرها را تخریب می‌کردند. با خودم گفتم: «حتی از مرده‌ها هم دست نمی‌کشید؟» این رفتار، نشانه کوچکی روح و فقدان جوانمردی است. فتوت، در احترام به همه، حتی مخالفان، و پرهیز از خشونت، حتی پس از مرگ، نهفته است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای بازگو کردن درس‌هایی که در گذر سال‌ها آموخته‌ام. از تعادل در تربیت تا پرهیز از خرافات، از جوانمردی معرفت‌محور تا تسلیم در برابر اراده الهی، همه این‌ها ریشه در معرفت و حکمت دارند. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در فتوت، عشق الهی و کرامت انسانی دعوت کند.