متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 412

مقدمه

این مجموعه، بازنمایی خاطرات و تأملات من است که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. اکنون، این روایت‌ها با جزئیات و عمق بیشتری بازگو می‌شوند تا شما را به دنیای اندیشه‌ها، تجربیات و تعهدات معنوی و علمی‌ام دعوت کنند. این گفتگوها نه‌تنها شرح زندگی و تلاش‌هایم هستند، بلکه بازتابی از دغدغه‌هایم برای حقیقت، شفافیت و خدمت به دین و جامعه‌اند. هر بخش، پنجره‌ای است به لحظه‌هایی که با شوق، درد و امید زیسته‌ام، و امیدوارم شما را به تأمل در این مسیر دعوت کند.

بخش اول: شفافیت در راه حقیقت

سال‌ها پیش، در گفت‌وگویی با یکی از رجال سیاسی، صراحتاً گفتم که تقيه را بر خودم حرام می‌دانم. این سخن، نه از سر خودستایی، بلکه از عمق باورم به شفافیت بود. من که بیش از صد کتاب منتشر کرده‌ام و آثارم در سراسر جهان در دسترس است، چگونه می‌توانم چیزی را پنهان کنم؟ وقتی روزی چند ساعت با طلاب سخن می‌گویم و دانشم را بی‌پرده با آن‌ها در میان می‌گذارم، دیگر جایی برای پنهان‌کاری نمی‌ماند. این خاطره، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، ریشه در این باور دارد که حقیقت باید آشکار باشد، نه در پس پرده‌های تقيه.

یک بار، در جلسه‌ای که موسسه‌ای برای نشر آثار ترتیب داده بود، مناظره‌ای میان دو عالم دینی درباره تقيه و مدارات برگزار شد. بحثی زیبا و عمیق بود، اما نشان داد که تقيه، اگر نادرست به کار رود، ما را به بن‌بست می‌رساند. این فرهنگ، گاه به بهانه حفظ مصالح، حقیقت را قربانی می‌کند و جامعه را از صداقت محروم می‌سازد. من همیشه به شاگردانم گفته‌ام: «اگر حرفی برای گفتن دارید، با صراحت بگویید، وگرنه سکوت کنید.» این اصل، ریشه در آیات قرآنی دارد که از مخلوط کردن حق و باطل نهی می‌کند:

قرآن کریم: «وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ» (بقره: ۴۲)
و حق را با باطل نیامیزید و حقیقت را در حالی که می‌دانید، کتمان نکنید.

این شفافیت، نه‌تنها در آثارم، بلکه در زندگی‌ام نیز جاری بوده است. وقتی دستگاه‌هایم را بردند و کتاب‌هایم را بررسی کردند، با خنده به آن‌ها گفتم: «خسته نباشید! چیزی در آن‌ها بود؟ بمبی پیدا کردید؟» این صراحت، برایم هزینه‌هایی داشت، اما ارزشش را داشت، چرا که حقیقت، گران‌بهاترین سرمایه است.

بخش دوم: جانبازان، گواهان زنده انقلاب

انقلاب ما، با خون شهدا و رنج جانبازان آبیاری شده است. گاه فکر می‌کنم جانبازان، حتی از شهدا هم جایگاه ویژه‌تری دارند، چرا که آن‌ها هر روز با درد و رنج، گواهی بر ایثارشان می‌دهند. یادم می‌آید در یکی از درس‌گفتارهایم، از حال و روز جانبازانی گفتم که با وجود رنج‌هایشان، همچنان ستون‌های استوار انقلاب‌اند. اینان، کسانی‌اند که با جانشان برای حقیقت ایستادند، اما برخی، بی‌آنکه سهمی در این فداکاری داشته باشند، بر دستاوردهای انقلاب می‌رقصند.

این سخن، ریشه در دردی عمیق دارد. انقلاب، سرمایه‌ای عظیم است که با خون و رنج به دست آمده، اما برخی بدون هیچ هزینه‌ای، از آن بهره می‌برند. این بی‌عدالتی، قلب هر انسان آزاده‌ای را به درد می‌آورد. قرآن کریم می‌فرماید:

قرآن کریم: «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» (آل‌عمران: ۱۶۹)
و کسانی را که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده مپندارید، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند.

این آیه، مرا به یاد جانبازانی می‌اندازد که هر روز با مرگ دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اما همچنان زنده‌اند، نه‌تنها در جسم، بلکه در روح و ایمانشان.

بخش سوم: سفری به قلب سوءتفاهمات

چندی پیش، مهمانی از قزاقستان، مفتی اعظم و مدیری دانشگاهی، به دیدارم آمد. چهره‌اش از خشم و ناامیدی سرخ شده بود. می‌گفت: «ما را به ایران آوردند و گفتند اینجا ام‌القری است، اما آنچه دیدم، چیزی جز ناامیدی نبود.» او از افرادی گلایه داشت که چهره‌ای غیرواقعی از انقلاب نشان داده بودند. گویی برخی، به‌جای حقیقت، تصویری تحریف‌شده ارائه کرده بودند که او را به خشم آورده بود.

وقتی روی صندلی روبه‌رویم نشست، با او از حقیقت انقلاب گفتم. از اینکه ایران، با همه کاستی‌ها، گام‌هایی بزرگ در راه آزادی و استقلال برداشته است. او آرام گرفت، اما این تجربه، مرا به یاد سفری به ترکیه انداخت. آنجا هم مفتی اسماعیلیه از تحریف‌هایی که برخی در ارائه دین کرده بودند، دل‌چرکین بود. این خاطره، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، نشان می‌دهد که صداقت در تبلیغ دین، چقدر حیاتی است. قرآن کریم می‌فرماید:

قرآن کریم: «يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ» (صف: ۸)
می‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش کنند، حال آنکه خدا نور خود را کامل می‌کند.

این آیه، مرا به این باور رساند که هرچند برخی با تحریف، چهره دین را مخدوش کنند، نور حقیقت همیشه راه خود را می‌یابد.

بخش چهارم: پیرایه‌زدایی از دین

از کودکی، قلم به دست گرفتم. شعر می‌گفتم، درس می‌خواندم و می‌نوشتم. حالا، پس از سال‌ها، حدود هشتصد تا نهصد نوشته دارم که صد و بیست تا سی‌تای آن‌ها را منتشر کرده‌ام. همه‌چیز، از ویرایش تا طراحی جلد، کار خودم و شاگردانم بوده است. هیچ وابستگی به نهادی نداشتیم و این استقلال، هم رنج بود و هم افتخار. هدفم همیشه این بوده که دین را از پیرایه‌ها پاک کنم، حقیقت را به مردم عرضه کنم، نه به افراد خاص. این خاطره، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، بازتاب تعهد من به ارائه دینی خالص و بی‌آلایش است.

آثارم برای قشر تحصیل‌کرده نوشته شده‌اند، کسانی که گاه از دین رمیده‌اند. می‌خواستم با زبانی علمی و جذاب، آن‌ها را به حقیقت دین بازگردانم. حتی در طراحی جلد کتاب‌ها، از نمادهای کلیشه‌ای مانند مناره و گلدسته پرهیز کردم. رنگ‌های روشن و طرح‌های مدرن را برگزیدم تا با محتوای علمی کتاب‌ها هم‌خوانی داشته باشد. این رویکرد، ریشه در این حدیث دارد:

حدیث: «اطلبوا العلم من المهد إلى اللحد»
دانش را از گهواره تا گور بجویید.

این حدیث، مرا به ادامه این مسیر تشویق کرد، حتی وقتی حمایت مالی یا نهادی نبود.

بخش پنجم: دغدغه کیفیت در آثار

یک بار، جزوه‌ای کوچک به طلبه‌ای فاضل و تحصیل‌کرده دادم تا ویرایش کند. او با شور و شوق کار را انجام داد، اما وقتی نتیجه را دیدم، همه‌چیز نیاز به بازنویسی داشت. کاغذها از شدت اصلاحاتم سیاه شدند! با خنده به او گفتم: «این ویرایش، خون آدم را می‌مکد!» این تجربه، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، نشان‌دهنده دغدغه‌ام برای کیفیت است. دیوان شعرم، که شامل غزل، مثنوی و قصیده است، بیست بار ویرایش شد تا به کمال برسد.

این دقت، ریشه در باورم به این حدیث دارد:

حدیث: «إن الله یحب إذا عمل أحدکم عملاً أن یتقنه»
خداوند دوست دارد که وقتی یکی از شما کاری انجام می‌دهد، آن را به نیکویی انجام دهد.

این تعهد به کیفیت، گاه مرا از همکاری با دیگران بازداشت، اما ارزشش را داشت، چرا که علم، شایسته کمال است.

بخش ششم: انقلاب، سفری بلندمدت

انقلاب، مانند پختن غذا برای صدها نفر است. یکی گاز می‌آورد، یکی قابلمه، یکی گوشت. همه باید دست به دست هم بدهند تا غذایی آماده شود. انقلاب ما، شاخ استبداد چند هزار ساله را شکست. این بزرگ‌ترین خدمت آن بود. اما برخی می‌گویند: «کاش انقلاب نشده بود.» این سخن، از ناآگاهی است. در سی سال، ما به اندازه دویست سال پیشرفت کردیم، هرچند با رنج و خون. این خاطره، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، بازتاب نگاهی جامعه‌شناختی به انقلاب است.

هنوز راه درازی در پیش داریم. صد تا صد و پنجاه سال دیگر نیاز است تا انقلاب به ثمر کامل بنشیند. فرهنگ استبداد، که در روح ما ریشه دوانده، باید با سختی و صبر ریشه‌کن شود. قرآن کریم می‌فرماید:

قرآن کریم: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد: ۱۱)
خدا حال قومی را دگرگون نمی‌کند تا وقتی که خودشان حالشان را دگرگون کنند.

این آیه، مرا به این باور رساند که تحول جامعه، به تغییر درونی ما وابسته است. هرچه انسان‌های آزاده و مؤمن بیشتر شوند، این مسیر کوتاه‌تر خواهد شد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی از زندگی‌ام هستند که با شوق خدمت به دین و حقیقت زیسته‌ام. از شفافیت در علم تا دفاع از جانبازان، از نقد تحریفات تا تعهد به کیفیت آثار، هر لحظه از این خاطرات، دعوتی است به تأمل در راهی که پیموده‌ایم. انقلاب، سفری است که با خون و رنج آغاز شد و با صبر و ایمان به مقصد می‌رسد. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به اندیشه در حقیقت و خدمت به جامعه دعوت کند.