متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 376

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، شرح لحظاتی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، بازتابی از تأملاتم در مسیر سلوک معنوی، فقهی و عرفانی است که با شما به اشتراک می‌گذارم. گویی در کنارتان نشسته‌ام و از تجربه‌های زندگی‌ام، از عمق قلبم، سخن می‌گویم.

بخش اول: احترام به بندگان خدا

یادم می‌آید روزی در جمع شاگردانم، از کرامت انسانی سخن گفتم. به آن‌ها گفتم که خداوند گاه انسان را با امتحان‌های سخت می‌آزماید، اما این ما هستیم که باید در برابر بندگانش، حتی گنهکارترین‌شان، ادب و احترام را حفظ کنیم. وقتی به کسی نگاه می‌کنی که خطایی کرده، حتی اگر در آستانه مجازات باشد، چه حقی داری که به او بی‌احترامی کنی؟ به شکر این‌که خودت از آن لغزش به دور ماندی، محبت کن، احترام بگذار. انسان ضعیف است، همه ما ضعیفیم. این ضعف، بخشی از حقیقت ماست، اما نباید به «غیریت» میان خود و دیگران دامن بزنیم.

به یاد دارم که در کوچه‌های شهر قدم می‌زدم و با خود می‌اندیشیدم: اگر بتوانم رابطه‌ام را با همین مردم کوچه و خیابان درست کنم، گویی بخشی از راه خدا را پیموده‌ام. همان‌گونه که به حرف فرزندم گوش می‌دهم، باید به حرف همسایه‌ام هم گوش بدهم. اگر دو نان برای خودم گرفتم، نصف نان را از سر اخلاص به دیگری بدهم. این کار ساده به نظر می‌رسد، اما تا آدمی به مقام والای محبت نرسد، سخت است.

این نگاه به انسان‌ها، ریشه در وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (قرآن کریم، سوره إسراء: 70، «و به‌راستی فرزندان آدم را گرامی داشتیم») دارد. هر انسانی، صرف‌نظر از جایگاهش، شایسته احترام است، و این احترام، جلوه‌ای از توحید عملی در زندگی ماست.

بخش دوم: اهتمام به امور مسلمین

روزی در درس‌گفتاری، حدیثی را برای شاگردانم خواندم: «مَنْ أَصْبَحَ وَلَمْ يَهْتَمَّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ» («کسی که صبح کند و به امور مسلمین اهتمام نورزد، مسلمان نیست»). این کلام، قلبم را لرزاند. به شاگردانم گفتم: اگر به فرزندت محبت می‌کنی، به همسایه‌ات هم محبت کن. اگر برای خانواده‌ات وقت می‌گذاری، برای مردم شهرت هم وقت بگذار. بی‌توجهی به دیگران، نوعی شرک است، شرکی که ما را از حقیقت توحید دور می‌کند.

یادم می‌آید در یکی از سفرهایم، مردی ساده را دیدم که نانش را با کودکی گرسنه تقسیم کرد. آن لحظه، گویی آیینه‌ای از حقیقت در برابرم قرار گرفت. به خودم گفتم: این است معنای واقعی اهتمام به دیگران. این مرد، با عملش، مرا به یاد وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ (قرآن کریم، سوره مائده: 2، «و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید») انداخت.

بخش سوم: ساده‌زیستی و انفاق

یکی از شب‌هایی که در خلوت خود نشسته بودم، به این فکر افتادم که چرا گاهی زندگی‌مان را «متوسط» می‌نامیم؟ این «متوسط» چیست؟ اگر با قصر فرعونی مقایسه کنی، شاید متوسط باشد، اما اگر با فقیر بیچاره‌ای که نان شب ندارد مقایسه کنی، این زندگی، فراتر از متوسط است. به شاگردانم گفتم: اگر نانی برای خودت گرفتی، نصفش را به دیگری بده. این انفاق، از سر اخلاص و برای قرب به خدا باشد، نه از سر ریا.

یادم می‌آید روزی در بازار، پیرمردی را دیدم که با دستان لرزان، نانش را با کودکی تقسیم کرد. آن لحظه، قلبم فشرده شد. به خودم گفتم: این است معنای وَأَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ (قرآن کریم، سوره بقره: 254، «و از آنچه روزی‌تان کرده‌ایم انفاق کنید»). انفاق، نه فقط مال است، بلکه قلب و روح آدمی را هم پاک می‌کند.

بخش چهارم: امانت‌داری در علم دینی

یادم می‌آید از یکی از عالمان بزرگ شنیدم که روزی مردم پشت در خانه‌اش جمع شده بودند و فتوا می‌خواستند. او گفت: «وقتی فتوا ندارم، چه کنم؟ دین که به من تکلیف مالایطاق نمی‌کند.» این کلام، چنان در دلم نشست که سال‌ها بعد، در درس‌گفتارهایم آن را تکرار کردم. به شاگردانم گفتم: عالم دینی باید امانت‌دار باشد. اگر فتوایی ندارد، نباید تحت فشار فتوا دهد. این امانت‌داری، حرمت علم دینی را حفظ می‌کند.

این خاطره، مرا به یاد لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا (قرآن کریم، سوره بقره: 286، «خدا هیچ کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند») انداخت. امانت‌داری، نه فقط در فتوا، بلکه در هر علمی، نشانه صدق و متانت است.

بخش پنجم: تلاش عالمان گذشته

یکی از عالمان بزرگ، که خدا رحمتش کند، روزی به ما گفت: «اگر خواستید رساله بنویسید، فقط نام خودتان را روی جلد بنویسید. محتوای آن را دست نزنید، که زحمت مجتهدان گذشته را خراب نکنید.» این کلام، چنان عمیق بود که هنوز در گوشم زنگ می‌زند. خود او چهارده سال صرف حاشیه‌نویسی بر «عروة الوثقی» کرد، تنها برای اینکه از تأثیر استادش مطمئن شود. این دقت و تعهد، مرا به شگفتی واداشت.

وقتی این خاطره را برای شاگردانم تعریف کردم، به آن‌ها گفتم: علم دینی، امانتی است که باید با صداقت حفظ شود. این کلام، مرا به یاد إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (قرآن کریم، سوره حجر: 9، «بی‌گمان ما این ذکر را نازل کردیم و قطعاً ما نگهبان آنیم») انداخت.

بخش ششم: خلوت با خدا

شبی در خلوت خود نشسته بودم، برق را خاموش کرده بودم و در سکوت، به هیچ چیز فکر نمی‌کردم. به شاگردانم گفتم: انسان باید گاهی بی‌کار باشد، نه کتاب بخواند، نه درس آماده کند، نه مباحثه کند. این خلوت، مجالی است که خدا به تو عنایت کند. وقتی همیشه ظرف دلت را پر می‌کنی، جایی برای فیض الهی نمی‌ماند. مثل کسی که سر سفره نشسته و مدام می‌خورد، دیگر صاحب‌خانه نمی‌تواند غذای بهتری به او بدهد.

این خلوت، مرا به یاد اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (قرآن کریم، سوره حجر: 99، «و پروردگارت را پرستش کن تا یقین به تو آید») انداخت. یقین، آمدنی است، نه چیزی که خودت به دنبالش بدوی.

بخش هفتم: علم خفی و علم جلی

روزی به شاگردانم گفتم: علم دو گونه است: علم جلی، که با تلاش و مطالعه به دست می‌آید، و علم خفی، که از فیض الهی ناشی می‌شود. علم جلی را حتی کافر هم می‌تواند به دست آورد، اما علم خفی، تنها با صفا و ریاضت نصیب مؤمن می‌شود. اگر لقمه حرام بخوری، علم خفی از تو دور می‌ماند. مثل سیگاری که می‌گوید قلبش قوی است، اما اگر سیگار نکشد، قوی‌تر خواهد بود.

این کلام، مرا به یاد وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ (قرآن کریم، سوره بقره: 282، «و از خدا پروا کنید که خدا به شما می‌آموزد») انداخت. علم خفی، میوه تقواست.

بخش هشتم: نوسان در علم خفی

یادم می‌آید از سالکی شنیدم که گاهی چنان از علم خفی سخن می‌گفت که گویی دریایی مواج است، و گاهی می‌گفت: «سیمم قطع است، هیچ نمی‌فهمم.» او علم جلی نداشت که در وقت قطع اتصال به آن تکیه کند. مثل موتوری که وقتی برق می‌رود، روشن می‌شود، اما او فقط به فیض لحظه‌ای خدا وابسته بود.

این تجربه، مرا به یاد يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ (قرآن کریم، سوره رعد: 27، «[خدا] هر که را [به سوی او] بازگردد هدایت می‌کند») انداخت. علم خفی، به توفیق الهی وابسته است.

بخش نهم: مقام خضر و علم تأویل

روزی در درس‌گفتاری، از خضر و موسی سخن گفتم. خضر را خضر می‌گفتند چون هر جا می‌نشست، اطرافش سبز می‌شد. او حیاتی داشت که به هر چیز خشک، جان می‌بخشید. اگر خضر نبود، مگر کسی می‌توانست موسی را، با آن مقام والا، نرم کند؟ خضر به موسی گفت: علم تو و من، ذره‌ای است در برابر دریای علم الهی. این کلام، مرا به فکر فرو برد که علم حقیقی کجاست؟

این داستان، مرا به یاد وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (قرآن کریم، سوره کهف: 65، «و از نزد خود دانشی به او آموختیم») انداخت. خضر، صاحب علم تأویل بود، علمی که باطن امور را می‌دید.

بخش دهم: مدبرات امر

خضر و دیگر مدبرات امر، جنود الهی‌اند که در تدبیر عالم نقش دارند. آن‌ها گاه دست مظلومی را می‌گیرند، حتی اگر کافر باشد. این کار، ضربت الهی است، نه اسباب عادی. یادم می‌آید روزی در درس‌گفتاری گفتم: حرمت بندگان خدا را نگه دارید، چه بسا کبوتری، خضری را هدایت کند. مثل ابابیل که ابرهه را نابود کرد.

این کلام، مرا به یاد فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا (قرآن کریم، سوره نازعات: 5، «و آنها که کارها را تدبیر می‌کنند») انداخت. مدبرات امر، جلوه عدالت الهی‌اند.

بخش یازدهم: تواضع در برابر علم الهی

یکی از عالمان بزرگ، که خدا رحمتش کند، می‌گفت: علمی که ما داریم، توبره گدایی است. لقمه‌ای از ابن‌سینا، لقمه‌ای از ملاصدرا. علم حقیقی، علم لدنی است که از خدا می‌آید. حتی پرنده‌ای، خضر را موعظه می‌کند. این کلام، مرا به فکر فرو برد که ما چه هستیم در برابر عظمت علم الهی؟

این سخن، مرا به یاد وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (قرآن کریم، سوره یوسف: 76، «و بالای هر صاحب علمی، دانایی است») انداخت.

بخش دوازدهم: ناتمامی علم بشری

روزی به شاگردانم گفتم: هیچ‌کس فارغ‌التحصیل علم نمی‌شود. علم حقیقی، بی‌نهایت است. روزی که باور کنی همه چیز می‌دانی، خودت را دفن کرده‌ای. محققان بزرگ، روی کتاب‌هایشان می‌میرند، نیمه‌کاره. این تواضع، مرا به یاد قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (قرآن کریم، سوره طه: 114، «بگو پروردگارا دانشم را بیفزا») انداخت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، آیینه‌ای از تأملاتم در مسیر سلوک معنوی و علمی است. از احترام به بندگان خدا تا خلوت با او، از امانت‌داری در علم دینی تا تواضع در برابر علم الهی، هر لحظه از این خاطرات، دعوتی است به سوی خودشناسی و خداپرستی. امیدوارم این کلمات، نوری باشد در دل خوانندگان، تا راه حقیقت را با تواضع و اخلاص بپیمایند.