متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 473

این روایت‌ها، شرح تفصیلی خاطراتی است که شاید به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم به آن‌ها اشاره کرده‌ام. هر لحظه از این خاطرات، آیینه‌ای است از تأملاتم در مسیر علم، فرهنگ، و معنویت، که با زبانی صمیمی و از عمق وجود برای شما بازگو می‌کنم. همراه من باشید تا به دنیایی از تجربه‌ها و درس‌هایی سفر کنیم که ریشه در تعهد به حقیقت و خدمت به جامعه دارد.

بخش اول: علم، قدرت و تجربه

سال‌ها تجربه به من آموخت که نقش عالم و مبلغ نباید درهم‌آمیزد. عالم در جست‌وجوی حقیقت است، درحالی‌که مبلغ، پیام‌آور معارف. اگر این دو نقش یکی شوند، گویی نان‌پزی نان کپک‌زده دیگران را داغ کند و بفروشد. چنین کاری نه‌تنها اصالت علم را خدشه‌دار می‌کند، بلکه تبلیغ را نیز به تکرار بی‌روح فرو می‌کاهد. علم دینی باید ریشه در تحقیق و ژرف‌نگری داشته باشد، نه بازتولید سخنان کهنه.

روزی در جمع شاگردانم، سخن از رابطه قدرت و رأی به میان آمد. به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره کردم: لَا رَأْيَ لِمَنْ لَا يُطَاعُ، یعنی «کسی که فرمانش اطاعت نشود، رأیش ارزشی ندارد». تجربه‌ام نشان داده که رأی بدون پشتوانه قدرت، مانند بادی است که در کویر می‌وزد و اثری بر جای نمی‌گذارد. شاگردی گفت: «حاج‌آقا، قدرت از رأی بالاتر است.» پاسخ دادم: «آری، قدرت است که رأی را به ثمر می‌رساند.»

در ادامه، به این حقیقت رسیدم که علم، هرچند گران‌قدر، بدون پشتوانه مالی ناکارآمد است. روزگاری باور داشتم علم به‌تنهایی کافی است، اما تجربه‌ام نشان داد: «قدر مرد به علم است و قدر علم به مال.» علم بدون منابع مالی، مانند دانه‌ای است که در خاک خشک کاشته شود؛ نمی‌روید و ثمر نمی‌دهد. این واقعیت را در سال‌های تدریسم بارها آزمودم، وقتی ایده‌هایم برای اجرا نیازمند پشتیبانی مالی بود.

از سوی دیگر، علم باید با تجربه درآمیزد. مهندسی بدون آزمون عملی، به بافتن هندسه‌های بی‌فایده می‌ماند. گویی کسی اعداد را بشمارد—شش گردو، چهار پیاز، دو سیب‌زمینی—اما به کاری نیاید. علم زمانی ارزشمند است که در میدان عمل آزموده شود. اگر مهندسی با تجربه همراه شود، دانش کاربردی می‌شود و به تحول جامعه می‌انجامد. هر دانشی که به عمل نیاید، چون خیالی است که در ذهن محو می‌شود.

بخش دوم: جوانی نابغه و تأثیر ماندگار

یادم می‌آید جوانی بود، نابغه‌ای که در خانواده‌ای با پیشینه عرفانی رشد کرده بود. عمو و پدرخانمش مرشد بودند، اما او از حرف‌های تکراری خسته شده بود و تشنه حقیقت. وقتی به جلسات درسم آمد، چنان شیفته معارف شد که گویی روحش جان تازه‌ای گرفت. سی‌چهل طلبه کرمانی همراهش بودند، و او آن‌ها را به دنیای جدیدی از اندیشه برد.

این جوان چنان از سخنانم تأثیر گرفته بود که حتی در گفت‌وگوهای روزمره‌اش، از من نقل می‌کرد. خواهرش می‌گفت: «حاج‌آقا، او حتی در جاده، کنار دستشویی عمومی، با کسی که یک تومان می‌گرفت، دو کلمه حرف می‌زد و یکی‌اش از شما بود!» این شور و اشتیاق، معارف مرا در میان طلاب و خانواده‌اش زنده کرد. او اندیشه‌هایم را چنان درونی کرده بود که گویی همه آن‌ها شاگرد مستقیم من بودند.

وقتی این جوان درگذشت، در وصیت‌نامه‌اش نوشته بود که من بر پیکرش نماز بخوانم. به کرمان رفتم، اما ظاهر ساده‌ام با توصیف‌های او از من جور درنمی‌آمد. مردم انتظار عالمی با تشریفات داشتند، اما من با یک ساک ساده از هواپیما پیاده شدم. شگفت‌زده شدند، گویی به قیافه‌ام شک کردند! یادم آمد که یکی از عالمان دینی گفته بود: «بزرگ، آن نیست که ظاهرش عظیم باشد.» در خانقاه، با دراویش نشستم و گفتم: «ما درویش نیستیم، اما با دراویش مشکلی نداریم.» این تعامل، دل‌هایشان را گشود.

آن روزها، در میان نخبگان و افراد قوی، راحت‌تر بودم. تجربه‌ام نشان داده که آدم‌های قوی را آسان‌تر می‌توان هدایت کرد تا ضعیفان. نخبگان، با ذهن باز و ظرفیت بالا، آماده پذیرش معارف عمیق‌اند. در کرمان، وقتی مردم به آزمایش من آمدند، با صراحت و بدون تعارف سخن گفتم. پدر آن جوان، که خود مرشد خانقاه بود، به دخترش گفت: «هرچه حاج‌آقا می‌گوید گوش کن، نه حرف من را!» این تأثیر، مرهون همان جوان بود که با شور خود، دیگران را به سوی من کشاند.

بخش سوم: علم دینی و تحول اجتماعی

یکی از عالمان دینی گفته بود: «اگر اسلام سیلی بخورد، به‌سادگی برنمی‌خیزد.» این سخن مرا به فکر فرو برد. علم دینی باید به قدرت تبدیل شود تا در برابر تهدیدات بایستد. ما باید نسلی تربیت کنیم که علم را به عمل بدل کند. مانند بادبادکی که بلند کردنش دشوار است، اما وقتی به هوا رفت، خود پیش می‌رود. حرکت‌های اجتماعی نیز چنین‌اند؛ آغازشان سخت است، اما اگر تثبیت شوند، پایدار می‌مانند.

در گذشته، برخی مفهوم اعلمیت را به‌گونه‌ای به کار می‌بردند که گویی معیاری روشن دارد. من اما می‌پرسیدم: «اعلم یعنی چه؟» اگر عالمی عادل باشد، تقلید از او جایز است، اما تغییر مرجع بدون دلیل، نادرست. روزگاری در مسجدی در تهران، ظهرها سخن می‌گفتم. مردم می‌پرسیدند: «از که تقلید کنیم؟» می‌گفتم: «اگر از کسی تقلید می‌کنید، تغییرش ندهید، اما اگر تقلیدی ندارید، از عالمی عادل پیروی کنید.» این سخن، در آن روزگار که برخی عالمان را برتر می‌شمردند، جسورانه بود.

بخش چهارم: سنت، تجدد و چالش‌های علم دینی

از زمان ناصرالدین‌شاه، علما با آموزش مدرن مخالف بودند. می‌گفتند این مدارس، دین را براندازی می‌کنند. برخی حتی آن را حرام می‌دانستند، از ترس اینکه مردم دیگر به حرفشان گوش ندهند. این مقاومت، به کاهش سطح علمی حوزه‌ها انجامید. روزگاری شیخ انصاری، با مهارت در اجتهاد، چون ستاره‌ای می‌درخشید، اما امروز، سطح علمی برخی عالمان چنان نیست. علم دینی باید پویا باشد، نه گرفتار در تکرار.

بخش پنجم: اعتماد به مردم و شناخت جامعه

شبی در سنندج، تصمیم گرفتم در پارکی بزرگ بخوابم. همراهانم هشدار دادند که خطرناک است، اما گفتم: «می‌خواهم ببینم کی مرا می‌کشد!» پتویی پهن کردم، در بلندترین نقطه پارک نشستم تا همه مرا ببینند. صبح که بیدار شدم، دیدم هیچ‌کس به من آسیبی نرسانده. مردم عادی، حتی در مناطق حساس، به عالمان آسیب نمی‌زنند. مشکلات، اغلب از سوءتفاهمات یا مسائل شخصی است.

در همان سفر، با مردم گفت‌وگو کردم. در بازار، از کاسبان پرسیدم: «چرا کله‌هایتان صاف است؟» خندیدند و گفتند: «از نحوه خواباندن بچه‌هاست!» این گفت‌وگوها نشانم داد که مردم چقدر مظلوم‌اند و چه نیازهایی دارند. عالمان باید مردم را بشناسند. بدون مردم‌شناسی، نمی‌توان به جامعه خدمت کرد. روزی در چلوکبابی، گوشی‌ام را برای شارژ دادم. صاحب مغازه آن را در دخل قفل کرد و رفت. با شاه‌کلید، دخل را باز کردم، پر از پول و چک بود، اما چیزی برنداشتم. صاحبش شگفت‌زده شد و گفت: «چطور این کار را کردی؟» گفتم: «کلید داشتم!» این اعتماد، دلش را برد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تأمل و تجربه در مسیر علم و خدمت به جامعه. از تفکیک نقش عالم و مبلغ تا ضرورت تبدیل علم به قدرت، از تأثیر شاگردی نابغه تا اعتماد به مردم، هر خاطره درس‌هایی عمیق دارد. علم دینی باید کاربردی، پویا و ریشه‌دار در تجربه باشد. عالمان باید با مردم زیست کنند، نیازهایشان را بشناسند و با سادگی و صداقت، راه تحول را هموار کنند. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسئولیت ما برای ساختن جامعه‌ای عادلانه و آگاه.