متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 404

آنچه در پی می‌آید، روایت‌هایی از تجربه‌های زیسته‌ام است که با نگاهی نقادانه، معرفتی و معنوی به مسائل اجتماعی، دینی و فرهنگی پرداخته و تلاش دارد مخاطب را به تأمل در ارزش‌های انسانی و اسلامی دعوت کند.

بخش اول: نقد ضایع شدن حقوق مردم و اولویت‌بندی نادرست

سال‌ها پیش، وقتی زلزله‌ای پنج ریشتری در گوشه‌ای از این سرزمین جان مردم را گرفت، با خود اندیشیدم که چرا باید چنین فاجعه‌ای رخ دهد؟ چرا پیش از آنکه خاک بر سرمان آوار شود، به فکر چاره نیستیم؟ بارها دیده‌ام که هلیکوپترها و هواپیماها پس از فاجعه به پرواز درمی‌آیند، اما چرا همان امکانات را پیش‌تر به کار نبریم تا خانه‌های فرسوده را بازسازی کنیم؟ این سرزمین هر روز لرزه‌ای به خود می‌بیند، و آمار زلزله‌ها در سال گواه این مدعاست. اگر من مسئول بودم، به جای ساخت مصلی‌ها و بناهای غیرضروری، همه منابع را صرف بازسازی بافت‌های فرسوده می‌کردم. این سخن را با قاطعیت می‌گویم: ساختن بناهایی که نیازهای اولیه مردم را برآورده نمی‌کند، مصداق اسراف است و اسراف در اسلام حرام شمرده شده است.

روزی در خاطرم آمد که در روایتی شنیده بودم: «کسب مال از راه حرام، زمین را بر انسان مسلط می‌کند تا همه دارایی‌اش را ببلعد.» این کلام مرا به فکر فرو برد که چرا منابع ما صرف خاک و گل می‌شود، اما برای نان و آب مردم کاری نمی‌کنیم؟ برج‌های سر به فلک کشیده و بناهای مجلل چه سودی دارند وقتی نیمی از این کشور در خانه‌های فرسوده زندگی می‌کنند؟ این بی‌توجهی به کرامت انسانی، با آیه شریفه مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا (قرآن کریم: هر کس نفسی را بدون حق یا فساد در زمین بکشد، گویا همه مردم را کشته است – سوره مائده، آیه 32) در تضاد است. باید پیش از فاجعه، دست به کار شویم و جان مردم را نجات دهیم.

بخش دوم: عدالت در تخصیص منابع و بازسازی

یادم می‌آید در دوران جنگ، سیمان کمیاب بود و مردم با نصف کیسه سیمان خانه‌هایشان را می‌ساختند. اما در همان زمان، برخی منابع صرف ساخت مناره‌ها و مصلی‌هایی می‌شد که ضرورتی نداشت. یک روز به یکی از عالمان گفتم: «چرا این سیمان‌ها را در مناره‌ها می‌ریزید؟ این‌ها بت‌پرستی است!» او پاسخ داد که خانمی نذر کرده این کار را انجام دهد. گفتم: «اگر کسی نذر کند پالانی بر دوش من بگذارد، آیا نذرش پذیرفته است؟» نذر باید به نیازهای واقعی مردم معطوف شود، نه به بناهایی که فقرا را نادیده می‌گیرد. این سخن با آیه شریفه وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ (قرآن کریم: و حق آن را در روز درو بپردازید – سوره انعام، آیه 141) هم‌خوانی دارد که بر رعایت حقوق نیازمندان تأکید می‌کند.

من همیشه می‌گویم، اگر امکانات داریم، بولدوزرها را به کار بیندازیم، خانه‌های فرسوده را خراب کنیم و برای محرومان سرپناه بسازیم. پنج ریشتر زلزله نباید جان مردم را بگیرد. این وظیفه ماست که با آماده‌سازی امکانات، از فجایع پیشگیری کنیم، چنان‌که در آیه وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (قرآن کریم: و برای آنها هر چه در توان دارید از نیرو آماده کنید – سوره انفال، آیه 60) به آن اشاره شده است.

بخش سوم: انصاف در قضاوت و پرهیز از افراط

روزی طلبه‌ای جوان نزدم آمد و از شخصی چنان تعریف کرد که گویی او قدیس است. گفتم: «پدرجان، اینقدر تعریف نکن که به اصلش شک می‌کنم! من این آقا را چهل سال پیش می‌شناختم.» این تجربه به من آموخت که در قضاوت باید انصاف داشت؛ نه بی‌جهت کسی را بالا برد و نه بی‌مورد تخریب کرد. این اصل با آیه وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (قرآن کریم: و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن – سوره اسراء، آیه 36) هم‌راستاست. جامعه ما گرفتار افراط و تفریط است؛ گاه بی‌دلیل کسی را بزرگ می‌کنیم و گاه بی‌جهت تخریبش می‌کنیم. انصاف، کلید حفظ ادب و اخلاق در گفتار است.

بخش چهارم: نوآوری در آموزش دینی

یادم می‌آید در کودکی، علما بدون خط می‌نوشتند و نوشته‌هایشان گاه سربالا و گاه سرپایین می‌شد. این بی‌نظمی مرا به فکر فرو برد که چرا نظام آموزشی ما این‌قدر سنتی است؟ غرب نظم را به ما آموخت، اما ما چه به دنیا آموخته‌ایم؟ حوزه‌های علمی ما باید محتوایی تولید کنند که نه‌تنها برای مردم جذاب باشد، بلکه به پویایی جامعه کمک کند. این سخن با آیه ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (قرآن کریم: به راه پروردگارت با حکمت و پند نیکو دعوت کن – سوره نحل، آیه 125) هم‌خوانی دارد. باید دین را چنان ارائه کنیم که مانند قرص، آسان و جذاب باشد، نه مانند شربت تلخی که مردم از آن گریزانند.

روایتی داریم که می‌فرماید: «ما پیامبران مأموریم با مردم به اندازه عقل‌هایشان سخن بگوییم.» این کلام مرا به این اندیشه واداشت که آموزش دینی باید با زبان روز و نیازهای مردم هماهنگ باشد.

بخش پنجم: پرهیز از فضولی و تمرکز بر وظایف

در جوانی به باشگاهی می‌رفتم که پهلوانی به نام شعبان جعفری در آن نصیحت می‌کرد. او می‌گفت: «از کسی که روی تشک کشتی است نترس، از آن‌که روی نیمکت نشسته و فضولی می‌کند بترس.» این سخن چنان در ذهنم ماند که دریافتم آدم‌های بیکارند که در امور دیگران دخالت می‌کنند. انسان متعهد به کار و زندگی‌اش، فرصتی برای فضولی ندارد. این کلام با آیه وَلَا تَجَسَّسُوا (قرآن کریم: و جاسوسی نکنید – سوره حجرات، آیه 12) هم‌راستاست. من همیشه در راه درس و مطالعه چنان غرق بودم که گاه از اطرافم بی‌خبر می‌ماندم. این تمرکز، مرا از حواس‌پرتی و دخالت در امور دیگران بازداشت.

بخش ششم: نقد منصفانه و پیشرفت علم دینی

از کودکی عادت داشتم که نقد کنم و عیب‌ها را ببینم. اگر نقد نباشد، علم درجا می‌زند. اما نقد باید منصفانه باشد، نه از سر حسادت یا تخریب. این اصل را همیشه رعایت کرده‌ام و با آیه وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا (قرآن کریم: و با مردم به نیکی سخن بگویید – سوره بقره، آیه 83) هم‌خوانی دارد. نقد سازنده، علم دینی را پویا می‌کند و از رکود آن جلوگیری می‌نماید.

بخش هفتم: تعادل در رفتار و فرهنگ‌سازی پویا

روزی در امامزاده صالح شمیران، روضه‌خوانی چنان با احساس می‌خواند که اشک سنگ را جاری می‌کرد، اما عاقبت به انحراف کشیده شد. این مرا به فکر فرو برد که حتی انسان‌های بااستعداد هم اگر تعادل را رعایت نکنند، ممکن است گمراه شوند. شادی و سرور باید ضبط‌شده باشد، چنان‌که در آیه وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ (قرآن کریم: و به آنچه به شما داده شده شادمانی نکنید – سوره حدید، آیه 23) به آن اشاره شده است.

موسیقی سنتی ما اغلب غم‌انگیز است و به ناله و گریه می‌انجامد. اما رپ و راک در غرب، مردم را از خمودگی درآورد و به آن‌ها جرات داد. ما هم باید فرهنگی پویا تولید کنیم که مردم را به حرکت وادارد، نه آنکه در غم و اندوه غرق کند. روایتی داریم که می‌فرماید: «مؤمن قوی و پویاست.» این پویایی باید در فرهنگ و هنر ما نیز نمود یابد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب تأملات من در زندگی و تجربه‌هایم است که با نگاهی نقادانه و معرفتی به مسائل اجتماعی، دینی و فرهنگی نگریسته‌ام. از نقد ضایع شدن حقوق مردم گرفته تا ضرورت نوآوری در آموزش دینی و پرهیز از فضولی، هر بخش تلاشی است برای دعوت به تأمل در ارزش‌های اسلامی و انسانی. این خاطرات، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه دعوتی است به بازنگری در اولویت‌ها و ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر و پویاتر.