متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 402

مقدمه

این مجموعه، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده، روایتی است از تجربه‌های زیسته‌ام، تأملاتم در عرفان، علم و معرفت، و مشاهداتم از جامعه و تاریخ. هر بخش از این خاطرات، گویی لحظه‌ای است که در کلاس درس یا در خلوت تأملاتم جرقه زده و حالا با شما به اشتراک گذاشته می‌شود. این‌ها نه صرفاً خاطراتی از گذشته، بلکه دعوتی است به تأمل در حقیقت، عدالت و ادب در زندگی. آنچه پیش رو دارید، بازتابی است از عمق باورم به پیوند علم و عمل، شریعت و طریقت، و تلاش برای زیستن در مسیر حق و معرفت. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را به لحظه‌های تأمل و روشنگری ببرد.

بخش اول: چکیده و چسبیده عرفان

سال‌ها پیش، در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از عرفان به میان آمد. گفتم که عارفان دو گونه‌اند: چکیده عرفان و چسبیده عرفان. چکیده، آن‌هایی‌اند که گویی از مادر، عارف زاده شده‌اند؛ عرفان در جانشان ریشه دارد، مثل درختی که از خاک می‌روید. اما چسبیده‌ها، با تلاش و مطالعه به این وادی قدم نهاده‌اند. این تفاوت را با حکایتی از کشاورزی روشن کردم. روزی در باغی، پدری با پسرش علف‌ها را وجین می‌کرد. پدر، که تاجرزاده بود، هر بار که خم می‌شد، پایش درد می‌گرفت و دستش به زمین می‌چسبید. اما پسر، که از نسل کشاورزان بود، مثل گربه‌ای چابک، بی‌درد و سبک‌بال وجین می‌کرد. گفتم: «این پسر، چکیده زراعت است، چون از ریشه زارع است. من اما چسبیده‌ام، چون از تجارت به کشاورزی آمده‌ام.» عرفان هم همین‌گونه است. برخی از بدو تولد با معرفت زاده شده‌اند، مثل انبیا و اولیا که قلب و قالبشان یکی است. اما دیگران، مثل ابن‌سینا، با درس و مطالعه به این مسیر می‌رسند، که این هم ارزشمند است، ولی ذات عرفان، در فطرت است.

بخش دوم: غرق شدن در علم و گم کردن در مدرسه

در درس‌گفتاری دیگر، حکایتی از ارسطو گفتم که مرا به فکر فرو برد. می‌گویند ارسطو چنان در علم و معرفت غرق بود که وقتی در مدرسه بحث می‌کرد، گویی در آسمان‌ها سیر می‌کرد. اما وقتی می‌خواست از مدرسه بیرون برود، در را گم می‌کرد! به او «مشّائی» می‌گفتند، نه از راه رفتن، بلکه از سرگردانی در یافتن در! این حکایت، مرا به یاد عالمان دینی انداخت که گاهی چنان در علم غرق می‌شوند که از زندگی روزمره غافل می‌مانند. این غفلت، نشانه کمال است، نه نقص. اما وای به حال عالمی که به جای علم، به دنبال مال می‌رود. به قول امیرمؤمنان علیه‌السلام: «لَعَلِمَ الجَمَّا»، یعنی من از علم پر شده‌ام. علم حقیقی، انسان را از بوی دنیا آزاد می‌کند. در آخرالزمان، که بوی دنیا همه‌جا را گرفته، عالم باید چنان باشد که مردم بوی معرفت از او استشمام کنند، نه بوی مال.

بخش سوم: همزیستی با درویشان

خاطره‌ای از روزهای پس از انقلاب در کرمانشاه، هنوز در ذهنم زنده است. در آن روزها، مسجد شیعیان را درویشان سنگسار کرده بودند. همه جمع شده بودند، شیعه و درویش، و فضا پر از تنش بود. من اما دعوتشان کردم به گفت‌وگو. یکی از درویشان، مردی صمیمی بود که گفت: «حاج آقا، هر چه بگویی می‌پذیرم، جز اینکه بگویی نماز بخوانم. هشتصد سال است که ما با پدرانمان نماز نخوانده‌ایم!» خندیدم و گفتم: «بیا مسجد، هر کاری می‌خواهی بکن، من کاری به تو ندارم.» او می‌آمد، می‌نشست و قنوت می‌گرفت، بدون اینکه کسی را آزار دهد. من به همه گفتم: «فضولی نکنید، هرکس کار خودش را بکند. مسجد، خانه خداست.» آن روزها، بیست‌وهفت، هشت عارف و درویش را جمع کردم و گفتم: «بیایید مباحثه کنیم.» فضا چنان صمیمی شد که شیعیان می‌گفتند: «حاج آقا می‌خواهد درویشان را هدایت کند!» و درویشان می‌گفتند: «او خودش درویش است!» من اما فقط می‌خواستم دعوا را بخوابانم. یک درویش ادعا کرد زغال می‌خورد و موسیقی می‌نوازد. گفتم: «بزن، ببینم چه دستگاهی بلدی؟» نتوانست. گفتم: «نه زغال می‌خوری، نه موسیقی بلدی!» خندیدیم و همه چیز آرام شد. شریعت، طریقت و حقیقت باید با هم باشند، نه جدا.

بخش چهارم: احادیث جعلی و ضرورت دقت

روزی در درس‌گفتارم، از احادیث جعلی سخن گفتم. حدیثی نقل کردند که: «مَنْ أُوتِيَ حَظَّهُ مِنَ الْیَقِینِ فَلَا یُبَالِي بِمَا تَقَصَّ مِنْ صَلَاتِهِ وَصَوْمِهِ»، یعنی هرکس بهره‌ای از یقین یابد، باکی ندارد که از نماز و روزه‌اش کم شود. گفتم این حدیث، جعلی است! هیچ کس چنین نگفته. خودم در کودکی، از سر شیطنت، احادیثی ساختم که از نظر علمی بی‌نقص بودند، اما جعلی! هنوز هم یک خروار از آن‌ها دارم و نمی‌دانم چه کنم. نمی‌شود چاپشان کرد، که مبادا بعدها حدیث شوند! این احادیث جعلی، پر از غلط‌اند و مشکل می‌سازند. عالم باید با دقت، روایات را بررسی کند تا حقیقت از تحریف جدا شود.

بخش پنجم: بی‌تفاوتی به رنج دیگران

فیلمی دیده بودم که کودکی ده‌ساله، قیم برادر شش‌ساله‌اش شده بود. هر دو یتیم، در دنیایی که انگار رگ غیرت و همدلی در آن خشکیده بود. این بی‌تفاوتی به رنج دیگران، مرا به فکر فرو برد. در جنگ هم دیدم که رزمندگان، اغلب مردم عادی بودند، نه عالمان دینی. بچه‌هایی که شناسنامه‌شان را دستکاری می‌کردند تا به جبهه بروند، حال و شور داشتند، اما علم عمیق دینی نداشتند. اگر عالمان در جبهه بودند، شاید امروز بیست آیت‌الله شهید داشتیم، سی فیلسوف شهید و چهل فقیه شهید. علم بدون عمل، ناقص است. شهادت‌طلبی بدون معرفت، کامل نمی‌شود.

بخش ششم: ادب با مخلوقات

همیشه در درس‌گفتارهایم از ادب سخن گفته‌ام. ادب، نه فقط با انسان‌ها، بلکه با همه مخلوقات. روزی گفتم: «قرآن را روی کتاب نگذارید، حسمان ضعیف است. سنگ را هم روی سنگ نگذارید، مگر با اجازه.» ادب، یعنی با قاشق و چوب و خشت، مثل خویشاوندان رفتار کنی. حکایتی از مأمون و امین شنیده‌ام. مأمون زیرش کاغذی گذاشتند، وول می‌خورد و حس کرد چیزی تغییر کرده. امین اما روی خشت نشسته بود و چیزی نفهمید. ادب، در این حساسیت است. پرت کردن لباس، انداختن خودکار، نشانه بی‌ادبی است. باید با همه چیز، مثل قرآن و فرزندمان، با احترام رفتار کنیم.

بخش هفتم: عدالت و توازن در امور

در زلزله بم، کودکی وارث ثروت کلانی شد. دولت به او وعده‌ها داد، اما این ثروت باید برای نیازمندان هزینه شود، نه انباشت. حیوانات جنگل، تنها به اندازه نیاز می‌خورند. انسان اما گاهی حرص می‌ورزد و انبار می‌کند. ادب، در توازن است. وقتی فقرا گرسنه‌اند، هزینه برای گنبد و ضرایح، بی‌ادبی است. «وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا» (قرآن کریم، بقره: ۱۴۳)، یعنی شما را امتی میانه قرار دادیم. ادب، یعنی توازن در مصرف، در رفتار، در همه چیز. علم دینی هم باید به نیازهای روز پاسخ دهد، نه به رساله‌های مرده.

بخش هشتم: ریا و فضولی، آفت ایمان

خاطره‌ای از شهیدی دارم که پیش از انقلاب، ناتوان به نظر می‌آمد، اما ناگهان عبا جمع کرد و تند دوید! گفتم: «خدا تو را مکرکرده! اگر ضعفش را می‌دیدی، ایمانت قوی می‌شد، اما تظاهرش را دیدی و ایمانت سست شد.» فضولی و تجسس در عیوب دیگران، ایمان را ضعیف می‌کند. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا» (قرآن کریم، حجرات: ۱۲)، یعنی از بسیاری گمان‌ها بپرهیزید که برخی گمان‌ها گناه است و تجسس نکنید. باید خوبی‌های بندگان را دید تا ایمان قوی شود.

نتیجه‌گیری

این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در عرفان، علم و ادب. از حکایت وجین کردن در باغ تا گفت‌وگو با درویشان، از نقد احادیث جعلی تا تأکید بر توازن در امور، همه این‌ها مرا به این باور رسانده که حقیقت، در پیوند شریعت، طریقت و حقیقت است. ادب، نه فقط در رفتار با انسان‌ها، بلکه در احترام به همه مخلوقات است. علم دینی باید با عمل همراه شود تا جامعه را به سوی عدالت و معرفت ببرد. امیدوارم این خاطرات، شما را به لحظه‌های تأمل و روشنگری دعوت کند.