متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 502

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از زندگی و تأملات من، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، بازتاب تجربه‌های زیسته‌ای است که در مسیر علم‌آموزی، سلوک معنوی و مسئولیت اجتماعی شکل گرفته‌اند. هر روایت، دریچه‌ای است به سوی اندیشه‌ها و احساساتی که در لحظه‌های زندگی‌ام رخ داده‌اند، و اکنون با زبانی صمیمی و در عین حال عمیق، برای شما بازگو می‌شوند. هدفم این است که شما را به دنیای این تجربه‌ها ببرم، جایی که معرفت، معنویت و تعهد به خدمت به دیگران، در هر لحظه جاری است.

بخش اول: کار شرافتمندانه و مدیریت حکیمانه

روزی مردی نزدم آمد و گفت: «بیچاره‌ام، کاری ندارم، به من کمک کن.» به او گفتم: «می‌خواهی کار کنی؟» پاسخ داد: «آری، آماده‌ام.» گفتم: «فردا صبح بیا، کاری برایت دارم.» روز بعد، مشتی سنگ به او نشان دادم، از همان قلوه‌سنگ‌هایی که در گذشته برای ساخت دیوارها به کار می‌رفت. گفتم: «این سنگ‌ها جای خوبی ندارند، با دقت یکی‌یکی آن‌ها را به گوشه حیاط ببر.» سنگ‌ها سنگین بودند و او چند روز مشغول این کار شد. وقتی کارش تمام شد، گفت: «حاج‌آقا، کار تمام شد.» به او گفتم: «حالا این سنگ‌ها را از آن گوشه به جای دیگری ببر.» او با تعجب پرسید: «این چه کاری است؟ آیا می‌خواهید مردم را اذیت کنید؟»

به او توضیح دادم که این کار، نه برای آزار، بلکه برای آموزش است. اگر به او پول می‌دادم، شاید به گدایی عادت می‌کرد، اما این کار شرافتمندانه، به او نظم و مهارت آموخت. این تجربه، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم انداخت: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى (نجم: 39)؛ برای انسان جز آنچه کوشیده، نیست. این کار ساده، ظاهراً بی‌فایده بود، اما در باطن، درس نظم و مسئولیت‌پذیری داشت، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ (دخان: 38)؛ آسمان‌ها و زمین را به بازیچه نیافریدیم.

در خاطره‌ای دیگر، شنیدم که مردی ثروتمند برای سفر حج، گروهی را استخدام کرده بود تا به او خدمت کنند: یکی آب به افتابه‌اش می‌ریخت، دیگری او را باد می‌زد. همه او را فردی خودنما می‌دیدند که برای پز دادن چنین کرده است. اما در راه، وقتی راهزنان به قافله حمله کردند، همین مرد که به ظاهر ضعیف و خوش‌گذران بود، شمشیر کشید و همه را تار و مار کرد. او بعدها گفت: «می‌خواستم گروهی را به حج ببرم، اما نه به‌عنوان گدا، بلکه با کار شرافتمندانه.» این حکایت، مرا به یاد آیه‌ای دیگر انداخت: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (انفال: 60)؛ هر چه در توان دارید از نیرو آماده کنید. مدیریت او، نه خودنمایی، بلکه خدمت به دیگران بود.

این دو حکایت، مرا به تأمل در مدیریت حکیمانه واداشت. مدیریت، نه فقط انجام کار، بلکه واگذاری آن به دیگران برای یادگیری و توانمندسازی است. چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ (آل‌عمران: 159)؛ در کارها با آن‌ها مشورت کن. عالمان دینی نیز چنین‌اند؛ آن‌ها با واگذاری مسئولیت‌ها، حتی اگر خطایی رخ دهد، به جامعه می‌آموزند که خودشان کار کنند و رشد یابند. این درس را از عالمان بزرگ آموختم که به جای دخالت در جزئیات، به دیگران فرصت یادگیری می‌دادند، حتی اگر این یادگیری با خطا همراه بود.

بخش دوم: خودکفایی و ساده‌زیستی

شبی که پدر و مادرم به مهمانی رفته بودند و من تنها بودم، تصمیم گرفتم خودم غذا بپزم. کودکی بودم، اما فکر کردم نباید ناتوان باشم. قابلمه را گذاشتم، برنج را پاک کردم و آب ریختم. دیده بودم مادرم چگونه آشپزی می‌کند. ایستادم بالای سر قابلمه، اما هر بار که آبش کم می‌شد، لیوانی آب اضافه کردم. چند بار این کار را تکرار کردم تا برنج به شله‌زرد تبدیل شد! خندیدم به خودم، اما این تجربه، درس خودکفایی به من داد. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (طلاق: 2)؛ هر که از خدا بترسد، برای او راه خروجی قرار می‌دهد.

در روزگار طلبگی، زندگی ساده بود. گاهی نان خشک و ترشی تنها غذایمان بود. هفته‌ها با همین‌ها سر کردیم، اما یک بار سردرد شدیدی گرفتم. فکر کردم باید به پزشک بروم، اما در راه، ناگهان به ذهنم رسید که شاید این سردرد از تغذیه ناسالم است. به یکی از طلاب گفتم: «برو گوشت چرخ‌کرده و نان تازه بگیر.» گوشت را تفت دادیم و با نان خوردیم. به یک ساعت نکشید که سردردم برطرف شد. این تجربه، مرا به یاد آیه‌ای انداخت: كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا (مؤمنون: 51)؛ از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید.

زندگی طلبگی، پر از قناعت بود. گاهی کتاب‌ها را زیر سرم می‌گذاشتم به جای بالش. یک بار در خانه‌ای اجاره‌ای، همه چیز را جمع کردیم، جز یک الک ترشی که غذایمان شد. این سادگی، تمرکزم را بر علم‌آموزی نگه می‌داشت. قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ (بقره: 165)؛ کسانی که ایمان آوردند، محبتشان به خدا شدیدتر است.

شنیده‌ام که در ریاض، غذاهای ایرانی، به‌ویژه چلوکباب، چنان محبوبیتی دارد که مردم برایش صف می‌کشند. این نشان از غنای فرهنگ غذایی ماست، که قرآن کریم نیز به آن اشاره دارد: وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا (حجرات: 13)؛ شما را ملت‌ها و قبیله‌ها کردیم تا یکدیگر را بشناسید. اما تهیه کباب کوبیده، کاری دشوار است که نیاز به مهارت دارد، چنان‌که قرآن می‌فرماید: وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ (هود: 88)؛ توفیقم جز به یاری خدا نیست.

طلاب، با اهتمام به درس، چنان به من وابسته بودند که اگر غیبت می‌کردم، نگران می‌شدند. این تعهد، مرا به یاد آیه‌ای می‌انداخت: إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ (فاطر: 28)؛ از بندگان خدا تنها علما از او می‌ترسند. صبر هم در این مسیر، علاج همه مشکلات بود: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ (بقره: 45)؛ از صبر و نماز یاری جویید. جهان، جبری است و پذیرش آن، آرامش می‌آورد: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ (تکویر: 29)؛ شما جز آنچه خدا بخواهد، اراده نمی‌کنید.

بخش سوم: نقد رفتارهای غیرصادقانه در علم دینی

در مجلسی افطاری در یک پاساژ، کنار عالمی نشسته بودم که جایگاه والایی داشت. طلبه‌ای که شاگردم بود، به یکی از بزرگان انتقاد کرد. آن عالم، با عصبانیت کیفش را باز کرد، موبایلی به اندازه قوطی کبریت بیرون آورد و گفت: «الان می‌گویم بگیرندش!» دلم به هم خورد. این رفتار، نشانه نفوذ سیاسی در علم دینی بود، نه اخلاص. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا (إسراء: 37)؛ در زمین با تکبر راه مرو. این قدرت‌نمایی، با آیه وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا (بقره: 41)؛ آیات مرا به بهای اندک نفروشید، در تضاد بود.

آن مجلس، در محیطی تجاری برگزار شده بود و این خود، نشانه‌ای از فقدان صفا بود. قرآن کریم می‌فرماید: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (مطففین: 1)؛ وای بر کم‌فروشان. دلم گرفت و آرام بلند شدم و رفتم، بدون اینکه افطار کنم. این تجربه، مرا به یاد آیه‌ای انداخت: وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (إسراء: 53)؛ به بندگانم بگو سخن نیکوتر گویند.

با این حال، در دنیایی پر از استضعاف، کمک به دیگران ارزشمند است. قرآن کریم می‌فرماید: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى (مائده: 2)؛ در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید. اما وسوسه‌ها گاهی مانع خیر می‌شوند. باید بر آن‌ها غلبه کرد، چنان‌که قرآن می‌فرماید: وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (انفال: 21)؛ مانند کسانی نباشید که گفتند شنیدیم، حال آنکه نمی‌شنوند. در آن مجلس، بی‌توجهی به نقد، نشانه غفلت بود: وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ (لقمان: 17)؛ به معروف امر کن و از منکر نهی کن.

جمع‌بندی

این خاطرات، تکه‌هایی از زندگی من‌اند که در آن‌ها، معرفت، معنویت و مسئولیت اجتماعی در هم تنیده‌اند. از آموزش کار شرافتمندانه تا نقد رفتارهای غیرصادقانه در علم دینی، هر تجربه، درس‌هایی عمیق برایم داشت. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در ارزش‌های والای اسلامی، از صبر و خودکفایی گرفته تا خدمت به دیگران و حفظ اخلاص. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را به سوی تأمل در این ارزش‌ها و سلوک معنوی بکشاند.