متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 354

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از لحظه‌های تأمل‌برانگیز و درس‌آموز زندگی من، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. آنچه در این گفتگوهای صمیمی می‌خوانید، شرح تفصیلی آن تجربه‌ها و تأملات است که با عمق معرفتی، معنوی و فقهی درآمیخته و با زبانی صمیمی و بی‌پیرایه روایت شده است. هر بخش از این خاطرات، دریچه‌ای است به سوی شناخت بهتر حقیقت، شرع و سلوک معنوی، که امیدوارم برای جویندگان علم و معرفت راهگشا باشد.

بخش اول: احترام به حیات در سیره عالمان ربانی

سال‌ها پیش، در محضر عالمان ربانی، نکته‌ای آموختم که هنوز در ذهنم زنده است. این بزرگان، که قلبشان سرشار از رحمت و شفقت بود، هیچ‌گاه خودشان مستقیماً حیوانی را ذبح نمی‌کردند. به شاگردان یا نزدیکانشان می‌سپردند که گوشت حیواناتی را که دیگران ذبح کرده‌اند، تهیه کنند. این رفتار، نه از سر نازک‌دلی، بلکه از احترام عمیق به حیات بود. گویی نمی‌خواستند دستشان به گرفتن جان مخلوقی آلوده شود.

این سیره، مرا به تأمل در جایگاه حیات در نظام الهی واداشت. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ (سوره انعام، آیه 38)؛ «هیچ جنبنده‌ای در زمین و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند نیست، مگر امت‌هایی مانند شما». این آیه، ارزش و جایگاه مخلوقات را در نظام هستی نشان می‌دهد. احترام به حیات، بخشی از سلوک معنوی است که عالمان ربانی با عمل خود به ما آموختند.

بخش دوم: نقد نگاه منفی به دنیا

یادم می‌آید در کودکی، شعری از مثنوی شنیدم که داستان مردی را روایت می‌کرد که از همه‌چیز، حتی سایه خودش، گریزان بود. او در جست‌وجوی خلوت و انزوا، شمعی روشن کرد، اما سایه‌اش را دید و آرزو کرد که در تاریکی محض غرق شود تا از همه‌چیز خلاصی یابد. این شعر، مرا به فکر فرو برد. برخی دنیا را یکسره نجس و پلید می‌دانند و گمان می‌کنند برای رسیدن به حقیقت، باید از آن گریخت. اما من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: دنیا، جلوه‌ای از اسمای الهی است. قرآن کریم می‌فرماید: لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ (سوره بقره، آیه 284)؛ «آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، از آن خداست». چگونه می‌توان چیزی را که متعلق به خداست، نجس شمرد؟

دنیا، بستری است برای رشد معنوی. نفی کامل آن، نه‌تنها راه به حقیقت نمی‌برد، بلکه انسان را از درک اسمای الهی محروم می‌کند. نگاه متعادل به دنیا، به ما می‌آموزد که از زیبایی‌های آن بهره‌مند شویم، اما در دام تعلقات آن نیفتیم.

بخش سوم: نقد ادعای فقدان نفس در عرفان

روزی شنیدم که یکی از مرشدان درویشی، در بیمارستان بستری بود. او که عمری را در طریقت گذرانده بود، ادعا می‌کرد که نفسش را فانی کرده و به همین دلیل، لمس زنان و مردان را برای خود جایز می‌دانست. وقتی این ماجرا را شنیدم، با خود گفتم: این چه عرفانی است که شرع را زیر پا می‌گذارد؟ شرع می‌گوید لمس نامحرم، حرام است، چه نفس داشته باشی و چه نداشته باشی. این مرشد، شاید در عرفان چیزی آموخته بود، اما از فقه و شرع بی‌بهره بود.

شرع، قباله سلوک ماست. همان‌طور که خانه‌ای بدون قباله، مالکیتش مخدوش است، عرفان بدون شرع نیز به گمراهی می‌انجامد. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: شرع، پایه طریقت و حقیقت است. اگر این پایه را سست کنیم، کل بنای سلوک فرو می‌ریزد.

بخش چهارم: نقد تقلید غیرمجتهد در امور شرعی

بارها دیده‌ام که برخی، از مرشدان غیرمجتهد در امور شرعی تقلید می‌کنند. حتی شنیده‌ام که بعضی از این مرشدان، رساله‌های عملی می‌نویسند، گویی خودشان مجتهدند! این کار، نه‌تنها گمراهی است، بلکه به دین آسیب می‌زند. فتوا دادن، کار مجتهدان است. اگر مرشدی در عرفان حرفی برای گفتن دارد، این به معنای صلاحیت او در فقه نیست. من همیشه به شاگردانم تأکید می‌کردم: برای احکام شرعی، به سراغ مجتهدان معتبر بروید، نه کسانی که تنها ادعای مرشدی دارند.

بخش پنجم: نقد بدعت در اعمال عبادی

یادم می‌آید روزی یکی از درویشان ساده‌دل نزدم آمد و گفت که ریاضتی ابداع کرده که از توصیه‌های مرشدش هم بهتر است! او زیر دوش آب سرد حمام، ذکر می‌گفت و گمان می‌کرد این کار، او را به خدا نزدیک‌تر می‌کند. با خنده به او گفتم: «این چه ریاضتی است که از خودت درآوردی؟» ائمه معصومین علیهم‌السلام برای ما راه‌های معتبر عبادت را نشان داده‌اند؛ از نمازهای مستحبی گرفته تا دعاهای سمات، کميل و جعفر طیار. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا (سوره حشر، آیه 7)؛ «آنچه پیامبر به شما داد، بگیرید و از آنچه شما را نهی کرد، بازایستید». بدعت در عبادت، راه را گم می‌کند و شیطان را خشنود.

بخش ششم: ضرورت استناد به شرع در طریقت و حقیقت

یکی از عالمان دینی که بسیار به او ارادت داشتم، می‌گفت: «ورع، پاک کردن قلب از پلیدی تعلق به حرام است، چه در شرع، چه در طریقت و چه در حقیقت». من نیز همیشه به شاگردانم تأکید می‌کردم که حرام در طریقت و حقیقت، باید به شرع مستند باشد. اگر چیزی در شرع حرام است، در هیچ مرتبه‌ای از سلوک حلال نمی‌شود. اما اگر چیزی حلال است، می‌توانی برای خودت سخت‌گیری کنی و آن را بر خودت حرام بدانی. این، آزادی‌ای است که شرع به ما داده است.

بخش هفتم: خطر علم بدون صیانت

علم، اگر با صیانت همراه نباشد، به جای کمال، به استکبار و غرور می‌انجامد. دیده‌ام عالمانی که به دلیل فقدان صیانت، حتی به نزدیکانشان سلام نمی‌کنند و گمان می‌برند این کار، نشانه برتری آن‌هاست. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: علم، مانند گازی است که اگر آب‌بندی نشود، آتش‌سوزی به پا می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ (سوره فاطر، آیه 28)؛ «از بندگان خدا، تنها عالمان از او پروا می‌کنند». علم حقیقی، با خشیت و تواضع همراه است.

بخش هشتم: تواضع، نشانه صیانت نفس

روزی شنیدم که عالمی بزرگ، با تواضع به همه، حتی کودکان، سلام می‌کرد. او می‌گفت: «سلام، هفتاد حسنه دارد و بیشترش برای کسی است که سلام می‌کند. چرا این حسنه را از خودم دریغ کنم؟» این سخن، مرا به فکر فرو برد. تواضع، نشانه صیانت نفس است. کسی که از سلام کردن به دیگران، حتی به ساده‌ترین افراد، دریغ می‌کند، هنوز صیانت نفس را نیاموخته است.

بخش نهم: ضرورت تعادل در توفیر و صیانت

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: توفیر، یعنی افزایش خیرات، باید با صیانت همراه باشد. نفس انسان، مانند ظرفی است که ظرفیت محدودی دارد. اگر خیرات را بی‌حساب در آن بریزی، بدون صیانت، ظرف ترک می‌خورد و غرور جای کمال را می‌گیرد. باید ظرفیت خود را بشناسی و خیراتت را با تواضع و صیانت همراه کنی تا به کمال برسی.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تأمل و تجربه در مسیر علم، عرفان و شرع. من همیشه به شاگردانم آموختم که سلوک معنوی، بدون پایبندی به شرع، تواضع و احترام به حیات، راه به حقیقت نمی‌برد. دنیا، جلوه اسمای الهی است و باید با نگاهی متعادل به آن نگریست. علم، اگر با صیانت همراه نباشد، به جای کمال، به غرور می‌انجامد. امیدوارم این خاطرات، چراغی باشد برای جویندگان معرفت و راهنمایی برای زیستن در مسیر حقیقت.