متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 352

مقدمه

آنچه در این مجموعه با عنوان «گفتگوهای صمیمی» پیش روی شماست، بازتابی است از خاطراتی که در خلال درس‌گفتارهایم در سال‌های گذشته، گاه به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. این روایت‌ها، نه‌تنها شرح وقایع زندگی‌ام هستند، بلکه تأملی عمیق در معارف دینی، عرفانی و اخلاقی‌اند که با تجربه‌های زیسته‌ام گره خورده‌اند. در این گفتگوها، می‌کوشم تا با زبانی صمیمی و صادق، شما را به دنیای تأملاتم دعوت کنم؛ جهانی که در آن، سیره پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت (ع) چراغ راه است و هر تجربه، پلی به سوی فهم عمیق‌تر حقیقت.

بخش اول: نقد ادعای کمال و سیره نبوی

یادم می‌آید روزی در گفت‌وگویی با یکی از عالمان دینی، او با افتخار می‌گفت که کتابخانه‌اش هرگز رنگ حضور زنان را به خود ندیده و این را نشانه‌ای از کمال معنوی خود می‌دانست. سخن او مرا به خنده انداخت، اما خنده‌ام از سر تأسف بود. گفتم: «خاک بر سر آن کتاب‌ها! مگر کتاب‌ها جنب می‌شوند که از حضور زنان پاک نگه داشته شوند؟» او عصبانی شد، اما من ادامه دادم: «این چه کمالی است که از انزوای جنسیتی سخن می‌گویی؟ اگر این عرفان است، پس عارف واقعی کیست؟»

این ماجرا مرا به یاد سیره پیامبر اکرم (ص) انداخت. در روایتی از احتجاج آمده است که پیامبر (ص)، عایشه و امیرمؤمنان (ع) در فضایی صمیمی زیر یک لحاف بودند. پیامبر به نماز مشغول شدند و عایشه و امیرمؤمنان همچنان در آن فضای ساده و انسانی با یکدیگر بودند. حتی وقتی عایشه به امیرمؤمنان گفت: «فخذ اجلس على فخذي» (بنشین روی پای من)، پیامبر با مهربانی به او تذکر دادند که با احترام سخن بگوید. این سیره، نشان از تواضع، مردانگی و صمیمیت پیامبر دارد؛ چیزی که با ادعاهای خشک و بی‌روح انزوا فاصله‌ای عمیق دارد.

این روایت برای من درس بزرگی بود. عرفان حقیقی، در سادگی و صفا ریشه دارد، نه در تظاهر به تقدس یا دوری از طبیعت انسانی. پیامبر (ص) با بهترین ژست و تیپ، زندگی‌ای سرشار از زیبایی و قداست داشتند. اما برخی، با ظاهری ژولیده و ادعای درویشی، راه را گم کرده‌اند و به‌جای صفا، به خشک‌اندیشی رسیده‌اند.

قرآن کریم در این باره چه زیبا فرموده است:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي أَخْرَجَهَا لِعِبَادِهِ

(بگو چه کسی زینت‌های خدا را که برای بندگانش پدید آورده حرام کرده است؟) [سوره اعراف، آیه 32]

این آیه مرا به تأمل وامی‌دارد که چگونه برخی به نام دین، زیبایی و نشاط را از زندگی خود و دیگران سلب می‌کنند.

بخش دوم: مراتب اخبات و تعادل شهوت و عصمت

در درس‌گفتارهایم، بارها به مراتب اخبات اشاره کرده‌ام که از تعالیم خواجه عبدالله انصاری الهام گرفته‌ام. خواجه می‌فرماید: «وَهُوَ عَلَىٰ ثَلَٰثِ ٱلدَّرَجَاتِ» (اخبات دارای سه مرتبه است). مرتبه نخست این است: «أَنْ تَسْتَغْرِقَ ٱلْعِصْمَةُ ٱلشَّهْوَةَ» (عصمت، شهوت را در خود غرق کند). این سخن، کلیدی است برای فهم تعادل در زندگی معنوی.

شهوت، مانند نمک در غذاست. اگر آن را سرکوب کنی، زندگی بی‌مزه می‌شود و نشاط از آن می‌رود. اما اگر با عصمت متعادل نشود، به انحراف می‌انجامد. یادم می‌آید در جوانی، برخی از دراویش را می‌دیدم که با ریاضت‌های افراطی، حرارت زندگی را از خود سلب کرده بودند. خانواده‌هایشان از این خشک‌اندیشی راضی نبودند و زندگی‌شان بوی حیات نمی‌داد. این‌گونه زیستن، نه توصیه انبیاست و نه در قرآن کریم نشانی از آن می‌یابیم.

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «ٱلطَّيِّبُ وَٱلنِّسَاءُ قُرَّةُ عَيْنِي فِي ٱلصَّلَاةِ» (عطر و زنان مایه روشنی چشم من در نمازند). این کلام، نشان می‌دهد که شهوت، اگر در مسیر الهی قرار گیرد، سکوی پرتاب به سوی معراج معنوی است. من همیشه به شاگردانم می‌گویم که بدون این چاشنی، حتی نماز هم بی‌روح می‌شود.

بخش سوم: نقد نگاه ابزاری به زنان

یکی از دردهای جامعه ما، نگاه ابزاری به زنان است. برخی زنان را تنها به‌عنوان خدمتکار، مادر یا مدیر خانه می‌بینند و از جایگاه عاشقانه و بانوی خانه محرومشان می‌کنند. این نگاه، به پیری زودرس، بیماری و ازدست‌رفتن نشاط زندگی منجر می‌شود. زنی که دوستش نداشته باشند، از ریخت می‌افتد، نه از سر ضعف، بلکه از سر محرومیت عاطفی.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً

(و از نشانه‌های او این است که از جنس خودتان همسرانی برای شما آفرید تا به آن‌ها آرام گیرید و میانتان دوستی و مهربانی نهاد.) [سوره روم، آیه 21]

این آیه، مرا به فکر فرو می‌برد که چگونه می‌توان زنی را که الهه عشق و آرامش خانه است، به کلفتی یا خدمتکاری فروکاست؟ من همیشه به شاگردانم می‌گفتم که زن باید بانوی خانه باشد، نه خدمتکار. اگر عشق و محبت در زندگی باشد، جسم و روح هر دو شکوفا می‌شوند.

بخش چهارم: خطر دلبستگی به اشیای مادی

یادم می‌آید روزگاری که دروس حوزوی را تدریس می‌کردم، پنج‌شنبه و جمعه‌ها درس شرح تجرید داشتیم. در یکی از این جلسات، ناگهان یادم افتاد که جلد چهارم اسفارم را گم کرده‌ام. این جلد برایم بسیار عزیز بود، چرا که با زحمت زیاد، غلط‌هایش را اصلاح کرده بودم و دست‌نوشته‌هایم در آن بود. در حین درس، ذهنم مشغول این گم شدن بود، اما درس را ادامه دادم. ظهر که شد، به مغازه‌ای رفتم که گمان می‌کردم کتاب را آنجا جا گذاشته‌ام. از پشت شیشه دیدم که کتابم آنجاست. خوشحال شدم، اما ناگهان تأملی در دلم افتاد: «این چه دلبستگی‌ای است که مرا از درس و ذکر باز имел؟»

این تجربه، مرا به نفرت از تعلقات مادی کشاند. از آن روز، هرگاه نام کتابی گران‌قیمت یا قدیمی می‌آید، حالم دگرگون می‌شود. یک بار به عالمی گفتم که نسخه‌ای از کتابش را به من امانت دهد. او گفت: «این کتاب مثل ناموس من است، نمی‌توانم بدهم.» این سخن مرا به فکر فرو برد. گفتم: «ناموس، اسرار الهی است که باید حفظ شود، نه کاغذ و کتاب!» این دلبستگی‌ها، نشانه غفلت است، نه عرفان.

بخش پنجم: تفاوت شهوت و غفلت

در مسیر سلوک، باید میان شهوت و غفلت تفاوت قائل شد. شهوت، اگر با عصمت مدیریت شود، مانند نمکی است که به غذا طعم می‌دهد. اما غفلت، دشمنی است که باید ریشه‌کن شود. یادم می‌آید در جوانی، سالکی را دیدم چنان شیفته تماشای ستاره‌ها بود که شب تا صبح آسمان را می‌نگریست. اگر این اشتیاق به سوی خدا جهت می‌یافت، او را به معراج می‌رساند. اما اگر منحرف شود، به حسرت و محرومیت می‌انجامد.

من همیشه به شاگردانم می‌گفتم که بدون شهوت، حتی نماز هم بی‌روح می‌شود. پیامبر (ص) با شهوت به معراج می‌رفتند، چرا که این چاشنی، سکوی پرتاب او بود. اما غفلت، مانند علفی است که باید از ریشه کنده شود، وگرنه سلوک را تباه می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در سیره پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع)، که زندگی‌شان سرشار از صفا، محبت و زیبایی بود. من در این سال‌ها کوشیده‌ام تا با درس‌گفتارها و تجربه‌هایم، راهی به سوی عرفان حقیقی نشان دهم؛ عرفانی که نه در انزوا و سخت‌گیری، بلکه در تعادل، نشاط و احترام به طبیعت انسانی ریشه دارد. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به سوی زندگی‌ای هدایت کند که هم معنوی باشد و هم سرشار از حیات.