متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 361

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، روایت‌هایی است از خاطراتی که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، شرح لحظه‌هایی است که در مسیر معرفت و سلوک تجربه کرده‌ام؛ لحظه‌هایی که گاه با تأمل در آیات الهی و گاه با مشاهده زندگی مردمان، درس‌هایی عمیق از صدق، اخلاص و درایت به من آموخته‌اند. این روایت‌ها را با شما به اشتراک می‌گذارم تا شاید نوری بر مسیرتان بتابانند، چنان‌که بر مسیر من تابیده‌اند.

بخش اول: اقتضای کمال و پیوستن به حقیقت

در صدر اسلام، کسانی که اقتضای کمال در وجودشان بود، با صداقت و اشتیاق به پیامبر (ص) پیوستند. اما برخی دیگر، یا از سر اجبار و یا با ظاهرسازی به او ملحق شدند. نمونه‌اش ابوذر غفاری است که نامش در تاریخ اسلام چون ستاره‌ای می‌درخشد. او که اقتضای کمال در وجودش موج می‌زد، وقتی شنید کسی ادعای پیامبری کرده، برادرش را فرستاد تا حقیقت را بکاود. برادرش بازگشت و گفت: «این مرد همان حرف‌هایی را می‌زند که تو در دل داری.» این سخن، نشان از آن داشت که ابوذر از پیش آماده پذیرش حقیقت بود. پیامبر (ص) چون تک‌مضرابی بود که وجود ابوذر را به راه آورد و او را به جایگاهی رساند که گفتند: «تحت ظل السماء، اصدق من فی السماء»؛ راست‌گوترین انسان زیر آسمان، ابوذر است.

این ماجرا به من آموخت که برای رسیدن به حقیقت، باید اقتضای درونی داشت. بدون این آمادگی، ایمان ظاهری و صوری بیش نخواهد بود. قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا

کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، به‌زودی خدای رحمان برایشان محبتی قرار می‌دهد. (قرآن کریم، سوره مریم، آیه 96)

این آیه نشان می‌دهد که ایمان و عمل صالح، زمینه‌ساز محبت الهی است. ابوذر این اقتضا را داشت و پیامبر (ص) او را به اوج کمال رساند. اما اگر اقتضایی نباشد، ایمان، سطحی و گذرا خواهد بود، گویی بذری بر سنگ کاشته شده که ریشه‌ای نمی‌یابد.

بخش دوم: لجن‌های ته‌نشین‌شده قلب

یادم می‌آید در روزگاری که هنوز طلبه جوانی بودم، در خانه‌ای مستأجر بودیم. صاحب‌خانه زنی بود که همه او را به دینداری می‌شناختند. شب‌ها نماز شب می‌خواند، صبح‌ها به مسجد می‌رفت و نافله‌هایش ترک نمی‌شد. من که طلبه بودم، گاه به حالش غبطه می‌خوردم و با خود می‌گفتم: «این زن چه روح بلندی دارد که این‌گونه به عبادت دل بسته است.» اما روزی ماجرا رنگ دیگری گرفت. همسایه‌ای چند ماه اجاره‌اش عقب افتاده بود؛ شاید دو تومان یا پنج تومان، مبلغی ناچیز. این زن که این‌همه عبادت داشت، ناگهان اثاث همسایه را به کوچه ریخت، فریاد زد و آبرو و حیثیتی برایش نگذاشت. آن لحظه با خود گفتم: «یا حضرت عباس! این رفتار از حرمله هم بدتر است!»

این ماجرا مرا به تأمل واداشت. قلب انسان مانند حوضی است که آب زلالش روی سطح، پاک و شفاف به نظر می‌رسد، اما لجن‌ها در ته آن ته‌نشین شده‌اند. تا وقتی کسی به آب نزند، این لجن‌ها پنهان می‌مانند. اما به محض اینکه حادثه‌ای رخ دهد، مثل دعوا بر سر چند تومان اجاره، لجن‌ها بالا می‌آیند و حقیقت درون آشکار می‌شود. آن زن، با همه عبادت‌هایش، اقتضای صفا نداشت. عبادت‌هایش ظاهری بود و قلبش از رذایل پاک نشده بود.

قرآن کریم می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صدقات خود را با منت و آزار باطل نکنید. (قرآن کریم، سوره بقره، آیه 264)

این آیه به من آموخت که عبادت بدون اخلاص و صفا، مانند آبی است که لجن ته‌نشین‌شده دارد. برای رسیدن به قرب الهی، باید قلب را از این لجن‌ها پاک کرد.

بخش سوم: دشواری پاک‌سازی قلب

در گذشته، خانه‌ها حوض‌های بزرگی داشتند. این حوض‌ها زیرآب نداشتند و خالی کردنشان کار سختی بود. باید با سطل، آب را بیرون می‌کشیدند و لجن‌های ته‌نشین‌شده را با زحمت پاک می‌کردند. گاه بیست یا سی سانت لجن در ته حوض جمع می‌شد، اما چون آب شفاف بود، کسی متوجه این ناپاکی نمی‌شد. قلب انسان هم همین‌گونه است. پاک کردن رذایل از قلب، کاری دشوار و نیازمند تلاشی مداوم است.

یادم می‌آید که علما درباره پاک کردن این حوض‌ها فتواهای پیچیده‌ای می‌دادند، اما به جای این فتواها، می‌شد گفت: «یک زیرآب بسازید تا آب راحت خالی شود!» این حکایت، درس بزرگی برایم داشت. به جای پیچیده کردن مسیر سلوک، باید راه‌های ساده و مؤثر برای پاک‌سازی قلب یافت. قرآن کریم می‌فرماید:

وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا

و کسانی که در راه ما کوشیدند، به‌یقین آن‌ها را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم. (قرآن کریم، سوره عنکبوت، آیه 69)

این آیه نشان می‌دهد که جهاد در راه خدا و تلاش برای پاک‌سازی قلب، ما را به هدایت الهی می‌رساند. اما این مسیر، صبر و درایت می‌طلبد.

بخش چهارم: درایت و اخلاص در عمل

روزی به شاگردانم گفتم: «مال‌اندوزی برای وارثان، نشانه بی‌درایتی است.» کسانی که تمام عمرشان را صرف جمع کردن مال می‌کنند، در نهایت می‌بینند که اموالشان به همسر، پسر یا دختر می‌رسد و خودشان در برزخ حسرت می‌خورند. مثل این است که کسی تمام دارایی‌اش را به آن سوی مرز بفرستد و خودش با دست خالی بماند. مؤمن باید اموال معنوی‌اش را برای خدا ذخیره کند. قرآن کریم می‌فرماید:

مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ

آنچه نزد شماست، تمام می‌شود و آنچه نزد خداست، ماندگار است. (قرآن کریم، سوره نحل، آیه 96)

این آیه مرا به فکر فرو برد. صدق ثانوی، یعنی عملی که فقط برای خدا باشد، نشانه درایت است. مؤمن باید بگوید: «من جز برای خدا کاری نمی‌کنم.» از نماز و روزه تا نفس کشیدن، همه باید برای خدا باشد. قرآن کریم می‌فرماید:

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

بگو همانا نمازم و قربانی‌ام و زندگی و مرگم برای خدا، پروردگار جهانیان است. (قرآن کریم، سوره انعام، آیه 162)

این آیه، عصاره اخلاص است. مؤمن باید تمام زندگی‌اش را برای خدا کند، تا در برزخ حسرت نخورد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، نقشه راهی برای سلوک معنوی‌اند. از داستان ابوذر آموختم که اقتضای درونی، شرط رسیدن به حقیقت است. از ماجرای صاحب‌خانه، دریافتم که عبادت بدون صفا، چون آبی است که لجن در ته آن نهفته. از حوض‌های قدیمی، درس گرفتم که پاک‌سازی قلب، دشوار اما ضروری است. و از تأمل در مال‌اندوزی، فهمیدم که درایت در عمل برای خدا، کلید رستگاری است. این درس‌ها را با شما به اشتراک گذاشتم تا شاید در مسیر معرفت و سلوک، راهگشایتان باشد.