متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۴۹۰)

این مجموعه، بازتابی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. آنچه در ادامه می‌آید، شرحی است صمیمی و عمیق از تأملاتم درباره علم دینی، انتظار، مأثورات شیعی و ضرورت‌های اصلاح در مسیر معرفت و معنویت. این خاطرات، نه‌تنها روایت تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌های عالمان دینی و جایگاه فرهنگ شیعی در جهان امروز.

بخش اول: تفاوت در جهان‌بینی عالمان دینی

سال‌ها پیش، در ایام جوانی و تحصیل، شاهد بودم که دو عالم دینی، هر دو از یک دیار و شاگرد یک استاد، در برابر مسائل حوزه و طلاب، رویکردهایی متفاوت داشتند. یکی از آن‌ها، چنان نگران آسیب به طلاب بود که گویی هر ضربه‌ای به آن‌ها، به جان خودش وارد می‌شد. این نگرانی، از تقوای عمیق او نشئت می‌گرفت؛ گویی هر خطایی در حق طلاب را به خود نسبت می‌داد. دیگری اما، نگاهی کلان‌تر داشت. او معتقد بود که اگر در راه خدا، حتی به قیمت جان و خون، گامی برداشته شود، خیر و برکت در پی خواهد داشت.

این تفاوت، مرا به تأمل واداشت که چگونه فقدان نگاهی فلسفی می‌تواند درک ما از دین و مسئولیت‌هایمان را محدود کند. عالمی که جهان‌بینی فلسفی ندارد، گاه در جزئیات گرفتار می‌شود و از دیدن افق‌های وسیع‌تر بازمی‌ماند.

بخش دوم: انتظار، سوز و فراق

انتظار، برای من، نه‌صرفاً یک مفهوم، بلکه حالتی است که قلب را در بر می‌گیرد. گویی والدینی هستیم که فرزندمان غایب است. شب می‌رسد، صبح می‌شود، و او هنوز نیامده. دلمان می‌سوزد، اشک می‌ریزیم و در فراقش بی‌قراریم. انتظار امام زمان (عج) نیز چنین است؛ باید با سوز، با عمل و با حسرت همراه باشد. هر صبح جمعه، در مسجد یا مهدیه، گرد هم می‌آییم، به یکدیگر نگاه می‌کنیم و می‌گوییم: «آقا نیامد. تا کی باید صبر کنیم؟»

در این میان، برخی به ما طعنه می‌زنند و می‌گویند: «اگر قرار بود بیاید، تا حالا آمده بود.» اما ما، با یقین به ظهور، منتظر آن روزیم که عالم به نور وجودش منور شود. در قرآن کریم آمده است: وَلَكِنْ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (انعام: ۱۱۱)؛ «ولی بیشترشان نمی‌دانند.» این آیه، نادانی کسانی را نشان می‌دهد که به فرهنگ انتظار طعنه می‌زنند.

ما در این انتظار، به جمال اهل بیت (ع) می‌نگریم و با سلام به صاحب الزمان، دعا می‌کنیم: السَّلامُ عَلَيْكَ يَا صَاحِبَ الزَّمَانِ و اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ وَنَدْعُوكَ. دعا، راهی است برای رفع گرفتاری‌ها و التیام دردهای مردم، از بیماری و قرض تا بیکاری و آرزوهای جوانان.

بخش سوم: حکمت الهی در قرآن و روش حکومتی امام زمان (عج)

قرآن کریم، گنجینه‌ای است که خداوند با ظرافتی بی‌نظیر، مفاهیم عمیق را در قالب آیاتی ساده و عادی بیان کرده است تا هم دشمنان حساس نشوند و هم پیامش جاودانه بماند. به عنوان مثال، در آیه‌ای می‌خوانیم: أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ (احزاب: ۳۳)؛ «خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند.» یا در جای دیگر: بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (هود: ۸۶)؛ «آنچه خدا باقی گذاشته برای شما بهتر است، اگر مؤمن باشید.» این آیات، به جایگاه اهل بیت (ع) و نقش بقیه‌الله در هدایت مؤمنان اشاره دارند.

اما روش حکومتی امام زمان (عج) چیست؟ در آیه‌ای دیگر می‌خوانیم: مَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (هود: ۸۶)؛ «من بر شما نگهبان نیستم.» این آیه نشان می‌دهد که حرکت ایشان، فکری و فرهنگی است، نه تحمیلی یا خشن. در روایتی آمده است: «جَمَعَ اللَّهُ عُقُولَ الْعِبَادِ»؛ خداوند عقل‌های پراکنده مردم را جمع می‌کند. در زمان ظهور، ابرها کنار می‌روند، چشم‌ها روشن می‌شود و عقل‌ها به هم پیوند می‌خورد. این تحول فکری، جامعه را آماده پذیرش حضرت می‌کند، نه با اجبار، بلکه با رشد و آگاهی.

بخش چهارم: ظرفیت‌های علمی مأثورات شیعی

دعای کمیل، برای من، نه‌تنها یک دعا، بلکه دریایی از معرفت است. بارها توصیه کرده‌ام که این دعا را یک‌باره نخوانید؛ پنج یا شش شب‌جمعه به آن بپردازید، تا عمق معانی‌اش را دریابید. این دعا، قواعدی فلسفی، روان‌شناختی، اعتقادی و اجتماعی در خود دارد که اگر استخراج شوند، می‌توانند دانش بشری را غنی کنند. مأثورات شیعی، از دعاها تا احادیث، گنجینه‌ای هستند که دنیا تشنه آن‌هاست. اگر ما این ظرفیت‌ها را قانونمند کنیم، حتی اروپا و آمریکا از آن استقبال خواهند کرد.

با این حال، افسوس که از ۲۶۰ سال حضور معصومان در میان شیعیان، به قدر کافی بهره نبرده‌ایم. این فرصت، می‌توانست دنیا را متحول کند. شیعیان باید با مهربانی، عطوفت، ادب و خردمندی شناخته شوند؛ چنان‌که وقتی کسی ما را می‌بیند، بگوید: «این شیعه است، از مهربانی و منطقش پیداست.»

بخش پنجم: وارستگی و تزکیه نفس

روزی از حاجی سبزواری شنیدم که با وجود حکمت و علمش، به کرمان رفت و به شستن پاشوره‌ها پرداخت. این کار، نه از سر شطحیات بود، نه ریاضت‌های عجیب. او می‌خواست نفسش را در غربت تزکیه کند. می‌دانست اگر در سبزوار بر منبر بنشیند، شاید غرور و آقایی در وجودش ریشه بدواند. پس به غربت رفت تا حسابش را با خودش صاف کند. این وارستگی، مرا به یاد این حقیقت انداخت که پیش از هر مسئولیت دینی، باید نفس را پاک کرد.

بخش ششم: ضرورت استانداردسازی علم دینی

وضعیت علم دینی، امروز مرا نگران می‌کند. فقدان نظارت و استاندارد، آن را به دلبخواهی کشانده است. برخی طلاب، به جای علم‌آموزی، به روضه‌خوانی یا زیارت مداوم مشغول‌اند؛ گویی تنبلی را با دینداری اشتباه گرفته‌اند. برخی دیگر، با ادعاهای عرفانی و کرامت‌سازی، جایگاه علم را تضعیف می‌کنند. علم دینی، نیازمند نظامی منضبط و استاندارد است تا از این آشفتگی رهایی یابد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، تأملاتی است از عمق وجودم درباره علم، معنویت و مسئولیت‌هایمان در برابر دین و جامعه. از تفاوت جهان‌بینی عالمان دینی تا انتظار فعال و سوزناک، از ظرفیت‌های علمی مأثورات شیعی تا ضرورت تزکیه نفس و اصلاح علم دینی، همه این‌ها دعوتی است به بازاندیشی در مسیرمان. امیدوارم این خاطرات، نه‌تنها روایتی از گذشته، بلکه چراغی برای آینده باشند.