متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۴۲۷

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از تأملات و تجربه‌های شخصی من که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. آنچه در ادامه می‌خوانید، شرحی است صمیمی و بی‌پرده از زیستن در جهانی پر از پرسش‌ها و پاسخ‌ها، که با نگاهی معرفتی، علمی و معنوی به مسائل زندگی و جامعه پرداخته‌ام. این گفتگوها نه‌تنها بازتاب تجربه‌های زیسته‌ام هستند، بلکه تلاشی برای پیوند دادن حکمت الهی، علم روز و زندگی روزمره‌اند، تا شاید راهی به سوی فهم عمیق‌تر از هستی و انسان گشوده شود.

بخش اول: تأملاتی در باب تغذیه و سبک زندگی

زندگی من، مانند هر انسان دیگری، آمیزه‌ای است از تجربه‌های روزمره و تأملات عمیق. یکی از موضوعاتی که همواره ذهنم را به خود مشغول کرده، شیوه تغذیه و تأثیر آن بر جسم و روح است. روزی در گفت‌وگویی با یکی از شاگردانم، از تکراری بودن غذاها در جامعه گله کردم. به او گفتم که مردم ما به چند غذای محدود بسنده کرده‌اند، درحالی‌که تنوع غذایی بسیار است و می‌توان کارهای زیادی با آن انجام داد. اما این تنوع، نیازمند آگاهی و آموزش است. پرسید: «این‌ها را از کجا می‌توان آموخت؟» پاسخ دادم که باید یاد گرفت، باید ذهن را باز کرد و از تجربه‌های دیگران بهره برد.

من خودم چهار یخچال در خانه دارم، نه برای تجمل، بلکه برای حفظ غذاها به بهترین شکل. غذا وقتی از تماس با هوا دور بماند، گویی از زمان خارج می‌شود. شاگردم پرسید: «چگونه این غذاها حفظ می‌شوند؟» گفتم که یخچال و فریزر، با حذف هوا، کیفیت غذا را برای مدت طولانی نگه می‌دارند. مثلاً آب‌میوه‌ای که در یخچال یک هفته‌ای بو می‌گیرد، در فریزر حتی پس از یک ماه سالم می‌ماند. این فناوری، موهبتی است برای مدیریت بهینه منابع غذایی، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا (هود: ۶)؛ «و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی‌اش بر عهده خداست».

اما جامعه ما، متأسفانه، به دلیل محدودیت‌های فرهنگی و کمبود آموزش، از زندگی سالم و متنوع محروم شده است. این نقد من به فرهنگ غذایی جامعه است که مانع از زیستن به‌گونه‌ای شایسته می‌شود. این موضوع مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ (رعد: ۱۱)؛ «خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا زمانی که خودشان حال خود را تغییر دهند». تغییر در سبک زندگی و تغذیه، نیازمند تحول در آگاهی و عادات است.

رژیم غذایی‌ام انعطاف‌پذیر است و به نیازهای روزمره‌ام بستگی دارد. صبح‌ها گاهی مرغ سوخاری یا آش با ماهیچه می‌خورم که از قبل در فریزر آماده کرده‌ام. ظهرها، به‌ویژه در روزهای کم‌فعالیت، ممکن است چیزی نخورم، چون گرسنه نیستم. اما عصر یا حتی نیمه‌شب، بسته به حال و هوایم، غذا می‌خورم. این انعطاف، به من اجازه می‌دهد که با بدنم هماهنگ باشم. قرآن کریم نیز به آسانی در زندگی تأکید دارد: یُرِیدُ اللَّهُ بِكُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِكُمُ الْعُسْرَ (بقره: ۱۸۵)؛ «خدا برای شما آسانی می‌خواهد و سختی برایتان نمی‌خواهد».

فعالیت بدنی، نقش مهمی در نیازهای غذایی‌ام دارد. در روزهای تعطیل که فعالیت کمتری دارم، ممکن است صبحانه نخورم یا فقط کمی شیر بنوشم. اما در روزهایی که درس می‌دهم، صبحانه‌ای مقوی لازم است، وگرنه انرژی‌ام تحلیل می‌رود. شاگردم پرسید: «اگر گرسنه شوید، چه می‌کنید؟» گفتم که گرسنگی برایم معنا ندارد، مگر در شرایطی که فعالیت سنگین دارم. این هماهنگی بین فعالیت و تغذیه، مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ (نجم: ۳۹)؛ «و برای انسان جز آنچه کوشیده است نیست».

خودگرسنگی، به‌ویژه در قالب روزه، برایم ارزشی ویژه دارد. روزه نه‌تنها جسم را پاکسازی می‌کند، بلکه ذهن را نیز صیقل می‌دهد. شاگردم پرسید: «چه مدت باید گرسنگی کشید؟» گفتم که این بستگی به طبیعت بدن و شرایط هر فرد دارد. اما گرسنگی کنترل‌شده، از بیماری‌هایی مانند آلزایمر پیشگیری می‌کند. قرآن کریم نیز به فواید روزه اشاره دارد: كُتِبَ عَلَیْكُمُ الصِّیَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (بقره: ۱۸۳)؛ «روزه بر شما نوشته شده است، همان‌گونه که بر پیشینیان شما نوشته شده بود، تا شاید پرهیزگار شوید».

در گفت‌وگویی دیگر، به روایتی اشاره کردم که می‌گوید علم در گرسنگی است، نه در سیری. وقتی معده پر است، مغز مشغول هضم غذا می‌شود و نمی‌تواند به‌خوبی کار کند. این حکمت الهی است که ذهن در گرسنگی شکوفا می‌شود. شاگردم از روایتی پرسید که خواب پس از ناهار را توصیه می‌کند. گفتم که این به قیلوله، خواب نیمروزی پیش از ظهر، اشاره دارد، نه خواب پس از هر غذا. این تفسیر دقیق، مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (اسراء: ۳۶)؛ «و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن».

بخش دوم: تأملاتی در باب علم، فناوری و طبیعت

در یکی از گفتگوهایم، بحث به حیات در طبیعت کشیده شد. به شاگردم گفتم که هیچ‌چیز در عالم مرده نیست. حتی آب جوشیده، که برخی آن را بی‌جان می‌پندارند، با تغییر شیمیایی، خواص جدیدی پیدا می‌کند. مثلاً سرکه‌ای که من ده سال نگه داشته‌ام، همچنان سالم است، چون به‌خوبی از آن مراقبت کرده‌ام. این نگاه به حیات، مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْءٍ (اعراف: ۱۵۶)؛ «و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است».

اما علم بشری، با همه پیشرفت‌هایش، هنوز در آغاز راه است. روزی به شاگردم گفتم که ما در فیزیک نظری، شاید فقط ده تا دوازده درصد از حقیقت عالم را می‌دانیم. بقیه، مانند حفره‌های تاریک کیهانی، برایمان ناشناخته است. این محدودیت، مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: وَمَا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا (اسراء: ۸۵)؛ «و جز اندکی از دانش به شما داده نشده است».

اعمال انسانی، حتی کوچک، تأثیرات بزرگی بر محیط دارند. شاگردم از اثر پروانه‌ای پرسید، که می‌گویند بال زدن پروانه‌ای در یک سو، می‌تواند طوفانی در سوی دیگر جهان ایجاد کند. گفتم که همین آب دهان که به زمین می‌اندازیم، می‌تواند اثرات گسترده‌ای داشته باشد، مانند بمبی که در طبیعت پخش می‌شود. این مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ (روم: ۴۱)؛ «فساد در خشکی و دریا به سبب آنچه دست‌های مردم فراهم آورده پدیدار شد».

در تأملاتم، گاهی دانش خود را با اولیای الهی مقایسه کرده‌ام. روزی به خود گفتم: آیا دانش من از پیامبر یا امیرالمؤمنین بیشتر است؟ با مطالعه روایات، دریافتم که علم آن‌ها، به دلیل صدق و محدودیت‌های زمانی، فراتر از فهم ماست. آن‌ها حقیقت را می‌دانستند، اما نمی‌توانستند همه را بیان کنند. این مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَىٰ غَیْبِهِ أَحَدًا (جن: ۲۶)؛ «او دانای غیب است و غیبش را بر کسی آشکار نمی‌کند».

در آینده، فناوری‌های کنونی، مانند کامپیوترها، از رده خارج خواهند شد. روزی به شاگردم گفتم که کیس‌های کامپیوتری جای خود را به ابزارهای جدیدی خواهند داد، همان‌طور که خودکار و خودنویس روزگاری جای خود را به فناوری‌های جدید دادند. این پیش‌بینی، مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ (فصلت: ۵۳)؛ «به زودی آیات خود را در آفاق و در نفوسشان به آن‌ها نشان خواهیم داد».

نظام آموزشی کنونی، با همه ارزش‌هایش، محدودیت‌هایی دارد. من همیشه معتقد بوده‌ام که دانشگاه‌ها باید به سمت تولید دانش بومی و پیشرفته حرکت کنند. این نقد، مرا به یاد آیه‌ای می‌اندازد: وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (اسراء: ۳۶)؛ «و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن».

جمع‌بندی

این گفتگوها، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، تلاشی است برای پیوند دادن تجربه‌های زیسته با حکمت الهی و علم روز. از تغذیه و سبک زندگی گرفته تا تأملات در باب علم و فناوری، هر بخش از این روایت‌ها دعوتی است به تأمل در زندگی و مسئولیت‌هایمان. من، با همه کاستی‌هایم، کوشیده‌ام نگاهی عمیق و معرفتی به مسائل داشته باشم، به امید آنکه این گفتگوهای صمیمی، راهی به سوی فهم بهتر از خود و جهان بگشاید.