متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 518

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. اکنون، با قلمی صمیمی و در عین حال عمیق، این خاطرات را بازگو می‌کنم تا شما را به دنیای تأملات معنوی، فقهی و اجتماعی‌ام دعوت کنم. هر بخش از این گفتگوها، پنجره‌ای است به سوی تجربه‌های زیسته‌ام، که با نگاهی عمیق به مسائل دینی و اجتماعی، در پی هدایت و روشنگری است. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در ارزش‌های والای انسانی و معنوی.

بخش اول: جماعت، قلب تپنده عبادت

از کودکی، مسجد برایم بیش از یک مکان بود؛ معبدی بود که روحم را به آسمان پیوند می‌داد. یادم می‌آید در سن دو یا سه سالگی، وقتی صدای اذان در کوچه‌های محله‌مان می‌پیچید، دلم می‌لرزید. انگار جبرئیل مرا صدا می‌زد. حاج آقا فشنگچی، آن پیرمرد نورانی که با صوت دل‌انگیزش نماز غفیله می‌خواند، هنوز در خاطرم زنده است. وقتی او الله‌اکبر می‌گفت، گویی آسمان‌ها برایم گشوده می‌شد. اما امروز، وقتی به مساجد می‌نگرم، گاهی دلم می‌گیرد. جماعت، آن قلب تپنده عبادت، گاه کم‌رنگ شده است. می‌گویند اگر کسی در کنار جماعت، جداگانه نماز بخواند، نمازش باطل است. این سخن، نه از سر سخت‌گیری، بلکه از حرمت جماعت است. جماعت، اتحاد دل‌هاست؛ وقتی با هم دعا می‌کنیم، استغفار می‌کنیم، خدا به واسطه یکی، دعای همه را مستجاب می‌کند.

یادم می‌آید در یکی از مساجد محله‌مان، درب چوبی سنگینی داشت که انگار شیطان پشت آن ایستاده بود تا کسی وارد نشود. یک شب بلندگو بود، یک شب نبود. یک شب صاحب داشت، یک شب بی‌صاحب بود. این ناهماهنگی‌ها، روح انسان را خسته می‌کند. من که از کودکی با عشق به مسجد می‌رفتم، حالا گاهی از ترس مخدوش شدن خاطراتم، کمتر پا به برخی مساجد می‌گذارم. اما این را می‌دانم که مسجد، باید خانه‌ای باشد برای همه، جایی که دل‌ها به هم نزدیک شوند.

این تأمل با آیه شریفه وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با رکوع‌کنندگان رکوع کنید، قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۴۳) همخوانی دارد، که بر اهمیت همراهی با جماعت تأکید دارد.

بخش دوم: زنان و عبادت در ایام خاص

یکی از دردهایم، دوری برخی زنان از خدا در ایام عادت ماهیانه است. بارها دیده‌ام که در این ایام، جانمازشان گم می‌شود، گویی خدا را فراموش کرده‌اند. اما من می‌گویم، حتی در این ایام، جانمازت را پهن کن، بنشین، ذکر بگو، تعقیبات بخوان، فقط تکبیره‌الاحرام را نگو. خدا را ترک نکنید. این دوری، کم‌کم به کاهلی در نماز می‌انجامد. تجربه نشان داده که زنان، به دلیل این وقفه‌های شرعی، گاهی بیش از مردان به قضای نماز گرفتار می‌شوند. مثل کودکی که چند روز از مدرسه دور بوده و دیگر حوصله درس ندارد، یا کارگری که پس از تعطیلی، کارش زنگار می‌گیرد.

این سخن را از سر تجربه می‌گویم. دین ما، دین رحمت است. نباید خودمان را از خدا دور کنیم. حتی در سخت‌ترین لحظات، ذکر خدا آرامش‌بخش است. این را با آیه الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (آنان که ایمان آورده‌اند و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد، آگاه باشید که دل‌ها به یاد خدا آرام می‌گیرد، قرآن کریم، سوره رعد، آیه ۲۸) به خاطر می‌آورم.

بخش سوم: زیارت و معنویت در کنار مرقد حضرت رقیه

وقتی به زیارت مرقد حضرت رقیه، آن دردانه حسین، آمدم، دلم پر از حسرت و شوق بود. عمری آرزوی این زیارت را داشتم. اینجا که ایستاده‌ام، گویی در خانه‌ای از نورم. به خودم گفتم: آیا سزاوار است در این مکان مقدس، به فکر دنیا باشم؟ به فکر کیف و پارچه؟ نه، اینجا جای ذکر خداست، جای استغفار و یاد پدران و مادرانمان. وقتی قدم برمی‌دارم، برای جدم، برای پدرم، برای شهدا و علما قدم برمی‌دارم. این زیارت، نه برای خودم، بلکه برای همه آن‌هایی است که دستشان از دنیا کوتاه است.

حضرت رقیه، آن کودک سه‌ساله، با شهادتش درس بزرگی به ما داد. وقتی سر بریده پدرش، امام حسین، را در خرابه شام پیش او آوردند، قلب کوچکش تاب نیاورد. این شهادت، نه از بیماری بود، نه از ضعف جسم، بلکه از سوز دل و عشق به پدر. دشمنان، با این کار، جگر او را سوزاندند. من در کنار مرقدش ایستاده‌ام و می‌گویم: ببی جان، من گدایی‌ام که جز تو پناهی ندارم. دلم را صاف کن، نور ولایت را در قلبم بیشتر کن.

این تأمل با آیه وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (و هر که از خدا پروا کند، برای او راه نجاتی قرار می‌دهد، قرآن کریم، سوره طلاق، آیه ۲) همسوست، که بر اهمیت تقوا و پناه بردن به خدا تأکید دارد.

بخش چهارم: نقد مسائل اجتماعی و دینی

در سفری به ترکیه، زنی را دیدم با لباس بلند، پوشیه و عینک دودی. این تصویر مرا به فکر فرو برد. در ایران، گاهی در پوشش افراط می‌کنیم، گویی لحاف بر سر می‌کشیم، و گاهی به سوی بی‌حجابی می‌رویم. هر دو نادرست است. این تأمل با آیه يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْءَاتِكُمْ وَرِيشًا (ای فرزندان آدم، برای شما لباسی فرو فرستادیم که عورت‌هایتان را می‌پوشاند و زینت است، قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۲۶) همخوانی دارد، که لباس را هم پوشش و هم زینت می‌داند.

در جوامع غربی، آزادی را به ابزاری برای لذت‌جویی بدل کرده‌اند. این فساد، کرامت انسانی را زیر سؤال می‌برد. آیه وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ (و به فحشا، چه آشکار و چه پنهان، نزدیک نشوید، قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۵۱) این نکته را تأیید می‌کند. رفتارهای غیرانسانی، مانند بستن زنان به زنجیر یا سوزاندن بدنشان، نشانه بیماری روانی است. این با آیه ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ (فساد در خشکی و دریا به سبب آنچه دست‌های مردم فراهم آورده پدیدار شد، قرآن کریم، سوره روم، آیه ۴۱) همسوست.

بخش پنجم: اهمیت مرحمت و متانت

مرحمت و متانت، دو گوهر گران‌بهایند که انسان را به موفقیت می‌رسانند. یادم می‌آید دختری را که پدرش با اجبار، او را به حجاب واداشت، اما او از دین گریزان شد. این تجربه مرا به یاد آیه لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ (در دین هیچ اجباری نیست، قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۵۶) می‌اندازد. اجبار، دل را از دین دور می‌کند. باید با نرمی و تشویق، ایمان را در دل‌ها کاشت.

محیط‌های دانشگاهی نیز گاهی هویت دینی جوانان را تضعیف می‌کنند. این با آیه وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً (و از فتنه‌ای بپرهیزید که تنها به ستمکاران شما نرسد، قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۲۵) همخوانی دارد. اما ارث معنوی اولیای الهی، حتی در جوامع غیرمسلمان، هویت دینی را تقویت می‌کند. آیه وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا (و از آنان پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کنند، قرآن کریم، سوره انبیاء، آیه ۷۳) این حقیقت را نشان می‌دهد.

بخش ششم: چالش‌های ازدواج و ساختارهای اجتماعی

ازدواج در جامعه ما با مشکلات بسیاری روبه‌روست. هزینه‌های بالا و پیچیدگی‌های اجتماعی، جوانان را از ازدواج بازمی‌دارد. پیشنهاد من، ساخت خانه‌های کوچک و ارزان است تا این مانع برطرف شود. این با آیه وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا (و خدا از خانه‌هایتان برای شما آرامش قرار داد، قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۸۰) همخوانی دارد. ازدواج‌های نمایشی و ناپایدار، به طلاق و فساد می‌انجامد. باید ساختارهای علمی برای ازدواج ایجاد کنیم، همان‌طور که آیه وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ (و میان خودتان را اصلاح کنید، قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۱) فرمان می‌دهد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از عمق تأملاتم در مسائل دینی، اجتماعی و معنوی. از کودکی در مساجد تا زیارت مرقد حضرت رقیه، از نقد افراط و تفریط در پوشش تا چالش‌های ازدواج، همه این‌ها دعوتی است به بازگشت به ارزش‌های والای انسانی و دینی. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در زندگی و معنویت دعوت کند.