متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 451

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از خاطراتی که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان کرده‌ام. اکنون اما، فرصتی دست داده تا این خاطرات را با جزئیات بیشتری بازگو کنم، گویی بار دیگر در لحظه‌های زندگی‌ام قدم می‌زنم. هر خاطره، تکه‌ای از تجربه‌های معنوی، علمی و عرفانی من است که با شما به اشتراک می‌گذارم تا شاید نوری بر مسیرتان بتاباند. این گفتگوها، صمیمی و از دل برآمده‌اند، با این امید که شما را به تأمل در زندگی، علم و معرفت دعوت کنند.

بخش اول: چالش‌های سلوک عرفانی

یادم می‌آید در جوانی، وقتی هنوز ده یا پانزده سال داشتم، با عارفی آشنا شدم که از او درس‌های بسیاری آموختم. او مردی بود که نه آخوند بود و نه ملا، اما در سلوک عرفانی، گویی به قله‌هایی رسیده بود که دیگران در حسرتش بودند. یک روز به من گفت: «بیا، دست همت بزن!» منظورش نوعی تمرین معنوی بود که عارفان به آن «دست همت» می‌گفتند. خندیدم و گفتم: «مشکل من دست نیست، مشکلم این است که وقتی بالا می‌روم، پایین آمدن برایم سخت است!» او خنده‌ای کرد و گفت: «پس تو از آن‌هایی هستی که باید یاد بگیرند چگونه بال‌هایشان را جمع کنند.» این خاطره، همیشه برایم یادآور دشواری‌های سلوک عرفانی است. حتی پیامبر اکرم (ص) در برخی حالات معنوی، برای بازگشت به زندگی روزمره با چالش روبه‌رو بودند. عارف باید میان آسمان معرفت و زمین زندگی، تعادل برقرار کند.

آن عارف، یک‌بار توصیه عجیبی کرد. گفت: «یک خرده حشیش بکش، این آدم را می‌برد بالا!» با تعجب نگاهش کردم و گفتم: «من که مشکلی برای بالا رفتن ندارم، مشکلم پایین آمدن است!» او می‌خندید و من در دلم به این فکر می‌کردم که چرا برخی عرفا به چنین راه‌هایی روی می‌آورند. بعدها دریافتم که برخی دراویش از حشیش استفاده می‌کنند تا به حالات معنوی برسند، اما این روش، عوارضی دارد. بی‌خیالی و سستی که از آن می‌آید، روح را از اراده خالی می‌کند. عرفان حقیقی، به تمرین و اراده نیاز دارد، نه به میان‌برهای ناسالم.

گاهی برایم قلیان کشیدن جالب بود، نه به خاطر دودش که هیچ‌گاه به آن علاقه نداشتم، بلکه به خاطر صدایش. ناله قلیان، سوز قلیان، درد قلیان، قد قلیان… این‌ها برایم جذابیت داشت. تفریحی ساده بود، مثل نوایی که از دل فرهنگمان برمی‌خاست. اما حتی این تفریح ساده هم، اگر بی‌تعادل باشد، می‌تواند آدم را از مسیر اصلی دور کند.

یک‌بار به این فکر افتادم که چطور می‌شود یک خروار نوشته را روی یک سی‌دی جا داد، اما برای بالا رفتن در سلوک، به انرژی بی‌کرانی نیاز است. ذخیره اطلاعات مادی، ساده است، اما ذخیره انرژی معنوی، کاری است که روح و جسم را به چالش می‌کشد. عارفان برای رسیدن به قله‌های معرفت، باید از منبعی بی‌کران نیرو بگیرند، وگرنه در میانه راه، جسم و روحشان فرسوده می‌شود.

در این میان، سخن امیرالمؤمنین (ع) همیشه در گوشم طنین‌انداز است که فرمودند: «لَا بِقُوَّةٍ جِسْمَانِیَّةٍ» (نهج‌البلاغه). یعنی قوت عارفان، نه از جسم، که از رحمان است. محبوبین الهی، با عنایت خداوند، از انرژی جسمانی بی‌نیازند. آن‌ها به نیرویی دست می‌یابند که فراتر از محدودیت‌های مادی است. اما انسان عادی، با نیمی ساعت کم‌خوابی، خمار می‌شود؛ با یک وعده غذا نخوردن، معده‌اش قار و قور می‌کند. این ضعف‌ها، نشان می‌دهد که بدون تمرین، جسم و روح ما شکننده است، مثل خشتی که با یک ضربه می‌پاشد.

به یاد دارم که همیشه به خودم می‌گفتم باید تولید انرژی‌ام را بالا ببرم. مثل خشتی نباشم که با هر فشاری فرو می‌ریزد. باید کار کرد، تمرین کرد، تا جسم و روح عادت کند به مولد بودن. اگر آدمی این تعادل را نیابد، زود خسته می‌شود، زود از پا درمی‌آید. باید تولید و مصرف انرژی را متعادل کرد، وگرنه فرسودگی در کمین است.

بخش دوم: نقد علم‌آموزی و تلاش علمی

یک روز به دیدار عالمی رفتم که خیالم راحت بود از فضل و دانشش. اما وقتی کتاب‌هایش را دیدم، جا خوردم. شرح‌های فارسی ساده، مطالب پراکنده و بی‌عمقی که روی میز ولو بود. با خودم گفتم: «این همان عالمی است که فکر می‌کردم قله دانش است؟» او فقط کپی می‌کرد، نه اینکه خودش چیزی بیافریند. این تجربه، تلنگری بود برایم. عالم واقعی، باید مولد باشد، نه اینکه فقط از دیگران نقل کند. باید مثل چشمه‌ای باشد که از درونش دانش می‌جوشد، نه مثل کوزه‌ای که فقط آب دیگران را نگه می‌دارد.

در مدرسه فیضیه، شب‌ها بیدار می‌ماندم. گاهی فقط نیم ساعت یا سه‌ربع خوابم می‌برد، اما باز سر ساعت بیدار می‌شدم. مطالعه می‌کردم، عبادت می‌کردم. طلبه‌ای بود که او هم شب‌ها بیدار بود، اما قلیان می‌کشید و تا ظهر می‌خوابید. من تعجب می‌کردم که چرا این‌قدر می‌خوابد. فیضیه آن روزها، پر از طلبه‌هایی بود که یا مطالعه می‌کردند، یا نماز می‌خواندند، یا می‌خوابیدند. اما من باور داشتم که با نظم و تلاش، حتی با کمترین خواب، می‌شود کارهای بزرگی کرد.

یک ماه رمضان، تجربه‌ای عجیب داشتم. تمام 24 ساعت را به عبادت و مطالعه می‌گذراندم. صبح که نماز می‌خواندم، تا ظهر مشغول بودم. بعد از نماز ظهر، باز ادامه می‌دادم تا صبح. فقط چهار، پنج دقیقه به حرم می‌رفتم، زیارتی کوتاه می‌کردم و برمی‌گشتم. نه خسته می‌شدم، نه خوابم می‌گرفت. انگار اراده‌ام، جسمم را از محدودیت‌ها آزاد کرده بود. این تجربه، به من آموخت که انسان با تمرکز و اراده، می‌تواند فراتر از تصور عمل کند.

باز هم به کلام امیرالمؤمنین (ع) پناه می‌برم که فرمودند: «فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا» (نهج‌البلاغه). یعنی بهترین انسان‌ها، جادارترین آنهاست. انسانی که ظرفیتش را بالا ببرد، مثل ظرف بزرگی است که می‌تواند علم و معرفت را در خود جای دهد. باید تمرین کرد تا این ظرفیت را ساخت.

یک‌بار به فکرم رسید که چرا برخی در علم دینی، این‌قدر بی‌برنامه‌اند؟ مثلاً تعطیلی‌های طولانی در حوزه‌ها، وقت طلاب را هدر می‌دهد. بیست روز تعطیلی، بدون برنامه، فقط به بی‌نظمی می‌انجامد. باید برنامه‌ریزی کرد، باید به طلاب آموخت که چگونه وقتشان را مدیریت کنند. علم دینی، نظم می‌خواهد، نه بی‌برنامگی.

بخش سوم: جوانی روح و تولید انرژی

وقتی بچه بودم، منبری‌ها شعری برای حبیب بن مظاهر می‌خواندند که هنوز در خاطرم مانده: «من اگر پیرم ولی مغز جوان دارم هنوز / آرزوی عشق‌بازی در جهان دارم هنوز.» این شعر، برایم نماد جوانی روح بود. عالمان دینی را می‌دیدم که در نود، صد یا حتی صد و ده سالگی، هنوز با نشاط بودند. عبادت، مطالعه و قرآن‌خوانی، آن‌ها را جوان نگه می‌داشت. شایعه‌ای شنیدم که برخی می‌گفتند این عالمان، قلب و کلیه جوانان را پیوند می‌زنند تا عمر طولانی کنند! خنده‌ام گرفت. مگر قلب منور عالمی که سال‌ها قرآن خوانده، با قلب جوانی خام قابل مقایسه است؟ این قلب، نورانی است، نه گوشتکوب!

یک‌بار شنیدم کسی کتاب حجاب یکی از عالمان بزرگ را نقد می‌کرد، اما نقدش چنان بی‌منطق بود که فقط خنده‌ام گرفت. نقد باید علمی باشد، نه تخریب. این تجربه به من آموخت که علم دینی، نیاز به نقدهای دقیق و منطقی دارد، نه حرف‌های بی‌پایه.

به پهلوانان و قهرمانان فکر کنید. آن‌ها در بیست، سی سال، به اندازه پانصد سال انرژی مصرف می‌کنند. اما برخی ورزشکاران، مثل فوتبالیست‌هایی که سبک زندگی درستی ندارند، حتی نمی‌توانند نود دقیقه بدوند. این نشان می‌دهد که بدون تمرین و نظم، استعداد هم به هدر می‌رود.

در تاریخ، زنانی بودند که گیسوانشان از قدشان بلندتر بود. دو متر مو، باورکردنی نیست، اما من دیده‌ام. این‌ها نتیجه تمرین و مراقبت بود. مثل عارفی که می‌تواند صد برابر این انرژی تولید کند. عارف، با اراده‌اش، از هر محدودیتی فراتر می‌رود. حتی شنیده‌ام در دنیا مسابقاتی برای گیس‌دوانی دارند! این‌ها همه نشان می‌دهد که انسان، با تمرین، می‌تواند شگفتی بیافریند.

من همیشه به خودم می‌گویم باید تولید و مصرف انرژی‌ام را چک کنم. هر هفته، ببینم کجا بهتر شدم، کجا ضعیف بودم. غذا بود؟ برنامه بود؟ اراده بود؟ این چکاپ، آدم را متخصص خودش می‌کند. باید مثل آهن چدن شد، نه مثل خشت که با یک ضربه فرو می‌ریزد.

جمع‌بندی

این گفتگوها، روایت‌هایی از زندگی من است که در آن‌ها، از سلوک عرفانی تا علم‌آموزی و تولید انرژی سخن گفتم. هر خاطره، درسی بود که آموختم و حالا با شما در میان می‌گذارم. علم دینی، نظم می‌خواهد، اراده می‌خواهد، تعادل می‌خواهد. باید مثل چشمه‌ای بود که از درون می‌جوشد، نه مثل کوزه‌ای که فقط پر می‌شود. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در زندگی و معرفت دعوت کند و نوری باشد بر مسیرتان.