متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 433

مقدمه: سفری در خاطرات و تأملات

آنچه در این مجموعه پیش روی شماست، روایتی است از تجربه‌های زیسته و تأملات عمیق من در مسیر علم، دین، و فرهنگ. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند، اکنون با جزئیات و عمقی بیشتر بازگو می‌شوند تا شما را به دنیای اندیشه‌ها و تجربه‌هایم دعوت کنند. هر بخش از این گفتگوها، پنجره‌ای است به سوی زندگی‌ای که در آن، دانش، معنویت، و تعهد به اصلاح جامعه درهم‌آمیخته‌اند. از کودکی در محضر عالمان دینی تا تأملاتم در برابر چالش‌های جهان مدرن، این روایت‌ها بازتابی از تلاشی بی‌وقفه برای پیوند دین و عقلانیت در جهانی پویاست.

بخش اول: در محضر عالمان، از کودکی تا جوانی

از همان کودکی، در سایه‌سار عالمان دینی زیستم. در ده‌دوازده‌سالگی، شیفته یکی از عالمان برجسته شدم. همراهش راه می‌افتادم، به سخنانش گوش می‌سپردم و از او درس زندگی می‌آموختم. پس از درگذشت مرجع وقت، به تقلید از او روی آوردم. آن روزها، قلبم از ایمان به صداقت و معنویت او لبریز بود. اما در هجده‌سالگی، گویی دریچه‌ای تازه به رویم گشوده شد. تقلید را کنار گذاشتم، نه از سر انکار، بلکه از سر خودآگاهی و جست‌وجوی استقلال فکری. این تصمیم، نقطه عطفی بود که مرا به سوی تأملات عمیق‌تر در علم دینی هدایت کرد.

آن عالم، برایم نه از «محبین» که به جایگاه ظاهری وابسته‌اند، بلکه از «محبوبین» بود؛ کسانی که با خلوص و معنویت، دل‌ها را تسخیر می‌کنند. با این حال، شاهد بودم که چگونه برخی با نسبت‌های نادرست، مانند غیروطنی بودن، به او هجمه می‌کردند. این اتهامات، مرا به فکر فرو برد که چرا عالمی چنین والا باید در برابر شایعات مظلوم واقع شود؟ این تجربه، مرا به اهمیت حفظ حرمت عالمان و دفاع از حقیقت در برابر تهمت‌ها آگاه کرد.

یکی از عالمان دیگر به من گفت که او نه‌تنها فقیه، بلکه عارفی برجسته بود. رساله‌ای تدوین کرد و از همه پیشی گرفت. این سخن، مرا به تأمل در پیوند فقه و عرفان واداشت. عرفان، بُعدی است که به فقه جان می‌بخشد و عالمان را از صرف قانون‌گذاری به سوی تأثیرگذاری معنوی هدایت می‌کند. اما فشارهای اجتماعی و هجمه‌های گروه‌های سنتی، آن عالم را مظلوم کرد. من، در جوانی، برایش دعا می‌کردم؛ نه از سر نفرت، بلکه با این امید که با قلبی پر از امید به آرمان‌هایش از دنیا برود، نه در یأس و ناامیدی.

بخش دوم: انبساط فرهنگی، ضرورتی برای جهان امروز

جهان امروز، جهانی است که نمی‌توان از تأثیراتش گریخت. قدرت‌های بزرگ، مانند امواج اقیانوس اطلس، بر همه اثر می‌گذارند. اما آیا باید چون حلزون در لاک خود فرو رویم؟ خیر، من باور دارم که باید انبساط یابیم، با علم و قدرت به سوی جهان گام برداریم و به‌جای انقباض، حضوری فعال و اثرگذار داشته باشیم. ایران امروز، با نیروی جوانی که در فناوری‌های نوین می‌درخشد، این ظرفیت را دارد. کودکان پنج‌ساله‌ای که مهارت هک دارند، جوانانی که در بیست‌سالگی نظام‌های پیچیده را به چالش می‌کشند، نشان از هوش و توانی دارند که می‌تواند جهان را متحول کند.

ایران، از نظر فرهنگی، گویی مادر یا پدری برای دنیاست. امنیت و اخلاقی که در این سرزمین جریان دارد، در مقایسه با بسیاری از کشورها بی‌نظیر است. اما این ظرفیت، زمانی شکوفا می‌شود که از انزوا بپرهیزیم و با فناوری‌های جهانی، مانند اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، به نفع اسلام تعامل کنیم. به طلابم گفتم: «فرش زیر پایتان را بفروشید، اما تبلت و کامپیوتر بخرید. اگر نتوانید برای میلیاردها نفر سخن بگویید، ارزشی ندارد.» امروز، عالم دینی باید جهانی بیندیشد و جهانی سخن بگوید.

لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا
(قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۱۴۱). خداوند هرگز برای کافران بر مؤمنان راه تسلط قرار نداده است. این اصل، به ما می‌آموزد که باید هویت دینی‌مان را حفظ کنیم، اما نه با انزوا، بلکه با گفت‌وگو و قدرت. جنگ، راه‌حل نیست. باید قانونی جهانی برای ممنوعیت جنگ تصویب شود و ما با دیالوگ، عقلانیت خود را به جهان نشان دهیم.

بخش سوم: ظهور عقلانیت، راه مهدویت

در درس‌گفتارهایم، بارها از ظهور سخن گفته‌ام، اما نه آن‌گونه که برخی تصور می‌کنند. ظهور، نه انتقام‌جویی است و نه خشونت. حدیث می‌فرماید: «جَمَعَ اللَّهُ عُقُولَ الْعِبَادِ»؛ خداوند عقل‌های بندگان را جمع می‌کند. وقتی امام زمان (عج) بیاید، عقل‌ها به کمال می‌رسند. گویی شیری که در قابلمه می‌ریزی، اگر سالم باشد، یکپارچه می‌شود. اما اگر فاسد باشد، ذره‌ذره می‌ماند. امروز، جامعه ما پراکنده است، اما با حرارت ولایت، عقل‌ها یکپارچه خواهد شد. این است معنای حقیقی ظهور: اصلاح از طریق عقلانیت، نه تخریب.

بخش چهارم: چالش‌های اجتماعی و راه‌حل‌های اسلامی

یکی از دردهایم، چالش ازدواج جوانان است. دو پسر دارم، یکی بیست‌ویک‌ساله و دیگری بیست‌وسه‌ساله، اما یافتن همسر برایشان دشوار است. دولت اسلامی باید سیستمی مانند ثبت احوال ایجاد کند تا ازدواج را تسهیل کند. این وظیفه‌ای دینی است. از سوی دیگر، فناوری‌هایی مانند اینترنت، که برخی آن را متعلق به غیرمؤمنان می‌دانند، نباید کنار گذاشته شوند. به‌جای پاک‌سازی محتوای ناسالم، باید محتوای بهتری تولید کنیم. رقابت فرهنگی، راه پیروزی است.

بخش پنجم: عرفان و ادب، راهی به سوی معرفت

سال‌ها در وادی شعر و عرفان قلم زدم. سی جلد در غنا و موسیقی، دوازده جلد غزل، مثنوی، قصیده، رباعی، و دوبیتی نوشتم. حافظ را ستایش می‌کنم، اما عرفانم را عمیق‌تر از او می‌دانم؛ عرفانی از جنس عصمت و محبوبیت. با این حال، آثارم کمتر مورد توجه قرار گرفتند. این بی‌مهری، مرا به فکر فرو برد که چرا جامعه ما از آثار علمی و ادبی حمایت نمی‌کند؟ من، به‌عنوان عالمی که «مهندسی اسلام» را بلدم، باور دارم که دین را می‌توان در حد معصومین ارائه کرد، اما این نیازمند حمایت و میدان‌دادن به عالمان است.

سبک زندگی‌ام نیز بخشی از این مسیر است. با تغذیه علمی و ورزش، جسم و روحم را حفظ کرده‌ام. غذاهای فانتزی ابداع می‌کنم، ترکیباتی که گویی شرابی طهور است. این‌ها را نه برای خودستایی، بلکه برای نشان‌دادن پیوند علم و عمل در زندگی یک عالم می‌گویم. اما مشکلات اجتماعی، مانند شهوت، که از نبود مسکن و شغل نشئت می‌گیرد، مرا به تأمل واداشته است. باید این مسائل را با برنامه‌ریزی جامع حل کرد.

بخش ششم: اصلاح فرهنگی با گفت‌وگو

پیش از انقلاب، در اسفراین، با دراویشی روبه‌رو شدم که شهر را در دست گرفته بودند. برخی عالمان، مهرهای نمازشان را به جوب ریختند و آن را نجس خواندند. من این را اسراف و حرام دانستم. به‌جای تخریب، گفت‌وگو را برگزیدم. بالای منبر، دو ساعت پاسخگوی پرسش‌ها بودم. روان‌شناسی را به جای روش‌های سنتی برگزیدم و ششصد دانشجو جذب کردم. این تجربه به من آموخت که با قدرت و گفت‌وگو می‌توان دشمن را مهار کرد، نه با انقباض و تخریب.

جمع‌بندی: دعوت به تأمل و تحول

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از زندگی‌ای که در آن، علم، عرفان، و تعهد به اصلاح جامعه درهم‌آمیخته‌اند. از کودکی در محضر عالمان تا تأملاتم در برابر چالش‌های جهان مدرن، باور دارم که راه پیشرفت، در انبساط فرهنگی، بهره‌گیری از فناوری، و تقویت عقلانیت است. ظهور، نه تخریب، بلکه اصلاح عقلانی است. مشکلات اجتماعی، مانند ازدواج جوانان، نیازمند راه‌حل‌های ساختاری است. عرفان و ادب، ابزارهایی برای تعمیق معرفت‌اند و گفت‌وگو، کلید اصلاح فرهنگی است. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در چگونه زیستن در جهانی که دین و عقلانیت، دو بال پرواز به سوی کمال‌اند.