متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 440

این مجموعه، روایت‌هایی است از تأملات و تجربیات من در سال‌های خدمت به مردم و دین، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، شرحی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح جامعه، پویایی علم دینی، و ایجاد پیوندی صمیمی با مردم، که همواره قلبم برای آن‌ها می‌تپد.

بخش اول: ضرورت نظام‌مند کردن ازدواج در جامعه

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، مسئله ازدواج و چالش‌های آن در جامعه بوده است. روزی در جمع شاگردانم، از نبود سیستمی برای تسهیل ازدواج گله کردم. گفتم: «چرا ما سیستمی مانند ثبت احوال یا ثبت اسناد نداریم که مشخصات افراد آماده ازدواج را ثبت کند؟ اگر چنین نظامی بود، جوانان می‌توانستند با آگاهی، همسری مناسب انتخاب کنند.» این فکر از سال‌ها پیش در ذهنم بود، وقتی می‌دیدم جوانان به دلیل ناآگاهی از گزینه‌های پیش‌رو، انتخاب‌هایی می‌کنند که گاه به جدایی می‌انجامد. در شهری که زندگی می‌کنم، بارها شاهد بودم که جوانی به دلیل ندانستن، نمی‌تواند حتی چهار دختر مناسب را در شهر خود بشناسد و به ناچار به انتخاب‌هایی شتاب‌زده روی می‌آورد. دو ماه زندگی مشترک می‌گذرد و ناگهان همه‌چیز به هم می‌ریزد. این درد، قلبم را به درد می‌آورد.

این نبود آگاهی، ریشه بسیاری از طلاق‌هاست. اگر سیستمی وجود داشت که مشخصات افراد آماده ازدواج را با جزئیاتی مانند سن، فرهنگ، و ویژگی‌های شخصیتی ثبت کند، انتخاب‌ها آگاهانه‌تر می‌شد. این ایده، نه تنها با اصول جامعه‌شناسی کاربردی همخوانی دارد، بلکه ضرورتی است برای کاهش آسیب‌های خانوادگی. من همیشه باور داشتم که علم دینی باید به مسائل روز جامعه بپردازد، و این یکی از همان مسائل است.

بخش دوم: نقد روش‌های سنتی و عقب‌ماندگی فرهنگی

یادم می‌آید روزهایی که از روش‌های سنتی ازدواج سخن می‌گفتم. در گذشته، پدر و مادرها برای فرزندانشان همسر انتخاب می‌کردند، بدون اینکه زوجین شناخت کافی از یکدیگر داشته باشند. گاه عروس و داماد تا لحظه عقد، حتی نمی‌دانستند چه باید بکنند. این ناآگاهی، ریشه در عقب‌ماندگی فرهنگی داشت. من با خودم فکر می‌کردم: «چرا ما هنوز در چنین فضایی گرفتاریم؟» این روش‌ها، نه تنها به ازدواج‌های پایدار منجر نمی‌شد، بلکه گاه خانواده‌ها را به ورطه مشکلات عمیق می‌کشاند.

این نقد من، از سر دلسوزی برای جامعه بود. ما نیاز به تحول فرهنگی داریم، تحولی که با آموزش و آگاهی همراه باشد. علم دینی باید در این مسیر پیشگام باشد، نه اینکه در بند سنت‌های ناکارآمد بماند. این باور من است که دانش دینی باید با علوم اجتماعی همگام شود تا بتواند راه‌حل‌هایی کاربردی برای مشکلات امروز ارائه دهد.

بخش سوم: نقش علم دینی در مهندسی جامعه

بارها در درس‌گفتارهایم گفته‌ام که علم دینی باید مهندس جامعه باشد. اما متأسفانه، نظام آموزشی دینی ما گاهی از این نقش فاصله گرفته است. روزی با شاگردانم بحث می‌کردم و گفتم: «چرا حوزه‌های ما به مسائل روز جامعه نمی‌پردازند؟ چرا به جای حل مشکلات مردم، درگیر بحث‌های غیرکاربردی می‌شوند؟» برای مثال، بحث‌هایی درباره معنای «رجس» در آیه إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ (قرآن کریم، سوره احزاب، آیه 33: «خداوند اراده کرده که پلیدی را از شما اهل بیت بزداید»). این بحث‌ها، گرچه در جای خود ارزشمندند، اما وقتی جامعه با مشکلات عینی مانند طلاق و بیکاری دست‌وپنجه نرم می‌کند، چه کاربردی دارند؟

من باور دارم که علم دینی باید به مسائل روز جامعه پاسخ دهد. باید دانشی تولید کنیم که نانوا را سیر کند، همان‌طور که نان او شکم ما را سیر می‌کند. این وظیفه ماست که حکمی دینی تولید کنیم که جهان امروز به آن نیاز دارد.

بخش چهارم: پویایی علم دینی در گذشته و حال

وقتی به گذشته نگاه می‌کنم، پویایی علم دینی در زمان علمایی مانند شیخ انصاری، شیخ مفید، و شیخ طوسی برایم الهام‌بخش است. این بزرگان، با نوآوری‌هایشان، فقه و اصول را غنی کردند. شیخ انصاری، در دورانی که سواد در جامعه اندک بود، چنان مجتهدی بود که هنوز هم سلطان حوزه‌هاست. اما امروز، این پویایی کمتر دیده می‌شود. روزی به شاگردانم گفتم: «چرا ما از زمان خود عقب مانده‌ایم؟ چرا نظام آموزشی دینی ما به‌روز نیست؟»

برای مثال، به یاد می‌آورم که استادم، مرحوم الهی قمشه‌ای، از کتاب «قوانین» میرزای قمی انتقاد می‌کرد و می‌گفت: «میرزا، انسان خوبی بودی، اما این قوانین چه بود که نوشتی؟» این نقد، نه از سر بی‌احترامی، بلکه از سر دلسوزی برای پویایی علم دینی بود. ما باید آثار علمای گذشته را نقد کنیم، نه اینکه آن‌ها را عتیقه‌ای دست‌نخورده فرض کنیم.

بخش پنجم: مردم‌داری، جوهره عالم دینی

یکی از زیباترین خاطراتی که همیشه در قلبم زنده است، رابطه‌ام با یک کارگر ساده بود. او ترک بود، نه فارسی‌زبان، اما چنان دوستی صمیمی بین ما شکل گرفت که روزی غروب، جعبه‌ای بزرگ پر از سیب برایم آورد. وقتی از او پرسیدم این سیب‌ها چند کیلوست، با خجالت در رفت، گویی نمی‌خواست تشکری بشنود. من با خودم فکر کردم: «این جعبه سیب، شاید برای او همه‌چیز بود. چرا باید چنین محبتی به من کند؟» این خاطره، برایم درس بزرگی داشت: عالم دینی باید با مردم چنان صمیمی باشد که قلب آن‌ها را تسخیر کند.

این مردم‌داری، ریشه در آیه فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ (قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه 159: «به سبب رحمت الهی با آنان نرم‌خویی کردی») دارد. من همیشه کوشیده‌ام با مردم صادق باشم، حتی وقتی خستگی شبانه‌ام را فرامی‌گرفت و تماس‌های مکرر مردم، اعصابم را به هم می‌ریخت. یادم می‌آید شبی، زنی با گریه زنگ زد و از جدایی‌اش با همسرش گفت. با اینکه خسته بودم، گوش دادم، چون می‌دانستم اگر پاسخ ندهم، شاید مصیبتی پیش آید. این وظیفه من است، وظیفه‌ای که به‌عنوان عمله خدا بر دوشم احساس می‌کنم.

بخش ششم: شجاعت و سخنوری، کلید تأثیرگذاری

یادم می‌آید روزهایی که از ویژگی‌های یک عالم دینی بزرگ سخن می‌گفتم. شجاعت، سخنوری زیبا، و مردم‌داری، سه عاملی بود که او را در قلب مردم جا داد. او در غربت، رجز می‌خواند و حرف‌هایش چنان زیبا بود که همه را مجذوب می‌کرد. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «عالم دینی باید شجاع باشد، باید سخن بگوید و باید با مردم یکی شود.» این ویژگی‌ها، او را از دیگران متمایز کرد.

اما گاهی نگرش‌های منفی، مانع این تأثیرگذاری می‌شوند. یادم می‌آید در مدرسه‌ای، طلبه‌ای حرف‌هایی علیه این عالم زد. آن‌قدر عصبانی شدم که ضربه‌ای به او زدم و عمامه‌اش افتاد. بعدها معلوم شد که او تحت تأثیر دیگران بود. این خاطره، به من آموخت که باید سوءتفاهم‌ها را با گفت‌وگو رفع کرد، نه با خشم.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب سال‌ها تأمل من در مسائل جامعه، علم دینی، و رابطه با مردم است. از دغدغه‌ام برای نظام‌مند کردن ازدواج تا نقدم بر ناکارآمدی نظام آموزشی دینی، همه از عشقم به اصلاح جامعه سرچشمه می‌گیرد. من باور دارم که عالم دینی باید مهندس جامعه باشد، دانشی تولید کند که گره از کار مردم بگشاید، و با مردم چنان صمیمی باشد که قلب آن‌ها را تسخیر کند. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در نقش ما به‌عنوان خدمتگزاران خدا و مردم.