متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 350

مقدمه

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازنویسی گفتارهایی است که روزگاری در محضر شاگردان و جویندگان معرفت بیان کرده‌ام. این سخنان، گاه در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بر زبانم جاری شده و اکنون با نگاهی عمیق‌تر، به رشته تحریر درآمده تا آیینه‌ای باشد از تجربه‌های زیسته، تأملات معنوی و درس‌هایی که در مسیر سلوک آموخته‌ام. هر بخش از این گفتگوها، تلاشی است برای بازتاب عمق معرفت دینی، تواضع در برابر پروردگار و پیوند با خلق خدا، آن‌گونه که در سیره پیامبر اکرم (ص) و اولیای الهی دیده‌ام. امیدوارم این کلمات، چراغی باشد برای سالکان راه حقیقت و دعوتی به سوی خشوع و اخلاص.

بخش اول: خطر خودبرتربینی و جدایی از مردم

یادم می‌آید روزی در کوچه‌های قم راه می‌رفتم و عالمی را دیدم که عبایش را بالا گرفته بود، گویی زمین نجس است و او نمی‌خواهد پایش به خاک خلق خدا آلوده شود. این صحنه مرا به فکر فرو برد. مگر نه اینکه قلب سلیم و یقین، میوه تهذیب نفس است؟ اما چه می‌شود که همین یقین، گاه وبال انسان می‌شود؟ خودبرتربینی، این آفت خاموش، کمین کرده تا سالک را از مسیر بازدارد. وقتی کسی خود را از دیگران جدا می‌بیند، حتی در ساده‌ترین امور، مانند خوردن آب یا نشستن میان مردم، گویی نجابت را گم کرده است. من دیده‌ام کسانی را که درس خوانده‌اند، عالم شده‌اند، اما در خیابان چنان راه می‌روند که انگار خلق خدا ناپاک‌اند. این عُجب است که انسان را از سادگی و تواضع دور می‌کند.

این رفتارها، ریشه در غفلت از سیره پیامبر اکرم (ص) دارد. قرآن کریم می‌فرماید: يَأْكُلُ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ (او می‌خورد و در بازارها راه می‌رود). پیامبر (ص) با مردم بود، در بازارهای شلوغ قدم می‌زد، غذا می‌خورد و مانند دیگران زندگی می‌کرد. این سادگی، نشانه‌ای از عظمت روحی او بود. اما برخی، به نام تقوا، از این سیره فاصله می‌گیرند و خود را در قفس خودساخته‌ای از تظاهر محبوس می‌کنند.

بخش دوم: سادگی و تواضع، راه نجات از تظاهر

خاطرم هست روزی با یکی از عالمان دینی در خیابان قدم می‌زدم. دوغی خریدیم تا رفع تشنگی کنیم. او خنده‌ای کرد و گفت: «می‌گویند خوردن در خیابان خلاف مروت است، اما مروتی که با یک دوغ برود، بهتر است برود!» این سخن، مرا به تأمل واداشت. مروت واقعی، در سادگی و هم‌دلی با مردم است، نه در تظاهر به تقدس. اگر کسی به بهانه پاکی، از خوردن با مردم یا راه رفتن در کوچه‌هایشان پرهیز کند، گویی نجابت را فدای عُجب کرده است. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «مثل مردم باشید. اگر حرف می‌زنید، مثل آنها حرف بزنید؛ اگر راه می‌روید، مثل آنها راه بروید.» این سادگی، نشانه اصالت معنوی است.

بخش سوم: علم و قرآن، دو بال معرفت

یادم می‌آید در جوانی، نزد عالمی بزرگ کتاب «مطول» را می‌خواندم. او روزی به ما گفت: «مطول لازم است، اما اگر با قرآن همراه نشود، قلب را قسی می‌کند.» این سخن، چونان نوری در دلم نشست. علم، اگر از معنویت قرآن جدا شود، به جای روشنی، تاریکی می‌آورد. من خود بارها دیده‌ام که مطالعه بی‌وقفه متون علمی، بدون تلاوت قرآن، ذهن را سنگین و قلب را سخت می‌کند. قرآن، چون آبی زلال، رسوبات علم را می‌شوید و روح را جلا می‌دهد. از آن روز، همیشه کوشیده‌ام که علم و قرآن را در کنار هم داشته باشم، تا معرفتم به قساوت نیانجامد.

بخش چهارم: اخلاص، معیار ارزش عمل

روزی در جمع شاگردان، سخن از اخلاص به میان آمد. گفتم: «اگر عملی برای خدا نباشد، هرچند بزرگ، وزر و وبال است.» یادم می‌آید داستانی از یکی از اولیا شنیده بودم که فردی با یقین به مقامش، انتظار داشت نایب خاص امام زمان (عج) شود، اما چون انتخاب دیگری را دید، ایمانش به کفر بدل شد. این داستان، هشداری بود برایم. اخلاص، معیار ارزش عمل است. اگر درس بخوانم، عبادت کنم یا حتی خیرات کنم، اما نیتم برای خدا نباشد، جز غرور و قساوت چیزی عایدم نمی‌شود. این درس را همیشه به خودم یادآوری می‌کنم که وقت، گران‌بهاترین سرمایه است و باید در راه خدا صرف شود.

بخش پنجم: غفلت، حتی در کعبه

خاطره‌ای از سفر حج برایم همیشه درس‌آموز بوده است. در زیر ناودان طلا ایستاده بودم و با خدا مناجات می‌کردم. ناگهان یکی از هم‌وطنانم نزدیک شد و گفت: «حاجی، بالاخره پول ما را می‌دهی یا نه؟» خنده‌ام گرفت و با خود گفتم: «شیطان حتی در کعبه هم دست از سر آدمی برنمی‌دارد!» این لحظه، مرا به فکر فرو برد که چگونه دغدغه‌های مادی، حتی در مقدس‌ترین مکان‌ها، می‌توانند انسان را از خدا غافل کنند. از آن روز، همیشه به خودم هشدار می‌دهم که هوشیار باشم و نگذارم دنیا، حتی در لحظه‌های معنوی، مرا از خدا جدا کند.

بخش ششم: سادگی اولیای خدا

یادم می‌آید در جوانی، با یکی از اولیای خدا هم‌سفر بودم. او چنان ساده و بی‌تکلف بود که گویی کودکی در کوچه‌های خاکی بازی می‌کند. وقتی از او پرسیدم چگونه این‌قدر بی‌ریا با مردم است، گفت: «اولیای خدا، چون قلبشان صاف است، حیلت نمی‌ورزند. شب که در خاک معرفت کشتی می‌گیرند، روز که می‌آید، مظهر اسم ظاهر خدا می‌شوند.» این سخن، مرا به یاد کلام ابن‌سینا انداخت که عارف گاهی به حیلت نیاز دارد، اما اولیای خدا چنان زلال‌اند که نیازی به تظاهر ندارند. این سادگی، مرا شیفته خود کرد و درس بزرگی به من داد.

بخش هفتم: خشوع، راه رسیدن به خدا

روزی به شاگردانم گفتم: «خشوع، مثل ایستادن در پای کوهی است که قله‌اش را نمی‌توان دید.» وقتی انسان در برابر عظمت خدا قرار می‌گیرد، خود را چنان کوچک می‌بیند که جز فروتنی راهی ندارد. یادم می‌آید با یکی از عالمان دینی درباره نسل جدید صحبت می‌کردیم. گفتم: «این نسل، سرکش است و با روش‌های قدیم نمی‌توان هدایتشان کرد. اما خشوع، کلید است.» خشوع، انسان را از خودبرتربینی نجات می‌دهد و او را به خدا نزدیک می‌کند. این درس را از اولیای خدا آموخته‌ام که عبودیت، در فروتنی است.

بخش هشتم: تهذیب نفس، پاکسازی وجود

نفس انسان، مانند آشپزخانه‌ای است که سال‌ها تمیز نشده. اگر بیست سال خاک و میکروب در آن جمع شود، با گلاب و ضدعفونی ساده پاک نمی‌شود. باید آن را خراب کرد و از نو ساخت. من بارها این را در خودم تجربه کرده‌ام. نفس، تا به خشوع نرسد، پر از شیارها و سوراخ‌هایی است که فساد در آن لانه کرده. در برزخ، انسان تازه می‌فهمد که نفسش چه غریبه‌ای بوده است. این درس را با سختی آموختم که تهذیب نفس، کاری است عمیق و دشوار، اما تنها راه رسیدن به قلب سلیم است.

بخش نهم: وحدت در عمل و پرهیز از کثرت

یادم می‌آید در گذشته، علما یک علم را عمیق می‌خواندند. منطق، فقه یا فلسفه را جداگانه می‌آموختند و از هم بهره می‌بردند. اما امروز، می‌بینم که حتی کودکان در مدرسه با ده کتاب روبه‌رو هستند. این کثرت، وحدت را از انسان می‌گیرد. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «کار، درس، عبادت و حتی خوابیدن باید وحدتی باشد.» اگر عملمان پراکنده باشد، حتی نماز زیاد خواندن هم به قساوت می‌انجامد. این درس را از تجربه‌هایم آموخته‌am که وحدت در نیت و عمل، کلید سعادت است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از درس‌هایی که در مسیر علم و سلوک آموخته‌ام. از خطر خودبرتربینی تا ضرورت سادگی و تواضع، از نقش قرآن در پاکسازی قلب تا اهمیت اخلاص و خشوع، هر کدام چونان چراغی است که راه را روشن می‌کند. امیدوارم این کلمات، برای جویندگان حقیقت، دعوتی باشد به سوی تأمل و تهذیب نفس، تا با الگوگیری از سیره پیامبر (ص) و اولیای خدا، به قلب سلیم و یقین راستین دست یابیم.