متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 449

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از تجربه‌های زیسته‌ام، خاطراتی که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند و اکنون با دقتی بیشتر و نگاهی عمیق‌تر بازگو می‌شوند. این خاطرات، نه‌تنها شرح رویدادها، بلکه تأملاتی است در باب دین، علم، نظم، و زندگی انسانی که با صداقت و صمیمیت به رشته تحریر درآمده‌اند. هر بخش، پنجره‌ای است به سوی اندیشه‌ها و احساساتی که در مسیر زندگی‌ام شکل گرفته و مرا به آنچه امروز هستم، رهنمون شده است. در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم شما را به دنیای درونی‌ام دعوت کنم، جایی که معرفت، معنویت، و تجربه‌های انسانی درهم‌تنیده‌اند.

بخش اول: آرمان‌ها و آزمایش‌های جوانی

در جوانی، پیش از آنکه انقلاب اسلامی به پیروزی برسد، در دلم آتشی بود؛ باور داشتم اگر جهان را به دستم بسپارند، آن را به گونه‌ای دیگر می‌سازم. این آرمان‌گرایی، گاه مرا به رویاهایی بزرگ می‌برد. خیال می‌کردم اگر مسئولیتی به من دهند، چه‌ها که نمی‌کنم! اما این تنها یک خیال نبود. تصمیم گرفتم ایده‌هایم را در مقیاس‌های کوچک بیازمایم. در شهرهای کوچک، با گروه‌هایی اندک، افکارم را به بوته آزمایش گذاشتم. نتایج، شگفت‌انگیز بود؛ ایده‌هایم صددرصد جواب می‌داد. این تجربه به من آموخت که هر ایده‌ای پیش از اجرا باید در میدان عمل سنجیده شود، گویی که باید آن را در کوره تجربه گداخت تا خلوصش آشکار گردد.

این باور در من ریشه دواند که دین باید به‌گونه‌ای اجرا شود که در عمل نتیجه‌بخش باشد. اگر دینی که عرضه می‌کنیم، در زندگی مردم کارآمد نباشد، چه سود؟ دین، مانند نهری زلال است که باید به زندگی جان بخشد، نه آنکه در پیچ و خم‌های نظری گرفتار آید. اما این مسیر، بی‌چالش نبود. برخی از صاحبان قدرت، با ایده‌های نو به مخالفت برمی‌خاستند. این مقاومت‌ها، گاه مرا به تأمل وامی‌داشت که چگونه می‌توان این مخالفان را مدیریت کرد. آموختم که باید با هوشیاری و تدبیر، راهی یافت تا این موانع را از سر راه برداشت، گاه با گفت‌وگو و گاه با صبر و حوصله.

گاه می‌نشستم و عملکردم را مرور می‌کردم. از خود می‌پرسیدم: «تاکنون چه کرده‌ام؟ کجای کار کم آورده‌ام؟ کجا زیاده‌روی کرده‌ام؟» این خودارزیابی، مانند آینه‌ای بود که نقاط قوت و ضعفم را نشان می‌داد. باور دارم که بدون این تأمل، انسان مانند اسبی عصاری است که بی‌هدف می‌دود و جز خستگی، چیزی به دست نمی‌آورد. مطالعه بی‌پایان بدون عمل، مانند دویدن بی‌وقفه است که جز سرگیجه، نتیجه‌ای ندارد. دین و علم باید به عمل درآیند، وگرنه مانند کتابی خاک‌خورده در گوشه‌ای از کتابخانه، بی‌ثمر می‌مانند.

نقدی که همیشه بر نظام‌های آموزشی داشتم، این بود که نباید مانند مکتب‌خانه‌های قدیم، تنها به درس‌خواندن خلاصه شوند. آموزش باید کاربردی باشد، باید مهارت بیاموزد و انسان را برای زندگی آماده کند. این باور، ریشه در تجربه‌های زیسته‌ام دارد؛ تجربه‌هایی که مرا به این نتیجه رساند که علم، اگر به عمل نیاید، جز بار سنگین بر دوش انسان نیست.

بخش دوم: دیدار در کربلا و تأملات معنوی

یادم می‌آید در سفری به کربلا، تجربه‌ای شیرین و به‌یادماندنی داشتم که گویی در درس‌گفتارهایم تنها اشاره‌ای گذرا به آن کرده‌ام. در حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع)، ناگهان یکی از شاگردان قدیمی‌ام را دیدم. او که روزگاری در درس‌هایم شرکت می‌کرد، اکنون مرجعی بزرگ و رئیس حوزه علمیه کربلا شده بود. با دیدنم، با محبت به سمتم آمد و گفت: «حاج آقا، مرا می‌شناسید؟» پاسخ دادم: «آری، چهره‌ات آشناست، اما نامت را به یاد نمی‌آورم.» او با فروتنی و محبت، از گذشته‌ها یاد کرد و مرا به حوزه‌اش دعوت کرد.

وقتی به حوزه رفتم، با استقبالی گرم از سوی دویست تا سیصد طلبه روبه‌رو شدم. من که لباس ساده‌ای به تن داشتم – چفیه‌ای عربی و لباسی سبک – در میان آن جمع، احساس سبکی و راحتی می‌کردم. همیشه باور داشتم که سادگی در پوشش، انسان را به حقیقت نزدیک‌تر می‌کند. پس از دیدار، شاگردم از من خواست توصیه‌ای به او کنم. گفتم: «الحمدلله، تو در درس و تدریس موفق بوده‌ای، اما چیزی که برایم ارزشمند است، این است که هنوز روحیه طلبگی‌ات را حفظ کرده‌ای. تو آخوند نشده‌ای، همان طلبه ساده و بی‌تکلف مانده‌ای.» این برایم از هر موفقیت دیگری شیرین‌تر بود.

این دیدار، مرا به تأمل در معنای واقعی علم دینی واداشت. عالمی که خود را بزرگ‌تر از دیگران می‌بیند، از حقیقت علم دور شده است. فروتنی، گوهری است که عالم دینی را به خدا و مردم نزدیک‌تر می‌کند. این شاگرد، با دعوتم به حوزه و نشان‌دادنم به طلاب، نشان داد که هنوز همان قلب پاک و بی‌آلایش را دارد. این، برایم نشانه‌ای بود از تأثیرگذاری آموزش‌هایی که روزگاری به او عرضه کرده بودم.

در این مسیر، همیشه به دنبال آن بودم که دین را از بدمزگی خارج کنم. دین، مانند عسلی ناب است که گاه با خاک و غبار آلوده شده است. وظیفه ما نیست که دین را تغییر دهیم، بلکه باید این غبارها را بزداییم تا شیرینی و زیبایی آن هویدا شود. این باور، در تمام زندگی‌ام مرا هدایت کرده است.

اما در این میان، یک چیز همیشه مرا آزار داده است: خستگی. خستگی‌ای که از جوانی در وجودم لانه کرده بود. یادم می‌آید روزهایی که در قم، روزانه شانزده تا هفده درس تدریس می‌کردم. این حجم از کار، چنان فشاری بر جسم و روحم وارد کرد که گاه به پشت‌بام فیضیه می‌رفتم و از شدت خستگی، افکار تاریکی به ذهنم هجوم می‌آورد. خادمان حرم، نگرانم می‌شدند و می‌گفتند: «حاج آقا، اینجا چه می‌کنید؟» اما من تنها به دنبال لحظه‌ای آرامش بودم. این تجربه، به من آموخت که سلامت جسم و روان، از هر چیز دیگری مهم‌تر است.

گاهی با طنز به خودم یادآوری می‌کنم که اگر آب دهان مومن شفا باشد، چرا خودمان از آن استفاده نکنیم؟ این طنز، مرا به تأمل در باورهایمان وامی‌دارد. باید عقلانیت را در دین زنده نگه داریم و از خرافات دوری کنیم.

بخش سوم: نظم، کلید رهایی

یکی از درس‌های بزرگ زندگی‌ام، ارزش نظم بود. یادم می‌آید طلبه‌ای را که عارفی بی‌تکلف بود. روزی در خیابان، موتوری به او برخورد و او را زمین زد. راننده هراسان شد، اما آن طلبه با آرامش گفت: «برو، نگران نباش، ما اینجاییم.» این سادگی و بی‌تکلفی، مرا به شگفتی واداشت. او حتی نان خشک و نرم را با لذت می‌خورد و می‌گفت: «هر کدام مزه‌ای دارد.» این قناعت و رضایت، مرا به یاد ارزش‌های والای زندگی دینی انداخت.

اما یک چیز در او مرا آزار می‌داد: بی‌نظمی. او با همه خوبی‌هایش، نظمی در زندگی نداشت. باور دارم که نظم، انسان را به ظرفیت‌های بی‌کران می‌رساند. انسانی که نظم ندارد، مانند حیوانی است که اراده‌ای برای هدایت خود ندارد. نود درصد امکانات انسان بی‌نظم، به هدر می‌رود. اما انسانی که نظم را در زندگی‌اش جاری کند، مانند ساعتی مچی است که بی‌وقفه و دقیق کار می‌کند.

در کودکی، خودم را به نظم عادت داده بودم. ساعت زنگ‌دارم را کوک می‌کردم تا سر ساعت بیدار شوم. حتی دو دقیقه تأخیر را نشانه بی‌نظمی می‌دانستم. یادم می‌آید آن‌قدر به ساعت‌ها سخت می‌گرفتم که چندین ساعت را خراب کردم! این نظم، مانند جریانی بود که مرا در مسیر درست هدایت می‌کرد. انسان منظم، نمی‌تواند برنامه‌اش را به‌راحتی تغییر دهد، زیرا راندمانش کاهش می‌یابد. اما انسان بی‌نظم، همه چیز را بدون برنامه انجام می‌دهد و نتیجه، جز آشوب و هدررفت نیست.

این درس‌ها، از تجربه‌های زیسته‌ام برآمده‌اند. نظم، مانند نخی است که دانه‌های زندگی را به هم می‌دوزد و از پراکندگی بازمی‌دارد. بدون نظم، انسان نمی‌تواند به رشد کامل برسد، مانند گیاهی که بدون آب و خاک، پژمرده می‌شود.

جمع‌بندی

این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، روایت‌هایی هستند از مسیر زندگی‌ام؛ مسیری پر از آرمان‌ها، تجربه‌ها، و درس‌های آموخته‌شده. از جوانی پرشور که خیال تغییر جهان را در سر داشتم، تا دیدارهایی که مرا به تأمل در معنای واقعی علم و دین واداشت، و تأملاتی که مرا به ارزش نظم و سادگی رهنمون کرد. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در زندگی، دین، و انسانیت. باور دارم که دین باید شیرین و کارآمد باشد، علم باید به عمل درآید، و زندگی باید با نظم و فروتنی پیش رود. این مجموعه، نه‌تنها شرح گذشته‌ام، بلکه چراغی است برای آینده، تا شاید دیگران نیز در این مسیر، گامی به سوی حقیقت بردارند.

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
بگو: همانا نماز من و عبادات من و زندگى و مرگ من براى خدا پروردگار جهانیان است. (قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۶۲)