متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 374

مقدمه

در این مجموعه که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، خاطراتی از زندگی و تأملاتم را به رشته تحریر درمی‌آورم که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، بازتابی از تجربیات شخصی، تأملات عرفانی، و درس‌هایی است که از مسیر زندگی آموخته‌ام. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی خودشناسی، هدایت الهی، و درک لطف پروردگار در فراز و نشیب‌های زندگی. آنچه پیش‌رو دارید، روایتی است صمیمی و بی‌تکلف از لحظه‌هایی که مرا به تأمل واداشته و به سوی حقیقت رهنمون شده است.

بخش اول: خودشناسی، کلید هدایت

از کودکی آموخته‌ام که خودشناسی، گوهری است که انسان را به سوی کمال هدایت می‌کند. یادم می‌آید در کوچه‌های خاکی، با بچه‌ها تیله‌بازی می‌کردیم. آن بازی‌های ساده کودکانه که گاهی به قمارهای کوچک می‌مانست. همیشه می‌باختم. هرچه گردو و پول خرد از خانه می‌آوردم، از دست می‌دادم و دلم می‌گرفت. فکر می‌کردم چه بی‌عرضه‌ام! گاهی حتی جرزنی می‌کردم، اما باز هم نمی‌بردم. آن روزها نمی‌دانستم که این باخت‌ها، لطف خدا بود. وقتی بزرگ شدم و راه طلبگی را پیش گرفتم، به خود گفتم: «الحمدلله که باختیم!» آن باخت‌ها مرا از آلودگی به حرام دور نگه داشت. اگر برده بودم، شاید نان حرام در وجودم اثر می‌گذاشت و بدهکار دیگران می‌شدم. این شکست‌های کوچک، مرا از گناهان بزرگ حفظ کرد. خداوند، گاه با ناکامی‌های ظاهری، انسان را از سقوط معنوی بازمی‌دارد.

این تجربه مرا به این آیه شریفه رهنمون کرد:

وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ
(قرآن کریم، هود: 88، «توفیق من جز به یاری خدا نیست»). خودشناسی به من آموخت که هر ناکامی، می‌تواند دریچه‌ای به سوی هدایت باشد، اگر چشم دل باز باشد.

بخش دوم: لطف الهی در ممانعت از گناه

در مسیر زندگی، بارها دیده‌ام که خداوند چگونه انسان را از گناه بازمی‌دارد. گاهی موانعی پیش پایمان می‌گذارد که در لحظه، سخت و آزاردهنده به نظر می‌رسد، اما بعدها درمی‌یابیم که همان موانع، لطف او بوده است. این را «باب المراد» می‌نامم، جایی که خدا نمی‌خواهد بنده‌اش گناه کند و راه را بر او می‌بندد. اما گاهی هم «باب مرید» است؛ جایی که اسباب گناه فراهم می‌شود و انسان باید با اراده و تلاش خود در برابر وسوسه مقاومت کند. این دو مسیر، دو چهره از هدایت الهی‌اند. در باب المراد، خدا مستقیماً دست بنده را می‌گیرد، اما در باب مرید، او را به حال خود وا می‌گذارد تا با جان کندن، راهش را بیابد. من همیشه به خود گفته‌ام: باید خود را بشناسم، آیا از محبوبینم که خدا دستم را گرفته، یا از محبینم که باید خودم راه را پیدا کنم؟ حق، دادن است، نه گرفتن. اگر خدا به کسی عطا کند، آن حق است، اما اگر کسی با ریاضت و سجاده به دنبال مقامات معنوی برود، مرید است، نه مراد.

این تأمل مرا به یاد این آیه می‌اندازد:

يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ
(قرآن کریم، آل عمران: 74، «رحمتش را به هر کس که بخواهد اختصاص می‌دهد»). این آیه به من آموخت که هدایت، گاه اعطایی است و گاه اکتسابی، و هر دو از لطف بی‌کران اوست.

بخش سوم: اشراف و استشراف در برابر وسوسه

در کودکی، کوچه ما نزدیک سینمایی بود که پرده‌هایش پر از تصاویر وسوسه‌انگیز بود. یادم می‌آید بچه‌ای بودم شش، هفت‌ساله، اما غیرت دینی‌ام اجازه نمی‌داد حتی نگاهی به آن پرده‌ها بیندازم. سرم را پایین می‌انداختم و می‌گذشتم. این را «اشراف» می‌نامم، حالتی که انسان حتی به گناه نزدیک نمی‌شود. اما برخی هستند که نگاه می‌کنند، وسوسه می‌شوند، و سپس با استغفار از گناه می‌گریزند. این را «استشراف» می‌گویند. هر دو مسیر ارزشمندند، اما اشراف، مرتبه‌ای بالاتر است. خداوند گاهی انسان را مضطر می‌کند تا گناه را ترک کند، چنان‌که در داستان حضرت یوسف علیه‌السلام می‌خوانیم:

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ ۖ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَىٰ بُرْهَانَ رَبِّهِ
(قرآن کریم، یوسف: 24، «و [آن زن] به او تمایل کرد و او [نیز] به آن زن تمایل ورزید، اگر برهان پروردگارش را ندیده بود»). این آیه نشان می‌دهد که حتی در لحظه وسوسه، لطف خدا می‌تواند بنده را حفظ کند.

بخش چهارم: غیرت دینی و حفظ حریم

داستان ابومسلم خراسانی را شنیده‌ام که وقتی همسرش را به خانه آورد، زین و کمر اسب را نابود کرد تا نامحرمی به آن‌ها دسترسی نداشته باشد. شاید برخی این را اسراف بدانند، اما من در آن، غیرت دینی می‌بینم. او می‌خواست حریم خانواده‌اش را حفظ کند، حتی اگر به قیمت نابودی اسب و زین باشد. این غیرت، مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد:

الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ
(قرآن کریم، نساء: 34، «مردان سرپرست زنان‌اند»). این آیه به من آموخت که حفظ حریم، وظیفه‌ای الهی است که نیازمند حساسیت و تعهد است.

بخش پنجم: خیر نهفته در ناکامی‌ها

بارها دیده‌ام که عیوب و ناکامی‌ها، خیر نهفته‌ای دارند. یادم می‌آید جوانی را که اهل دنیا بود، اما در اثر ناکامی و زندانی شدن، متحول شد. وقتی از زندان بیرون آمد، عارفی سالک شده بود. آنچه در نظر دیگران بدبختی بود، برای او راهی به سوی کمال شد. خداوند می‌فرماید:

عَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ
(قرآن کریم، بقره: 216، «چه بسا چیزی را خوش ندارید و حال آنکه آن برای شما خیر است»). این آیه به من آموخت که شکست، گاه مقدمه پیروزی است.

بخش ششم: شجاعت در برابر شکست

استاد عزیزی داشتم که می‌فرمود: «یک وجب آن طرف ترس، گنج خوابیده است.» این سخن، همیشه در ذهنم مانده است. شجاعت در برابر شکست، جوهر انسان را نشان می‌دهد. آدم ترسو، حتی اگر شمشیر به دستش بدهی، تسبیح می‌شود، اما آدم شجاع، تسبیح را هم شمشیر می‌کند. در مسیر سلوک، مرید را به آزمون‌های سخت می‌سپردند تا ببینند دلش ظرفیت بزرگی دارد یا نه. این را از آیه‌ای آموختم:

وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
(قرآن کریم، آل عمران: 139، «سست نشوید و غمگین نگردید و شما برترید اگر مؤمن باشید»).

بخش هفتم: آزمون‌های سلوک

در گذشته، مریدان را به کارهای سخت وا می‌داشتند. اگر کسی متشخص بود، به او می‌گفتند: «توره بر دوش بینداز و در بازار گدایی کن.» این آزمون، برای سنجش فروتنی و رهایی از غرور بود. یادم می‌آید در جمعی از اهل سلوک، شخصی با انگشترها و عبای فاخر، ادعای فقر می‌کرد، اما حاضر نبود از تجملاتش دست بکشد. این ناسازگاری میان فقر و غنا، مانع سلوک است. خداوند می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ
(قرآن کریم، فاطر: 15، «ای مردم، شما به خدا نیازمندید»).

بخش هشتم: لطف الهی در آزمون‌های زندگی

روزی شنیدم که کارفرمایی به کارگری گفت: «باید دستت را در قیر داغ فرو کنی.» کارگر هر بار می‌گفت: «باشه.» کارفرما می‌خواست ببیند او واقعاً کارکن است یا دنبال کار راحت می‌گردد. خدا هم گاهی ما را با سختی‌ها می‌آزماید تا ظرفیتمان را محک بزند. این را از آیه‌ای آموختم:

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ
(قرآن کریم، محمد: 31، «قطعاً شما را می‌آزماییم تا مجاهدان و صابران از میان شما را معلوم کنیم»).

بخش نهم: حفظ الهی در کودکی

باز به کودکی‌ام برمی‌گردم. آن باخت‌های تیله‌بازی، لطف خدا بود. اگر برده بودم، شاید مال حرام در وجودم اثر می‌گذاشت. حتی بچه‌ای که به تکلیف نرسیده، اگر مال حرام بخورد، اثرش را می‌بیند. خدا مرا از کودکی نگه داشت. این را از آیه‌ای آموختم:

وَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
(قرآن کریم، یوسف: 64، «خدا بهترین نگهبان است و او مهربان‌ترین مهربانان است»).

بخش دهم: توفیق الهی در مسیر علم

دیده‌ام که برخی از دوردست‌ها به حوزه می‌آیند و علم می‌آموزند، اما برخی که در قلب حوزه‌اند، از این توفیق محرومند. این لطف خداست که یکی را از آن سوی دنیا به سوی علم هدایت می‌کند و دیگری را در همان شهر، از آن دور نگه می‌دارد. من خودم بارها در مسیر طلبگی، وسوسه کاسبی شدم، اما هر بار ضرر کردم و به خود گفتم: «خدا می‌خواهد من طلبه باشم، نه کاسب.» این را از آیه‌ای آموختم:

يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ
(قرآن کریم، رعد: 27، «هر که را به سوی او بازگردد هدایت می‌کند»).

بخش یازدهم: خیر در انتخاب‌های الهی

روزی از ازدواجم گله‌مند بودم. به خود گفتم: «خدایا، این چه همسری بود که نصیبم کردی؟» اما بعدها دریافتم که اگر همسری زیبا داشتم، شاید از درس و علم بازمی‌ماندم. خدا مرا از تعلقات دنیوی دور نگه داشت تا به سوی او بروم. این را از آیه‌ای آموختم:

عَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ
(قرآن کریم، بقره: 216، «چه بسا چیزی را خوش ندارید و حال آنکه آن برای شما خیر است»).

بخش دوازدهم: قم، عش آل نبی

قم را خدا به‌عنوان حوزه علمی انتخاب کرد، نه به خاطر آب و سبزه، بلکه به دلیل فقدان جاذبه‌های دنیوی. اگر قم باغ و سبزه داشت، شاید طلاب به جای علم، به دنبال دنیا می‌رفتند. این خاک، تربت است و هر قدمش، جای پای عالمی مؤمن. اینجا «عش آل نبی» است، جایی که فرشتگان بال‌هایشان را می‌گسترند. این را از آیه‌ای آموختم:

وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا
(قرآن کریم، سبأ: 18، «میان آنها و شهرهایی که در آن برکت نهاده بودیم»).

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از تجربه‌های زندگی‌ام که مرا به سوی خودشناسی، هدایت الهی، و درک لطف پروردگار رهنمون کرده است. از باخت‌های کودکی تا آزمون‌های سلوک، از ناکامی‌های ظاهری تا توفیق در مسیر علم، هر لحظه از زندگی‌ام درس‌هایی از حکمت الهی به من آموخته است. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در لطف خدا، که گاه در شکست‌ها و سختی‌ها پنهان است. امیدوارم این روایت‌ها، خواننده را به سوی شناخت خویش و درک عمیق‌تر از هدایت الهی رهنمون کند.