متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۵۲۵

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، سال‌هاست که در محافل علمی و معنوی، با شاگردان و جویندگان حقیقت به گفتگو می‌نشینم. این خاطرات، که گاه در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده‌اند، روایت‌هایی از تأملاتم در باب انسان، دین، و جهان مدرن هستند. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم با زبانی ساده اما عمیق، تجربیات و اندیشه‌هایم را با شما در میان بگذارم. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی فهم پیچیدگی‌های وجود انسانی، چالش‌های علم دینی، و ضرورت بازنگری در مواجهه با جهان امروز. آنچه پیش رو دارید، شرحی است از دغدغه‌هایم در مواجهه با مسائل روانی، اجتماعی، و معنوی، که با نگاهی عرفانی و عقلانی به رشته تحریر درآمده است.

بخش اول: فشارهای روانی و سوءتفاهم‌های دینی

یادم می‌آید شبی در جمع شاگردان، سخن از طلبه‌ای به میان آمد که هر شب چاقویی برمی‌داشت و همسرش را تهدید به مرگ می‌کرد. ادعا داشت که از قرآن دریافته همسرش با دیگری رابطه دارد و یا باید او را بکشد یا حقیقت را اعتراف کند. این ماجرا دلم را به درد آورد. سال‌ها پیش به او گفته بودم که درس‌های حوزوی را با دقت بخواند و از برخی مسیرها که ممکن است به انحراف منجر شود، پرهیز کند. اما حالا می‌دیدم که همان مسیر، او را به چنین حالتی کشانده است. همسرش، زنی مؤمن و شایسته بود، دبیر و انسانی درستکار، اما این طلبه، تحت فشارهای روانی، گرفتار توهماتی شده بود که ریشه در برداشت‌های نادرستش از متون دینی داشت.

این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چرا برخی آموزش‌های سنتی ما، به جای آنکه انسان را به سوی تعالی ببرند، گاه او را به ورطه آشوب‌های روانی می‌کشانند. فشارهای اجتماعی، از فقر گرفته تا انتظارات فرهنگی، شاکله روانی افراد را سست می‌کند. استرس و ناآرامی، انسان را از اصل خویش دور می‌سازد و بازگرداندنش به سلامت روان، کاری بس دشوار است. به شاگردم گفتم: «نزدیک این مسائل نشو، مداخله نکن، که این‌گونه مشکلات پیچیده‌تر از آن است که به سادگی حل شود.»

بخش دوم: نقد علم دینی سنتی و نیاز به بازنگری

در یکی دیگر از جلسات، سخن از انتخاب زیباترین دختر جهان در چین به میان آمد. گفتند صد نفر را برگزیدند، سپس ده نفر و بعد چهار نفر، تا یکی را به‌عنوان زیباترین معرفی کنند. این انتخاب‌ها را سطحی می‌دیدم. زیبایی حقیقی، فراتر از ظاهر است؛ امری است که در عمق وجود انسان نهفته است. این بحث مرا به تأمل در علم دینی سنتی کشاند. بسیاری از عالمان پیشین ما، با همه اخلاصشان، از علوم پایه مانند ریاضی، شیمی، یا فلسفه بی‌بهره بودند. جامعه آن روز هم عوام بود، روستایی و بی‌سواد. هرچه عالم می‌گفت، می‌پذیرفتند. اما امروز، جهان ما علمی شده است. حرف‌های کهنه و بدون پشتوانه، دیگر پاسخگوی نیازهای انسان مدرن نیست.

این ناکارآمدی، گاه به خشونت منجر شده است. بسیاری از درگیری‌های میان مسلمین و دیگران، ریشه در همین عقب‌ماندگی علمی دارد. عالمان دینی ما باید علوم مدرن را در آغوش گیرند تا بتوانند پاسخگوی پرسش‌های روز باشند. من همیشه به شاگردانم می‌گویم: «جهان امروز، جهانی است که با علم پیش می‌رود. اگر ما به‌روز نشویم، نمی‌توانیم با این جهان گفتگو کنیم.»

بخش سوم: بازتعریف مفاهیم دینی: کفر و نجاست

یکی از شاگردانم پرسید: «کافر کیست؟ نجاست چیست؟» پاسخ دادم: کافر، در لغت، یعنی کسی که حقیقتی را پنهان کرده است. كَفَرُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۹۱: «به آنچه بر تو نازل شده کفر ورزیدند»). اما این کفر، با نجاست چه نسبتی دارد؟ گفتم: نجاست در فقه ما، گاه اعتباری است، نه حقیقی. مؤمنی که می‌میرد، نجس خوانده می‌شود، اما آیا نجاستش مانند سگ است؟ یا کافر؟ این مفاهیم، گاه چنان مبهم‌اند که نمی‌دانیم از چه سخن می‌گوییم. اگر نجاست اعتباری است، چرا آن را به‌عنوان امری حقیقی به مردم عرضه کرده‌ایم؟

همه موجودات، از انسان تا حیوان، مظاهر الهی‌اند. كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ (قرآن کریم، سوره قصص، آیه ۸۸: «هر چیزی جز وجه او فانی است»). کافر و مؤمن، هر دو جلوه‌های الهی‌اند. این تفاوت‌ها نباید به نفی کرامت انسانی منجر شود. یادم می‌آید شاگردی گفت: «کافران گاه بی‌آزارتر از برخی مؤمنان‌اند که با هم می‌جنگند.» گفتم: «آری، اگر مؤمنان این‌همه خشونت نداشتند، شاید جهان جای بهتری بود.»

بخش چهارم: بیماری یا بدکاری؟ تأملی بر هم‌جنس‌گرایی

روزی پدری با چشمان اشک‌بار نزدم آمد. پسرش، که پزشکی می‌خواند و نمازی بود، از گرایش هم‌جنس‌گرایانه رنج می‌برد. گفت: «هر عالمی که رفتم، او را سرزنش کرد و منحرف خواند.» من اما به او گفتم: «باید آزمایش ژنتیکی بگیریم. شاید این گرایش، ریشه در ژن یا روان او داشته باشد.» در نگاه من، باید میان بیماری و بدکاری تفاوت قائل شویم. بیماری، نقص جسمی یا روانی است، اما بدکاری، فساد اخلاقی است. فقهای ما گاه این دو را یکی کرده‌اند و همین، به سوءتفاهم‌های بزرگ منجر شده است.

انسان‌ها صددرصد مرد یا زن، عاقل یا دیوانه نیستند. صفات انسانی، در طیفی نسبی‌اند. یکی ممکن است ۳۰ درصد صفات زنانگی داشته باشد، دیگری ۴۰ درصد مردانگی. این نسبیت، در ژن‌ها و روان ماست. مثل جنون است که تا به ۶۰ درصد نرسد، آشکار نمی‌شود. شاگردی پرسید: «پس عقل چیست؟» گفتم: «عقل هم نسبی است. کدام‌یک از ما صددرصد عاقل‌ایم؟» این نگاه، مرا به این باور رسانده که باید با انسان‌ها با تسامح و درک عمیق‌تر برخورد کنیم.

بخش پنجم: علم دینی در برابر مدرنیته

جهان امروز، مانند زنی در حال زایمان است. تحولات بزرگ در راه‌اند. علم مدرن، حتی سخن از احیای مردگان می‌گوید. روزی در جمع شاگردان گفتم: «مرده چیست؟ مجموعه‌ای از سلول‌هاست. اگر علم، راه حرکت دادن آن‌ها را بیابد، چرا احیا ممکن نباشد؟» اما علم دینی ما، گاه در برابر این پیشرفت‌ها ناکارآمد است. مثل دوچرخه‌ای است در برابر سفینه‌ای مدرن. باید علم دینی را با دانش روز تلفیق کنیم تا پاسخگوی نیازهای بشر باشد.

بخش ششم: عدالت، تفاوت، و نقد تساوی

روزی در خیابان، دیدم که شمشادها را با قیچی صاف می‌کنند. با خود گفتم: این درختان، زیبایی‌شان در تفاوت‌هایشان است. اگر انگشتان دست را هم صاف کنیم، آیا دست هنوز دست است؟ عدالت در اسلام، به تفاوت‌ها احترام می‌گذارد، نه به تساوی مصنوعی یا طبقات استبدادی. در مدرسه‌ای با صد دانشجو، هر کدام استعدادی دارند. یکی در ریاضی، دیگری در ادبیات. نمی‌توان آن‌ها را یکسان کرد. اما طبقات اجتماعی، که یکی را پر از امکانات و دیگری را محروم می‌کند، ظلم است. عدالت، تفاوت‌ها را می‌پذیرد، اما طبقات را نه.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب سال‌ها تأمل من در باب انسان، دین، و جهان است. از فشارهای روانی که انسان را به ورطه رفتارهای غیرعقلانی می‌کشاند، تا ناکارآمدی علم دینی سنتی در برابر مدرنیته، همه و همه مرا به این باور رسانده‌اند که باید با نگاهی عقلانی و عرفانی، به بازتعریف مفاهیم دینی و انسانی بپردازیم. عدالت، تفاوت‌ها را می‌پذیرد، اما ظلم طبقات را نه. کفر و نجاست، نیازمند تبیینی نو هستند تا از سوءتفاهم‌ها رهایی یابیم. و علم دینی، باید با علوم مدرن هم‌نشین شود تا بتواند راهگشای بشر امروز باشد. این خاطرات، دعوتی‌اند به تأمل در این پرسش‌ها، با امید به جهانی عادلانه‌تر و انسانی‌تر.