متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 384

مقدمه

آنچه پیش‌رو دارید، روایت‌هایی است از ژرفای وجودم، خاطراتی که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند و اکنون فرصتی یافته‌ام تا آن‌ها را با شما به اشتراک بگذارم. این خاطرات، نه‌تنها شرح وقایع زندگی‌ام، بلکه تأملاتی است در مسیر سلوک، معرفت و تقرب به حق. هر روایت، پنجره‌ای است به سوی حقیقت، که با صبر، تواضع و اخلاص، راه به سوی کمال می‌گشاید. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است برای تأمل در عظمت اولیای خدا و درس‌هایی که از زندگی آن‌ها آموخته‌ام.

بخش اول: صبر جمیل و کظم غیظ در سلوک یعقوب (ع)

سال‌ها پیش، در خلوت تأملاتم بر آیات قرآن کریم، به داستان حضرت یعقوب (ع) رسیدم. آن‌چه مرا به خود مشغول کرد، نه‌تنها فراق فرزندش یوسف (ع) بود، بلکه عمق صبر و کظم غیظ او در برابر این بلا. چشمانم را می‌بندم و خود را در جایگاه یعقوب (ع) تصور می‌کنم؛ پدری که نه به سبب نگاه به خورشید، بلکه از شدت فراق باب رسالت، چشمانش سفید شد. این فراق، نه صرفاً دوری از یوسف (ع)، بلکه انتظار برای تحقق وعده الهی بود.

قرآن کریم: «وَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ» (یوسف: 84)
و از آن‌ها روی برتافت و گفت: ای دریغ بر یوسف! و چشمانش از اندوه سفید شد، درحالی‌که او خشم خود را فرومی‌خورد.

این آیه، مرا به حیرت واداشت. صبر جمیل یعقوب (ع)، صبری است که با حکمت الهی گره خورده است. او نه‌تنها غضبش را فروخورد، بلکه با فرزندانش که گمان می‌کردند یوسف را گرگ دریده، با نرمی رفتار کرد. این صبر، نشانه‌ای از مقام والای اوست. یادم می‌آید روزی در محفلی، از عارفی شنیدم که سال‌ها در برابر خورشید نشسته بود تا چشمانش سفید شود، اما یعقوب (ع) بی‌نیاز از خورشید، با فراق رسالت به این مقام رسید. این بلا، آزمونی عظیم بود که او را به خدا نزدیک‌تر کرد.

بخش دوم: عفو و بخشش یوسف (ع)

در ادامه داستان یعقوب (ع)، به یوسف (ع) می‌رسم، که با وجود خطای برادرانش، نه نفرین کرد، نه عاقشان نمود و نه آن‌ها را از خود راند. وقتی برادرانش گفتند: «ای پدر، برای گناهان ما طلب آمرزش کن، که ما خطاکار بودیم»، یوسف (ع) با وعده استغفار پاسخ داد.

قرآن کریم: «قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي ۖ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» (یوسف: 98)
گفت: به‌زودی برای شما از پروردگارم آمرزش می‌طلبم، که او آمرزنده مهربان است.

این عفو، مرا به یاد روزهایی می‌اندازد که در محضر استادانم، از عظمت اخلاقی اولیای خدا می‌شنیدم. یوسف (ع) با این بخشش، نشان داد که مقام رسالت، فراتر از انتقام و سرزنش است. او نه‌تنها برادرانش را بخشید، بلکه با اطمینان از رحمت الهی، آن‌ها را امیدوار کرد. این درس، همواره در قلبم مانده است: سالک باید با خلق خدا مهربان باشد، حتی در برابر خطاکاران.

بخش سوم: صفای باطنی و دوری از اعجاب

در مسیر سلوک، صفای باطن، گوهری است که عالم وارسته را از دیگران متمایز می‌کند. یادم می‌آید از یکی از عالمان دینی شنیدم که در کودکی، پول افطارش را به فقیری داد و حتی در غیاب او، منت نگذاشت. این صفا، از نطفه‌ای پاک و تربیتی الهی سرچشمه می‌گیرد.

قرآن کریم: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا» (انسان: 8)
و به خاطر دوستی خدا به مسکین و یتیم و اسیر طعام می‌دهند.

این آیه، مرا به یاد همان عالم می‌اندازد که اخلاصش، او را از هرگونه خودنمایی دور کرده بود. اما در مقابل، کسانی را دیده‌ام که علمشان، آن‌ها را به اعجاب و استکبار کشانده است. روزی در مجلسی، عالمی پس از سال‌ها تحصیل گفت: «ای کاش با جنابت نوشته بودم، ثوابش بیشتر بود!» این سخن، نشان از سستی در نفس داشت. عالم حقیقی، فروتن است و علم را لطف الهی می‌بیند.

قرآن کریم: «وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا ۖ إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا» (اسراء: 37)
و در زمین با تکبر راه مرو، که نه زمین را می‌توانی شکافت و نه به بلندی کوه‌ها می‌توانی رسید.

بخش چهارم: فروتنی در برابر لطف الهی

در سال‌های جوانی، در محضر عالمی بودم که مشکلات دیگران را لطف خدا به خود می‌دانست. وقتی کسی نزدش می‌آمد و از گرفتاری‌اش می‌گفت، او با شکر می‌گفت: «الحمدلله که خدا شما را نزد من فرستاد.» او مراجعان را رسول خدا می‌دید و خود را خدمتگزار خلق می‌دانست. این فروتنی، مرا به یاد آیه‌ای انداخت که همه نعمت‌ها را از خدا می‌داند.

قرآن کریم: «وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ» (نحل: 53)
و هر نعمتی که دارید، از خداست.

این عالم، با این نگاه، نه‌تنها از خودنمایی دور بود، بلکه هر خدمتی را فرصتی برای شکر الهی می‌دید. این درس، در وجودم ریشه دواند که عالم باید خود را در برابر خدا هیچ ببیند و همه چیز را از او بداند.

بخش پنجم: زهد و تواضع شیخ انصاری

از استادانم، بارها از زهد شیخ انصاری شنیده‌ام. او با آن مقام علمی والا، در تصرف اموال چنان محتاط بود که حتی شاگردش را از برداشتن مال غیرمجاز نهی نکرد. روزی شاگردی گرسنه، از کیسه‌ای پول برداشت و شیخ تنها گفت: «این مال، اهلش را دارد.» این زهد، مرا به یاد وراثت انبیا انداخت.

قرآن کریم: «وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ» (یوسف: 109)
و پیش از تو جز مردانی که به آن‌ها وحی می‌کردیم، نفرستادیم.

در خاطره‌ای دیگر، شنیدم که همسر شیخ از لباس کهنه‌اش خجالت کشید و گفت: «بی‌بی نیست.» شیخ با تواضع پاسخ داد: «راست گفتی، بی‌بی حضرت زهرا (س) بود که آن لباس‌ها را می‌پوشید.» این تواضع، نشانه عظمت باطنی او بود که حتی در برابر نزدیکانش، از خودنمایی دور بود.

بخش ششم: عزت اولیای خدا

در تأملاتم، به عزت اولیای خدا رسیده‌ام. آن‌ها را نمی‌توان ذلیل کرد، حتی اگر محروم شوند یا در سختی افتند. برخلاف اهل دنیا که حتی در اوج قدرت، از ترس در خواب می‌پرند، اولیای خدا در همه حال آرام‌اند. این صلابت نفس، از توکل به خدا سرچشمه می‌گیرد.

قرآن کریم: «إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا» (نساء: 139)
بی‌گمان همه عزت از آن خداست.

این عزت، مرا به یاد عالمان وارسته‌ای می‌اندازد که در محدودیت‌ها آرام بودند و در اوج، همان حال را حفظ کردند. آن‌ها جز خدا نمی‌دیدند و این، راز عزتشان بود.

بخش هفتم: فروتنی در مقام نور وجود

در خلوت شب‌هایم، به یاد امام سجاد (ع) می‌افتم که در مقام نور وجود، صد هزار بار «لا إله إلا الله» گفت و سر به خاک گذاشت. این فروتنی، مرا به حیرت واداشت. او با این ذکر، به حقیقت توحید رسید و دیگران را غرق شگفتی کرد.

قرآن کریم: «وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» (بقره: 165)
و کسانی که ایمان آورده‌اند، به خدا سخت‌تر محبت می‌ورزند.

این ذکر، راهی به سوی قرب الهی است. در آن لحظه، گویی خودم را در سجده‌ای بی‌پایان می‌دیدم، غرق در عشق به حق.

بخش هشتم: صفا و تواضع فیض کاشانی

روزی بر سر قبر فیض کاشانی بودم. قبرش مخروبه بود، چنان‌که خودش وصیت کرده بود. او نخواست گنبد و بارگاهی داشته باشد، چرا که صفا را در سادگی می‌دید. این تواضع، مرا به یاد آیاتی انداخت که از نرمی گام بندگان خدا سخن می‌گویند.

قرآن کریم: «وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا» (فرقان: 63)
و بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که بر روی زمین به نرمی گام برمی‌دارند.

این صفا، قلب را از خودنمایی پاک می‌کند و سالک را به حقیقت نزدیک‌تر می‌سازد.

بخش نهم: جاذبه و تواضع عالم وارسته

عالم وارسته باید چنان صفا و جاذبه‌ای داشته باشد که حتی اهل دنیا از او لذت ببرند. به یاد امام رضا (ع) می‌افتم که در حمام، با تواضع به دیگران خدمت می‌کرد. شنیده‌ام که وقتی کسی از او خواست پشتش را کیسه بکشد، او با مهربانی پذیرفت. یا در سفره، تا همه جمع نمی‌شدند، دست به غذا نمی‌برد.

قرآن کریم: «وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ» (حجر: 88)
و بال خود را برای مؤمنان فروکش.

این تواضع، قلب‌ها را به او جذب می‌کرد. سالک باید چنین باشد؛ دل‌انگیز و مهربان، تا همه دوستش بدارند و از او فرار نکنند.

بخش دهم: هیبت اولیای خدا

اولیای خدا، دارای هیبتی الهی‌اند که دوست و دشمن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. به یاد امام سجاد (ع) می‌افتم که بدون ذوالفقار، هیبت حق را داشت. وقتی از خانه بیرون می‌آمد، چنان عظمتی داشت که همه در برابرش خضوع می‌کردند.

قرآن کریم: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا» (مائده: 55)
ولی شما تنها خدا و رسول او و کسانی‌اند که ایمان آورده‌اند.

این هیبت، مظهر ظهور حق است. اولیای خدا به سلاح تکیه نمی‌کنند، بلکه به هیبتشان، که از ایمانشان سرچشمه می‌گیرد، تکیه دارند.

بخش یازدهم: ذخایر الهی و تستر اولیا

در تأملاتم، به ذخایر الهی رسیده‌ام؛ اولیایی که خدا در وقت مقتضی آشکارشان می‌کند. برخی از آن‌ها در عزلت و گمنامی پنهان می‌شوند تا ایمن بمانند. اینان، اگر در میان مردم باشند، شناخته می‌شوند، چرا که قدرت کتمان ندارند.

قرآن کریم: «وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا» (سجده: 24)
و از میان آن‌ها پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کردند.

برخی دیگر، در میان خلق‌اند و با کنترل نفس، خود را پنهان می‌کنند. این تفاوت، مراتب سلوک را نشان می‌دهد. سالک باید بداند که کتمان، نشانه تلاش در راه خداست.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، سفری بود به ژرفای معرفت و سلوک. از صبر جمیل یعقوب (ع) و عفو یوسف (ع) گرفته تا زهد شیخ انصاری و تواضع فیض کاشانی، هر روایت، درس‌هایی از اخلاص، فروتنی و عزت الهی به ما آموخت. اولیای خدا با هیبت و صفای باطنی، راه را به ما نشان دادند. باشد که این خاطرات، ما را به تأمل در مسیر تقرب به حق وادارد و قلبمان را به نور معرفت روشن کند.