متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 366

این خاطرات، شرح تفصیلی لحظاتی است که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان کرده‌ام. هر روایت، دریچه‌ای است به سوی تجربه‌هایی که از کودکی تا بزرگسالی، از بازارهای شلوغ تا خلوت حرم، از درس‌های زندگی تا تأملات عرفانی، مرا شکل داده‌اند. این‌ها نه‌تنها خاطراتی شخصی، بلکه بازتابی از عمق معرفتی و معنوی است که در مسیر علم و تقوا آموخته‌ام.

بخش اول: ریشه‌های اعتماد به علم دینی

یادم می‌آید در کودکی، از پدرم و پدران پیش از او شنیده بودم که عالمان دینی چگونه زندگی می‌کنند. آن‌ها می‌گفتند عالمان چنان با دقت راه می‌روند که حتی مورچه‌ای زیر پایشان له نشود. می‌گفتند شب که آب روی طاقچه می‌ماند، صبح آن را نمی‌نوشند، از بس که به پاکی و طهارت اهمیت می‌دهند. این شنیده‌ها، در دل مردم ریشه دوانده بود. هزار سال بود که مردم این سرزمین، عالمان را چون قدیسان می‌دیدند؛ کسانی که شفابخش‌اند، مهربان‌اند و با خدا و خلق خدا در صلح‌اند. این باور چنان عمیق بود که وقتی مردم با نود و نه درصد آرا به علم دینی رأی دادند، از سر بصیرت بود، نه ساده‌لوحی. آن‌ها می‌دانستند شیعیان طایفه‌ای مظلوم‌اند، امامانشان شهید شده‌اند و عالمانشان در راه حق، با تواضع و تقوا زیسته‌اند.

این باور، ریشه در آیاتی دارد که ما را به تقوا و دقت در رفتار دعوت می‌کند:
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
(قرآن کریم، سوره یس، آیه ۴۵: «و چون به آن‌ها گفته شود از آنچه پیش روی شماست و آنچه پشت سرتان است بترسید، شاید مورد رحمت قرار گیرید»).

بخش دوم: ساده‌لوحی و سوءاستفاده از اعتماد

اما گاهی این اعتماد، ساده‌لوحی به همراه داشت. مردم با حسن نیت، گمان می‌کردند هر که نام عالم دینی بر خود دارد، همان است که پدرانشان گفته بودند. یک روز چشم باز کردند و دیدند برخی که به نام دین آمده‌اند، نه‌تنها آن تقوا را ندارند، بلکه با نفوذ و نادانی، راه را گم کرده‌اند. من خودم این را بارها دیدم. می‌گفتند مردم هالو بودند که رأی دادند، اما نه، مردم از سر بصیرت رأی دادند. آن‌ها عالمان را دیده若干

اینجاست که قرآن به ما هشدار می‌دهد:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا
(قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۲۹: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر از خدا پروا کنید، برای شما فرقانی قرار می‌دهد»).

بخش سوم: بصیرت مردم در حمایت از دین

مردم اما با بصیرت بودند. آن‌ها عالمان را دیده بودند که چگونه با تقوا زندگی می‌کنند، چگونه شفا می‌دهند و چگونه حتی به مورچه‌ای آسیب نمی‌رسانند. این شناخت، آن‌ها را به حمایت از علم دینی واداشت. حتی شنیدم که برخی می‌گفتند نباید همه آرا صد درصد باشد، تا شبهه تقلب پیش نیاید. این نشان از آگاهی و دقتشان داشت. آن‌ها می‌دانستند شیعیان مظلوم‌اند، امامانشان در راه حق شهید شده‌اند و عالمانشان ادامه‌دهنده این راه‌اند.

این آگاهی را قرآن این‌گونه تأیید می‌کند:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا
(قرآن کریم، سوره عنکبوت، آیه ۶۹: «و کسانی که در راه ما کوشیدند، به‌یقین آن‌ها را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم»).

بخش چهارم: نقد خشونت مدعیان علم دینی

با این حال، همیشه کسانی بوده‌اند که به نام دین، خشونت را رواج داده‌اند. مانند خوارج یا طالبان، که با نادانی و گمراهی، راه را به بیراهه بردند. این‌ها نه از تقوای عالمان واقعی بهره‌ای داشتند و نه از مهربانی‌شان. من دیده‌ام که چگونه این رفتارها به نام دین، به مردم آسیب زده است.

قرآن در این باره می‌فرماید:
وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ
(قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۹۰: «و تجاوز نکنید که خدا تجاوزکاران را دوست ندارد»).

بخش پنجم: تأثیر رفتار پدرانه

یادم می‌آید روزی با پدرم در بازار شلوغی راه می‌رفتیم. کودکی آنجا خوابیده بود. پدرم گمان کرد پای من به او خورده است. شش ماه تمام به من اعتراض می‌کرد که باید مواظب باشم. می‌گفت حتی اگر پایم به کودک نخورده باشد، باید چنان دقت کنم که حتی کنارش هم پا نگذارم. این دقت، نشانه‌ای از اخلاق مؤمنانه بود که در وجود پدرم ریشه داشت.

این رفتار با این آیه هم‌خوانی دارد:
وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا
(قرآن کریم، سوره احزاب، آیه ۵۸: «و کسانی که مؤمنان و مؤمنات را بدون آنکه مرتکب چیزی شده باشند آزار می‌دهند، به‌یقین بهتان و گناهی آشکار بر دوش می‌گیرند»).

بخش ششم: مظلومیت شیعیان

مردم این سرزمین همیشه مظلومیت شیعیان را در دل داشتند. می‌دانستند امامانمان در راه حق شهید شدند، سر در تنور کردند و با چراغ خاموش زیستند. این تاریخ، در قلب مردم ریشه داشت و آن‌ها را به سوی حمایت از علم دینی سوق داد.

این حقیقت در قرآن این‌گونه بیان شده است:
وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
(قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۹: «و کسانی که در راه خدا کشته شدند، مرده مپندارید، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند»).

بخش هفتم: سادگی و اخلاص عالمان

یادم می‌آید عالمی ربانی را که در کف مدرسه، با سادگی نان و انگور می‌خورد. نه پنیر داشت، نه سفره‌ای درست و حسابی. فقط نان تافتون و چند دانه انگور. چنان غرق در غذایش بود که هیچ‌کس را نمی‌دید. مربی‌ام به من گفت: «این آقا را ببین، آدم‌ها را نمی‌بیند، چون در حال اخلاص است.» این سادگی و تمرکز، مرا به یاد اخلاص واقعی عالمان می‌انداخت.

این اخلاص با این آیه هم‌خوانی دارد:
وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ
(قرآن کریم، سوره بینه، آیه ۵: «و به آن‌ها جز این فرمان داده نشده که خدا را با اخ اخلاص در دین پرستش کنند»).

بخش هشتم: عبادات بی‌روح

بارها دیده‌ام که برخی عباداتشان بی‌روح است، مثل نمازی که افسار آن رها شده و بی‌هدف می‌رود. چنین نمازی، نماز نیست. عالم واقعی، عبادتش با حضور قلب است، نه از سر عادت.

قرآن در این باره هشدار می‌دهد:
فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ
(قرآن کریم، سوره ماعون، آیات ۴-۵: «وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافلند»).

بخش نهم: احترام به نیازمندان

یادم می‌آید عالمی را که وقتی نیازمندی به او مراجعه می‌کرد، تمام‌قد بلند می‌شد، سلام می‌کرد و می‌گفت: «این رسول خداست، از جانب خدا آمده.» با محبت کمکش می‌کرد، حتی اگر بدهکار می‌شد. برخی می‌گفتند او ساده‌لوح است، اما او در حقیقت به مقام تواضع و محبت رسیده بود.

این رفتار با این آیه هم‌خوانی دارد:
وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ
(قرآن کریم، سوره ذاریات، آیه ۱۹: «و در اموالشان حقی برای سائل و محروم بود»).

بخش دهم: نقد غرور و تکبر

غرور و تکبر، از نادانی است. ما از صدقه سر الطاف الهی نفس می‌کشیم. یادم می‌آید شبی در ماه رمضان، برای زیارت به حرم رفتم. یکی از اساتید را دیدم. گفتم: «مگر برای تبلیغ نرفتید؟» گفت: «راه ما نزدیک است، فردا می‌رویم.» اما فردا تصادف کرد و دو سال در رنج بود. این به من آموخت که نباید به خود مطمئن باشیم.

قرآن در این باره می‌فرماید:
وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا ۖ إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا
(قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۳۷: «و در زمین با تکبر راه مرو که نه زمین را می‌شکافی و نه به بلندای کوه‌ها می‌رسی»).

بخش یازدهم: پرهیز از قضاوت زودهنگام

این حادثه به من آموخت که نباید درباره امور الهی قضاوت زودهنگام کرد. گفتم به او: «چون آدم خوبی هستی، این رنج به تو رسید.» هیچ‌گاه نگوییم راهمان نزدیک است. بلا و موهبت الهی، از حکمت خدا سرچشمه می‌گیرد.

قرآن می‌فرماید:
وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا
(قرآن کریم، سوره لقمان، آیه ۳۴: «و هیچ‌کس نمی‌داند فردا چه خواهد کرد»).

بخش دوازدهم: پرهیز از وابستگی به مادیات

در کودکی، به کفن وابسته بودیم. آن را با دقت نگه می‌داشتیم. روزی کفنمان را به شهیدی فقیر دادیم. وقتی بازش کردیم، گواهینامه رانندگی قدیمی‌ام را در آن یافتم. این به من آموخت که مادیات، ارزشی ندارد.

قرآن در این باره می‌فرماید:

(وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ)
(قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۸۵: «و زندگی دنیا جز متاع فریب نیست»).

بخش سیزدهم: تسلیم در برابر اراده الهی

روزی شنیدم ملایی در شب عروسی، از شام محروم شد. گفت: «هر که پلو خورده، خودش برود حجله.» این به من آموخت که مالکیت همه چیز از خداست. ما نباید خود را مالک چیزی بدانیم.

قرآن می‌فرماید:
لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات _

(قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۸۴: «آنچه در آسمان‌ها و زمین است، از آن خداست»).

بخش چهاردهم: نقد ادعای ایثار

ادعای ایثار، خود نوعی مالکیت است. وقتی می‌گوییم «من ایثار کردم»، انگار خود را مالک می‌دانیم. اما همه چیز از خداست. ایثار واقعی، بدون ادعاست.

قرآن در این باره می‌فرماید:
فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ
(قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۵۳: «برخی را بر برخی برتری دادیم»).

بخش پانزدهم: مظلومیت ائمه

یادم می‌آید کودکی را که پولش را به زور گرفتند. فریادش به جایی نرسید، چون جانیان با سر و صدا، صدای او را خفه کردند. این مرا به یاد مظلومیت ائمه انداخت که صدایشان در برابر جور جانیان شنیده نشد.

قرآن می‌فرماید:
وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا
(قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۹: «و کسانی که در راه خدا کشته شدند، مرده مپندارید»).

بخش شانزدهم: ارزش عمل خیر

حتی اگر فردی نادرست عمل خیری کند، نباید مانعش شد. خیر، خیر است، حتی اگر نیت کامل نباشد. شکی نیست که نیت خوب، عمل را ارزشمندتر می‌کند، اما فعل خیر به خودی خود ارزشمند است.

قرآن در این باره می‌فرماید:
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ
(قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۲: «و در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید»).

بخش هفدهم: الگوگیری از سیره پیامبر

ما باید از سیره پیامبر الگو بگیریم. او مهربان بود، خوش‌اخلاق بود، پاکیزه بود. من همیشه سعی کرده‌ام این ویژگی‌ها را در خود پرورش دهم. خشونت و تندی، راه پیامبر نیست.

قرآن در این باره می‌فرماید:
وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ
(قرآن کریم، سوره قلم، آیه ۴: «و همانا تو بر خلقی عظیم هستی»).

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از عمق معرفتی، معنوی و علمی من است که در طول سال‌ها، از کودکی تا بزرگسالی، در بازارها، حرم‌ها و درس‌گفتارها آموخته‌ام. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در تقوا، اخلاص و مهربانی. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به سوی زندگی سرشار از محبت و بصیرت رهنمون سازد.